Бадмин Алексей. Алтн Шорад Даргддго. 1990

—Наадн уга, яһсндан би үүллә харһҗахмби?—гиҗ Шестаков инәв.

—Сүүлднь инәсн күн инәдмн. Тиигхлә, та ода бийнь инәх болад угат. Мажаров государственн мод хулдхин төлә танас авлһ авсмн. Терүг та иткҗәнт, медҗәнт?—гиҗ прокурор сурв.

—Иткҗәнә. Медҗәнә,— гиҗ тернь хәрү өгв.

—Сән. Тиигхлә, та ямаран күн болҗанат? Бийән ямаран үүл һарһсан медҗәнт?

—Мана колхозин парвлян хургт зөв өглә. Модн кергтә болхла, альдас авхмби?—гиҗ Николай Иванович цәәлһв.

—Та келләт, болв парвляна хург танд советин йос эвдәд, күүнд авлһ өгтхә гиҗ шиидвр һарһах зөв уга. Тер парвляна ахлачнь, та медх зөвтә бәәсмт,— гиҗ прокурор цәәлһн,— РСФСР-ин уголовн кодексин статьяһас иштә һанцхн авлһ авсн күн биш, авлһ өгсн күүнә бийнь цааҗла харһулгдх зөвтә, эс иткхлә — энүг хәләтн,— гиҗ һартан бәрҗәсн бичкн дегтртән карандашар татсн мөр Шестаковд үзүлв.

Николай Иванович прокуратурин гертәс көлиннь чинән алдрсн, мәәмрсн, хойр чикнь таңхрсн, зүркнь өрчән цоксн, һарч ирәд, машин деерән суув. Олуйскин өмнк тагтд күрчкәд. Темниковин келсн үг сананднь орв: «Тиигән юуһан хәәхв? Яһвчн үүллә харһулх бәәдлтә,— гиҗ түрүн авгтан санчкад,— Семен Семенович нег сән селвг чигн өгх, яһҗ медхв. Одад медслч»— гиҗ тер ухалн, машиһән хәрү эргүлв.

Өргн болчкад, у кабинет дотр йир дулан, Семен Семенович зөвәр ик тиньгрәр Шестаковиг тосҗ суулһв.

Сапрыкинлә күүндсн күүндврән цугтнь райисполкомин ахлачд келҗ өгв.

Темников ик уха туңһасн бәәдлтәһәр ормасн босҗ кабинет дотраһур йовдңнҗаһад:—Җаңһрта төр, йир күнд төр!—гиһәд, толһаһан зәәлв.

—Дмитрий Николаевич, Шестаков ямаран үүллә харһҗана? — гиҗ Семен Семенович телефоһар прокурорас сурв,— Чи, нанд тууҗинь бичә кел. Энчн эврән нанд келв. Зуг түүрмд суулһлго оңдан гөңгн цааҗла, эс гиҗ штрафла харһулдг арһ угай? Би чамаг советск зака эвд гиҗәхшив. Яһвчн коммунист күн, дәкәд колхозин ахлач,— невчк цань келсн үг соңсҗаһад:—Тегәд кедү болзг гинчи? Һурвн җил күртл. О, күнд бәәҗ терчн. Яһад болвчн кеҗ үзх кергтә. Медҗәнә. Болв чи прокурор болвчн мана райисполкомин президиумин член бәәнәлмч. Мини сургчм, гөңгәр кеҗ үзх кергтә. Хәрнь тоол, ухал. Шестаков эврә бийиннь төлә үүл

291

һарһсн биш, колхозиннь төлә иим йовдл һарһҗ. Терүгинь бас медх кергтә. Хәрнь тер. Менд бә!— гиһәд, Семен Семенович трубкан ормднь тәвчкәд, невчк уха туңһаһад суув.

—Соңсвчи, мини күүндвр. Сапрыкин әвртә йос бәрдг күн. Болв терүг үгдән орулхв гиҗ саннав. Чамд юн гиҗ келлә?—гиҗ сурв.

—Танд келсн үгән бас келлә. Гертәсн прокурорин зөв угаһар оңдан һазрур бичә йов гиһәд, һар цаас авла,— гиҗ Шестаков келв.

—Ода хәрәд, әмтнд зәңг бичә һарһ. Би энд Сапрыкиниг үгдән орулҗ үзсв,— гиҗ райисполкомин ахлач Шестаковд нег бичкн тачал өгв.

Николай Иванович һурвн хонгин туршарт нөр-хол уга гишң бәәв. һурвдгч хонгтнь райисполкомин ахлачин кабинетд Шестаков орҗ. ирхлә, өмннь кабинетин эзнә өөр Сапрыкин сууна.

—Николай Иванович, менд йовҗ ирвчи, деегшән һарад су,— гиһәд, Темников Сапрыкинә өөрк стулур заав:

—Дмитрий Николаевич мана үгәс һаршго, ухата күн гиҗ би чамд эс келлү?—гиһәд, ахлач өөрнь суусн прокурорур өргәрн заңһв.

—Та, Семен Семенович келсн үгдән намаг орулвт, болв Шестаков хөөннь тиим үүл һарһхн уга гиҗ би ицх зөвтәв,— гив.

—Ицҗ чадҗанач. Тиим эсий, Николай Иванович?—гиҗ ахлач сурв.

—Тиим боллго. Хөөннь олна төлә биш, эврән харһнад үкҗәвчн тиим йовдл һарһшгов. Иткхитн сурҗанав,— гиһәд, байрлсн Шестаков хойраһинь селҗ хәләв.

—Семен Семенович, нань керг уга болхла, би йовнав, ардм дала төр күләҗәнә,— гиҗ прокурор ормасн босв.

—Чамаг сулдхҗанав. Эн төрт дөң болсндчнь икәр ханҗанав, — гиһәд, Семен Семенович нәрхн, харһа мет хату альхарн прокурорин һаринь атхв.

—Би бас ханҗанав,— гиһәд, Шестаков бас Сапрыкинә һаринь чаңһур

атхв.

—Үзҗәнчи, ямаран сәәнәр үгдән орулсинь,— гиһәд, Темников прокурорин ард үүдн хаагдхла, Шестаковур хәләв.

—Медҗәнәв. Тана эн кесн туситн би кезәдчн мартхн угав. Танд йир

икәр ханҗанав, Семен Семенович,— гиҗ байрлсн Шестаков һол зүркнәсн келв.

— Би чамаг иткҗәнәв, Николай Иванович. Би күүнә кесн тус мартхн угав, күүнә кесн му йовдлчн мартхн угав. Бийдән сә кесн күүнәс бийиннь

292

әмәнчн әрвлшгов, болв бийдән харшлхар седсн күүг әмд тәвшгов. Тиим хату авъястав!— гиһәд, Темников келчкәд:—Николай Иванович, би чамд цаһан седкләсн дөң болув,— гиҗ инәмсглҗ Шестаковин һаринь атхв. Терүнә хөөн, эн хойрин келсн үг, кесн төрнь даңгин ирлцдг билә. Нег-негнәннь өмнәс негчн сөрү үг, буру йовдл эдн һарһсн уга.

...Эндр Темниковин өгсн даалһвр эс таасгдсн бийнь Николай Иванович бурушасн уга. «Ямаран хату үүләсчн, харңһу тамасчн эн намаг татҗ авх»— гиҗ Шестаков Темниковд ицҗ йовна.

* * *

Шестаков Олуйскас һоодан негдгч бригадур ирв. Бригад деер Адучла харһад, тендәсн хоюрн Глотовск МТС орв. Бүкл өдртән тәрә хуралһна көдлмшч зураһан батлад, колхозд күртсн тәрә хуралһна техникиг тракторн бригадмудар, МТС-ин специалистнрт нөкд болҗ хувалдцхав.

Бүрүлин гегән тасрхин алднд Адучиг Федорин һаза буулһчкад, Шестаков конторин өөрәһүр хәрҗ йовад, үүдн хоорнднь зогсҗасн Саңһҗиг үзн, эндр өдрин дуусн седклин киләсн болҗ йовсн тоолврнь толһан экнднь товчлгдҗ, эн асхни бийднь эврә санаһан күцәхәр шиидв.

Машиһән гаражурн йовулчкад, бийнь конторур ирәд, Саңһҗас сурв:— Конторт юңгад герл уга болҗахмб, аль электростанц көдлҗәхший?

Үвләһә колхоз дизельн мотор генератор хойр хулдҗ авад, урднь селән болснас авн улң-улң гиһәд, тосар шатдг шамсиг герлтә Ильичин шамар сольв. Бахн, суңһуг тату болсн учрар селәг бүклднь электрифицировать кеҗ чадсн уга.

Түрүн болҗ колхозин конторт, ниднин шин кегдсн клубд энҗл дуусн үкр орулдг, туһлын, һахан хашаст болн селәнә өрәл колхозникүдин гермүдт герл өггдв.

Колхозникүд урднь Олуйскин гермүдт шатсн электрическ герл үздг бәәсн болхла, ода эврәннь гермүдинь элвг герләрн цәәлһҗ, седклинь байҗаҗ, сүрәһинь немүлв.

—Моторнь көдлҗәх бәәдлтә, зуг конторт күн уга болад, герл шатҗахш,— гиҗ Саңһҗ келв.

—Сән! Нааран ор, чи нанд кергтәч!—гиҗ келәд, Шестаков үүд секәд,

герүр орв, ардаснь дахлцад, Саңһҗ орҗ ирв.

Өрүнә района күцәгч комитетәс һарснас авн эврәннь бригадт иртлән,

293

Темниковин келсн үгин тускар тоолҗ ирв.

Гектарин хөрн центнер эс һархла, һарв гиҗ ямаран учрар тооһинь кетхә гиҗ келҗәдг болхмби?

«Эврәннь төлә келҗәхшив, чини төлә селвгән өгчәнәв»— гиҗ келснь үнн кевтә. Юңгад гихлә мана колхоз ик урһц авсар терүнд ачлвр иршго. Би эврән гемтәв. Үвләк хургт юңгад тиим ик даалһвр бийдән авсн болхв? Урдк цагла әдл ам үгән өгчкәд, эс күцәхлә, хара тәвдг бәәдл уга. Семен Семенович чик келҗәнә. «Авсн даалһвран күцәҗәнү, угай?»— гиһәд сурхлань, арһан бархларн, нег бригадын һазрасн хөрн центнер авчана гиҗ келснь үнн болҗана. Тиигәд бийиннь арһ хәәһәд, келсн күүг яһҗ үүллә харһулхв? Колхозин цуг ору буудян тонь немгдшго бишви, зуг бригад хоорндк тооцань невчк өвәрц болх. Нег бригадаснь гектарин хойр центнер буудя хассар дала ик төр болх уга. Зуг тооцаһинь дигләд, хөөннь бүртклһн болхла, чик һардгар кех кергтә. Кен тиигҗ кеҗ чадхмн болхви?»—гиҗ санхлань, Саңһҗ тоолвртнь орв.— «Тиим! Саңһҗас оңдан күн кеҗ чадшго. Саңһҗин тускар эн ю меднә?»

Шестаков ахлачд шүүгдснәсн авн Саңһҗиг таассн уга. Күүнә даалһсн даалһвриг күцәлго бәәдго, дигтә-дарата болн эврәннь көдлмшән сән меддг болвчн, ке-җилһн заң-бәәрәрн, эзнь өргәрн заңһчкхла орҗ одх, өлн начн нохан бәәдлтә Саңһҗиг эн итксн уга. Тегәд орсн даруһан көдлмшәснь һарһн гисн бийнь хаврин көдлмштән даргдад, цол болсн уга. Дарунь үвл эклчкхлә, энүнә һарт даңгар арв һар миңһн центнер экнә буудя бәәх болҗ һарв. Оңдан кү ормднь орулхла, тер буудяһинь чиңнүрдәд, салу складт кех кергтә. Юнгад гихлә бәәсн амбармуднь дүүрң буудята, терүнднь көдлмш кех биш, күн ордг зә уга.

Шестаков ахлач орснаннь дарук үвлднь Саңһҗиг ямаран күүһинь сәәнәр медсмн. Шестаков Адуч хойр тер өдр авч ирсн хойр мишг суданк өвснә эк хәләхәр складт ирв. Хойр мишг өвснә экнә өөр нег мишг һуйр бәәхинь ахлач темдглв.

Маңһдур өрүнднь лесхозур мод белдлһнд әмт йовулцхав. Тер әмтнд хаалһин хот гиҗ һуйр бичҗ өгхәр седхләнь, складт һуйр уга гиҗ келцхәв.

—Юңгад уга болх билә, өцклдүр бүкл мишг һуйр складт бәәсинь үзләв, Саңһҗиг дуудултн!— гиҗ ахлач закв.

Удлго Саңһҗ орҗ ирәд, үүдн хоорнд эврәннь уутьхн нүдәрн инәмсглсн бәәдлтәһәр зогсв.

—Юунд марзиһәд бәәнч? Тер мишгтә һуйран модна көрәдлһнд одҗах

294

эн улст өгчк!— гив.

—Николай Иванович, юн һуйр?

—Юн һуйр болх билә, нег мишг һуйр складчнь бәәсинь өцклдүр үзләв,— болв.

—Та, Николай Иванович, оңдан юм үзсн болхт. Складт һуйр уга

билә.

—Кениг меклхәр бәәнәч! Би эврәннь нүдәрн үзләв. Үүлән үзлго тер һуйран авч ир! Эс гиҗ, эндрин бийднь көдлмшәсчн һарһхв!

—Тана дурнтн. Зуг һуйр складт уга билә.— Эн хойрин метклдән юуһар чилх бәәсинь кен медхв? Эднә цүүгәг экнәснь авн хаҗудк хораһаснь соңссн ах тооч Петр Петрович бухгалтерск дегтрән авч ирҗ, ахлачин өмн делгв.

—Николай Иванович, бухгалтерск тооһар эндр өдр складт негчн кило һуйр бәәх зөв уга. Альдас бүкл мишг һуйр үлдсинь би медҗәхшив,— гиҗ, тер цәәлһҗ өгв.

—Арһ уга! Дегтрт уга һуйриг һарһҗ ас гиҗ келдг йосн уга. Тер бийнь, эврәннь нүдәрн үзсн күүнд уга билә гиһәд зүткәд бәәхлә, йир хату. Энүнә хөөн чамаг иткҗ, даалһврта көдлмшт бәрҗ чадшгов. Маңһдур парвляна хургт чамаг көдлмшәсчн һарһх төр тәвнәв!

—Тана дурнтн!—гиҗ келчкәд, Саңһҗ һарч одв.

Тер асхндан Николай Иванович гертән ирәд, хувцан тәәллго, нурһан тинилһхәр кевтв.

Гергнь, Прасковья Андреевна, утулң, цусн уга, хумхл цаһан чирәтә, усн гүүсн киитәвцр көк нүдтә, теглг нурһта, зөвәр буурл орад бәәсн гилгр шар үстә күүкд күн, бешиннь амнд стул деер зогсҗасн модн тевшт, хойр тохацаһан һаран дүрчксн маңһдур өрүн өдмг болһх һуйр элдҗәнә.

Столын хойр тал көвүн күүкн хойрнь урокан кеҗәнә. Бичкн күүкнь, Нина, экиннь кеҗәсн көдлмшт харш болад бәәнә. Тиигҗәһәд, экиннь һуйр элдҗәсн тевш дотр бичкн һаран дүрчкәд, һарларн һуйр наалдулад, татад авхар седв. Экнь цааһаснь ташад унһачкв. Күүкн ууляд унҗ одхлань, эцкнь орн деерәс босҗ ирәд, теврәд авб.

Орн деерән авч ирәд, эвлә бәәтлнь күүкн уульдган уурв. Зуг атхад авсн һуйрнь хурһдлань наалдад үлдҗ.

—Ниночка, иим дала һуйр һартан наалдулҗч, арчад авчкхмн энүгичн,— гиһәд, эцкнь кенчрәр арчв.

—Папа, һуйр кен кесмби?— болҗ, Нина нүднә нульмсан һариннь

295

баһлцгар арчн бәәҗ сурв.

—Түрүләд тәрәд урһачкад, дәкәд буудя теермдүләд һуйр кедмн.

—Һуйрар ю кедви?

—Үзҗәнчи, мамачнь өрүндән өдмг болһхла, чи бидн хойр идхвидн,— гиҗ эцкнь инәв.

—А-а. Өдмг яһҗ болһдгинь би меднәв. Бидн бас өдмг болһад нааддвидн,— Нинаһас байрта күн уга.

—Эн хойрин бурлдань чилхмн биш. Коля, хувцан тәәлхәсн урд сиинцд бәәсн мишгтә һуйр герт орулчк. Хулһн мишгинь шуулчкх,— гиҗ гергнь закв.

Николай Иванович күүкән суулһчкад, босад, үүдн хоорнд бәәсн ишкә

һосна толһа көлдән өлгәд һарв. Дарунь сиинцәс нег мишг һуйр теврсн орҗ ирәд, үүдн беш хойрин хоорнд герин эрс түшүләд тәвб.

—Һуйр чилҗ одсн цагла өцклдүр Саңһҗ энүг авч ирәд сән юм кев,— гиҗ хойр һартнь наалдсн һуйриг шувхрад, тевш деерән унһачкад, өргәд бешин өөр тәвхәр босв.

—Кен авч ирв гинәчи?

—Саңһҗ.

—Терүг кен һуйр авч ир гисмби?— гиһәд, өцклдүр складт бәәсн мишгтә һуйр Шестаковин сананднь орв.

—Эс авч ирсн болхла, эн гериннь эрс мөлҗх бәәсмч?— Гергнь залуһиннь сурврт сурврар хәрү өгәд, нүднь һал асҗ шилвкв.

—Медсн болхла, тер өдмгичн би идхн уга биләв! Чи ю һарһсан медҗәнч, угай? Мод көрәдлһнд йовҗах улст өгхәр бәәсн һуйр күн авчкдви. Маңһдур әмтн медхлә, юн болх гиҗ медҗәнчи?— Николай Иванович босад ирв.

—Чини күүкдин гес өлсгшгоһар седсн би, аш сүүлднь гемтә болҗану?

—Колхозин һуйр йосн бишәр авад, хулха кесн нер зүүхәр, гесн өлн бәәтхә!

—Чамд колхоз бәәсн хөөн күүкдчнь үксн угань керг угави?! Нанд күүкдм бәәсн хөөн чини нерн керг уга!

—Ямаран ичкевт гиҗ меднәч? Би кладовщикиг дуудулад, көдлмшәснь һарһхар седәд бәәнәв, һуйр авлав гиһәд юңгад эс нанд келвчи?

—Би чамд келсн угай? Ахлач орснас авн адгтан нег дәкҗ теермд

296

одлчи? Уга! Негхн мишг һуйр авч гиҗ медҗәнчи? Ниднәс нааран кедү һуйр, кедү махн-тос авсинь медҗәнчи?

—Та хойр нанд медүллго ю һарһад бәәсмт!—гиһәд, Николай Иванович ормдан сууҗ чадад, босад, гер дотраһур йовдңнад ирв.

Тер хоорнд, һаран уһаһад дууссн гергнь келв.

—Иигтлән әәһәд одх юн болҗ одв?

—Юн болх билә? Маңһдур колхозникүдин чирә яһҗ хәләхв! Ямаран ичкевт!

—Колхоз болснас нааран ахлачнь хотан авад идә юмн. Һанцхн бидн

авчахш. Кирпичев бәәхдән тергәр зөөдг билә. Гергнь Олуйскин базрт орулад хулддг бәәҗ гиһәд, әмтнә келсиг соңссн угавчи?— Гергнь, нам залуһиннь келсиг оньгтан авчах бәәдл уга, төвкнүн келв.

—Складас дәкәд ю авсан үннднь кел! Би медх зөвтәв, угав? — Шестаков гергнәннь өмн ирҗ зогсв.

—Ю авсан би тооллу, эс гиҗ цааснд бичлү? Альдас би медх биләв, бүкл җилдән авсн юман.

—Чамаг эс келхлә, би маңһдур кладовщикәс одҗ медчкәд, үкрән

хулдад болвчн өрән өгнәв,— гиҗ Николай Иванович шиидв.

—Бүкл җилин туршарт ю өгсән терчн чигн медхн уга. Юңгад гихлә юм бичдго билә.

—Бичлго өгәд бәәхлә, дутхм бишви?

—Ухата кладовщикәс дутдмн биш.

Маңһдуртнь парвляна хург болв. Тер хургт Саңһҗ бас ирв. Николай Иванович түрүн авгтан Саңһҗин тускар хургин чилгчәр күүндвр кехәр шиидәд авчкла. Болв хургин чилгчәр батар шиидчксн шиидврнь тәәлрҗ, тер терән босхсн уга. Кемрҗән хургт тәвсн болхла, медсн угав гиһәд нуух биләв гиҗ хөөннь Саңһҗ энүнд келлә.

Ахлач бийән бәрүлҗ өгх гиҗ әәҗәлә.

Терүнә хөөн Саңһҗд дотран дурго болвчн, көдлмшәснь һарһҗ чадад, эндр күртл йовань эн. Тегәд өрүнә Темниковла харһсна хөөн түрүн болҗ энүнә сананд орснь — Саңһҗ бәәсмн. Ю болвчн кетхә гиһәд заквр өгхлә, энүг күцәхинь меднә. Зуг ямаран кевәр эклҗ күүндхән медхш.

Николай Иванович эврәннь кабинетдән орҗ ирн, һариннь үзүрәр эрст бәәсн включатель көндәчкәд, герләр хора цәәхлә, ормдан суулго, герин эрст түшүлһәтә диван деер сууһад. Саңһҗиг дуудв. Тернь бас хаҗуднь суув. Хавтхднь тәмк бәәсн бийнь, Саңһҗас тәмк сурхла, тернь адһҗ

297

«Беломор» папирос өгв.

Тәмкдән һал өгчкәд, Николай Иванович ики холас авн ирҗ кергән келв. Терүгинь соңссн Саңһҗ:

—Нег бригадын урһциг наадк бригадмудаснь немхд дала җаңһр уга. Зуг хойр бригадын буудяг нег токт асххмн,— гиҗ селвгән өгв.

—Не, тиигхлә, хойр бригадын хоорнд нег ик ток кеһәд, комбайнас ирсн буудясиг хамднь асххмн. Зуг чи токин һардач бол. Экнә буудя йилһл уга чамд ирх.

—Би буру гиҗәхшив,— болҗ Саңһҗ зөвән өгв.

* * *

Эн сө түрүн цасн һазр бүркв. Адуч өцклдүр Глотов селә орла. Тендән хонад, эндр өрүн МТС-т болсн хургт орад, асхлад гертән ирв.

МТС-т болсн хургт тәвгдсн хойр һоллгч төрнь: трактормуд яслһн болн үвлин агротехническ мероприять күцәлһнә туск. Эн төрмүд хаһллһнд орлцтха гиҗ колхозмудын ахлачнр болн специалистнр дуудулгдла. Болв Николай Иванович бийнь эвго болҗана гиһәд, Глотов орлго, Адучиг тракторн бригадирмүдтә илгәснь тер. Медведев Виктор Адучиг клубин өөр буулһчкад, мөрән тәәлхәр колхозин конюшнь орҗ одв.

Адуч хойр җилин дундурт Молчанов Федорин патьрт бәәхләрн, эврә ээҗин герт бәәснлә әдл хувц-хунрнь цевр, хот-хоолнь кезә ирвчн белн бәәв, зуг көвүн күүкн хойрнь өсхлә, теднд салу ор түшх кергтә болв. Тегәд нег хорад дөрвн ор ясхла, багтшго. Наадк хораднь хот-хоолан, ааһсаван хадһлдгтан, ор ясдг орм бас уга. Тер зовлңгиг медсн Адуч оңдан патьр хәәҗ һархар седсн бийнь, Федор Варя хойр өөлх, һундх гиһәд келлго бәәв.

Хаврин эклцәр Тарасов конторт Адучла харһв.

—Адуч Очирович, нег герт тавн күн шахлдҗахар, сул хорад орхнч,— гиҗ селвг өгв.

Колхозин шин клубд киноаппарат бәәдг хоран өөр, салу үүдтә зөвәр хора кегдлә. Экн клуб эклҗ кехд проектәрнь болхла, биллиардн хора гиҗ кегдсмн. Колхозд биллиард хулдҗ авад уга болсн учрар, эн хора сул бәәв. Тегәд тер хораг Тарасов Адучд зааҗ өгснь тер.

—Шахр герт багшлдҗахар, тиигәд һарснчн деер. Теднд чигн сән,— гиҗ Тарасовин келсн селвгт багтҗ, Адуч оран энд авч ирҗ тәвлә.

298

— Зуг хотычнь кен кеҗ өгчәхмб? Урдк кевтән манаһас ууҗа, гер автлчн, хувцичнь би бас уһанав,— болҗ Варя амн үгинь авч, гертәсн һарһла. Тегәд эндр өдр күртл хотан Федоринәс одҗ ууһад, хувцан Варяһар уһалһна. Зуг асхнднь энд ирҗ унтна.

Адучиг тергн деерәс бууһад, Викторин түңгрцг дотрас һурвн дегтр һарһҗ авчахлань, клуб дотрас Гайфутдинов Белоконь хойр байрлсн бәәдлтә гүүлдәд һарч ирцхәв.

— Адуч Очирович, таниг эндр ирхн уга гиҗ медләвидн.

Андрей һартан авч йовсн түңгрцгинь авлцҗ, агрономин хораһур орцхав. Адучин бәәсн хоран өмн эрстнь терзин хоорнд хойр метр шаху аһуд дегтрмүд тәвдг тәвц кеһәд, шар ширәр ширдчксн бәәнә. Дегтр дүрдг шкаф эс олдхла, Адуч эврән кеҗ авла. Эн тәвц деер бәәх дегтрмүднь һанцхн Адучин биш. Белоконь Андрей, Гайфутдинов Ахмед, Севостьянов Сергей, Адуч эдн дөрвн җилин туршарт цуглулсн дегтрмүд, журналмуд энүнд бәәсмн.

Белоконь нидн үвл амрлһнд Украинур хәрхләрн, экиннь өгч тәвсн хотынь хамдан вагонд йовсн улст тараһад өгчкәд, сулдсн чемодан цергә түңрцг хойрарн дүүрң дегтрмүд зууран Москваһас хулдҗ авч ирлә. Севостьянов Сергейд гертәснь тасрхан угаһар шин дегтрмүд дү күүкнь илгәдг билә. Тиигҗ эднә библиотек өдр ирвәс өсәд бәәв. Адуч Ахмед хойр балһс орх болһндан бас дегтрмүд авч ирдг бәәсмн. Эднә библиотекд селәнә библиотекәс соньн, шин дегтрмүд олн билә. Тегәдчн селәнә баһчуд Адучиг гертән бәәсн цагтнь хәрглдәд бәәдмн. Эн хораг «Зүтклдәни клуб» гиһәд негнь шоглад келчксн тер нерн шиңгрәд үлдв.

«Альдаран однач?»—гиҗ сурхла: «Зүтклдәни клубур»— гиҗ хәрү өгдг бәәсмн. Эн хорад цуглрад, һарсн дегтрин, кинофильмсин, культурин болн искусствин тускар күүндә бәәҗ зәрмдән эдн өр цәәлһдг билә. Тегәд Адуч эндр МТС-т хонсн уга. Баһчуд терүг байртаһар тосҗ, гертнь орҗ ирцхәснь эн.

— Көвүд, бичә өөлцхәтн! Мини герт эндр дегд киитн болхмн. Өцклдүр Глотов орхларн, Дуня эгчд түлкүрән үлдәхән мартчкад одҗв,— гиҗ Адуч үүрмүдтән келв.

Дуня эгч гиснь, клубин беш түлдг эмгн. Өдртнь клубин беш түлхләрн, Адучин хораг бас түлчкдг билә.

— Күн бәәҗ болшго киитн. Клубин үүднд хамхлчксн белн мод үзләв. Авч ирәд түлхмн,— гиҗ келәд, шулун Ахмед зөв өгтл, гүүһәд һарч одв.

299

Дарунь тевр мод авч ирәд, беш түлв.

—Хург ямаран болв?— гиҗ Андрей сурв.

—Хург сән болв. Светлов доклад кев, тохнятаһар. Зуг мана ахлач угань йир му болв. Бийм эвго гиһәд өцклдүр үлдлә...

—Яһад эвго болҗахмб? Тадниг йовсн дару өцклдүр Олуйск орла.

Эндр өрүн бас гергтәһән хоюрн «Победарн» балһс орад ирв, — гиҗ Андрей келв.

— Эс гемнсн болхла, хургт одхасн юңгад эн зулв? Җигтә юмн, шидрәһә хургас биш, әмтнлә харһҗ үг күүндхәсн зулсн бәәдл һарчана. Модьрун болҗ одв. Күсдундур җил хооран маниг шин ирхд, ямаран сән ахлач билә. Ода яһна гидгнь энв?— болҗ, Ахмед һундл төрҗ келв.

«Тернь үнн! Шестаков сүл җилин эргцд ард хоцрҗ йовсн колхозиг өөдән һарһад, райондан нүүрлгч эдл-аху кев. Темниковас оңдан улсин үг оньгтан авдган уурад, невчк ик сана зүүх бәәдл һарчана. Сән эдл-ахуг чигн оньган өгәд шинҗлхлә, кесг дуту-дунд һархмн. Тер хамгинь зааһадзакрад, сүв-селвгән өгхәр седсн Светловиг үзхләрн, бийинь авх эрлг мет зулна. Баахн күцәврин чинринь холвҗ немәд, ээм-далынь ташад бәәсн Темниковиг эк-эцкләһән әдл өөрхнд тоолна». Энүг Адуч шидрәһә медв. Тер бийнь, ахлачин чинриг баршгон кергт, кедү иим үгмүд соңссн бийнь, олна чирәд терүг харсдг билә. Тәрә хуралһн эклхин өмн партийн хургт күүндвр кеһәд, Николай Ивановичин хаҗһринь коммунистнр заала. Терүнә хөөн ясрҗ одла. Шидрәһә Адуч иим күүндвр оңдан улсас чигн соңсад бәәв. «Эн төрәр дәкәд нег күүндвр эс кехлә, болшго бәәдлтә»— гиҗ Адуч дотран санв.

Севостьянов Сергей ирв.

—Көвүд, мана тускар эн газетд ю барлсинь медҗәнт? Магтад хайчкҗ, хәләтн!— гиҗ һазаһас орҗ ирн, көвүн дотрк хавтхасн газет һарһв.

—Юн газетви? Мана районай?— гиҗ Адуч сурв.

—Уга, района болхла, би иигтлән гүүх билү? Крайин газет.

—Кен бичҗ?

—Мана шишлң корреспондент Жариков.

—Өглч нааран! Хәләй!— гиһәд, Адуч газет авб.

Бичкн нурһта Ахмед бешин өөрәс босҗ ирәд, зогсад газет хәләҗәсн Адуч Андрей хойрин ардас юмн эс үзгдхләнь:

— Соңсхад умштн,— гиҗ эрв.

300