Хуучн үгд худл уга (1)

КАРТАН КОЛЯ

(Сиврт һарсн дун)

Шар кер мөрнь Шавдулад муурад ирнә, Шар улан Картан Коля

Шаңга больницд ордг билә.

Шаңга больницд ордг болвчн, Шаһаһад ирдгнь тоота болна, Нимгн цаһан альчуртнь Нер-усинь Нюся хатхад йовдг билә,

Нюся Коля хойр хатхад суудг бәәҗ.

Төгрг шар Картан Коля Төмр хаалһин поездт сууһад һарна.

Төмр хаалһин поездтнь сууһад һарвчн, Төмр һаснь хөршлв.

Эцкин һанцхн Картан Коля Электротокарн эмнүлнә, Электротокарн эмнүлвчн, Эргәд ирдгнь тоота.

(Дуулснь Коваева Мария Менриковна (Шаран Менрикин Маара) 1924 җ. Октябрьск район, Хошеут. Дааһна худг гидг һазрт төрсмн. Коваева Б.М. архивәс.)

УЛАН ҮКР

Улан, улан үкрнь Уядан бәәнә болһлав, Улан шар чамаһан Ухаһан дахла болһлав.

Хар, хар үкрнь Хашадан бәәнә болһлав, Хар улан чамаһан Хаҗудан сууна болһлав,

Сармта мөңгн билцгинь Сарин сарулла белглләв, Сарин сарулла белглвчн, Садн-элгн болхар белглләв.

Һазаһан бәәсн тавн, һурвн үкрән Һар көлиннь көлсәр асрад өргләв, Һар көлиннь көлсәр асрад өргвчн,

Һальҗңг-һульҗңг чини төлә асрад өгләв.

(Дуулснь Коваева Мария Менриковна (Шаран Менрикин Маара) 1924 җ. Октябрьск район, Хошеут. Дааһна худг гидг һазрт төрсмн. Коваева Б.М. архивәс.)

321

ЦЕРГТ ОДҖАХ КӨВҮНДӘН НЕРӘДСН ДУН

Сурһулян чиләһәд, номан дасад, Хату цаасан авч ирәд, эк-эцкдән өгнә. Эк-эцкнь байрлад йөрәлән тәвнә.

Ик байр болсн уга, цергин цаасн ирвә, Цергтән һарад йовҗана.

Элгн-садн цуглрад, нәр-наад кенә, Нәр-наадан кеһәд, көвүһән авад һарнав.

Вокзал деернь ирәд, Машин күрҗңнәд һархла,

Элгн-садн орад, эңкрләд цуһарн һарна. Мотор күрҗңнәд һархла, орад, Көвүһән теврәд үмсхлә, нульмсн асхрна, Дорагшан көвүн хәләнә.

Тер машин күрҗннәд, Көвүн һарад йовна. Һазрин холд одҗанач, Һанцарн һарад йовҗанач. Һазрин холд йовҗанач, Һанцарн һарад йовҗанач, Амулң сәәхн йович.

Ардаснь ээҗ-аавин номан умшад сурнав. Амулң сәәхн алтн җолаг эргүлҗ гертән орҗ ир!

(Дуулснь Бюрчиева Юлия Нарановна, 1951 җ. Элст балһсн. Лаганя район, Каспийский һазрт төрсмн. Бичҗ авснь Менкенова К.В.)

ДӨЧН НЕГДГЧ ҖИЛ

Дөчн негдгч җилд Дөрвүлн әәрмд йовла. Дөрвүлн әәрмд йовв чигн,

Дүүвр ахнрм альд йовхнь медгдхш.

Олна хойрдгч дәәнд Оларн мордад һарлавидн. Орн-нутган харсхар Оларн мордад һарлавидн.

Гертәсн һарад йовхларн, Германя һазрт күрләвидн. Германя һазрт күрв чигн,

Генәртә ахнрм альд йовхнь медгдхш

Хаврин сарнь урһад ирв, Хамг шовуднь хәрү эргәд ирв.

Хамг шовуднь хәрү эргәд ирв чигн, Хәәртә ахнран хәләҗ ядлав.

322

Аавин отхн Александр көвүн Ахнран келҗ асхрулад бәәнә. Ахнран келәд асхрулад бәәв чигн,

Аавин һанцар үлдв гиһәд асхрулад бәәнә.

(Дуулснь Эрендженова Нина Сергеевна, 1952 җ. Баһ Дөрвдә район, Ик Бухс. Бичҗ авснь Коваева Б.М.)

ДӘӘНӘ ТУСК ДУН

Германя һарһсн хаалһнь Генәртә ут хаалһ болв. Генәртә ут хаалһ болв чигн, Гер-бүләсн салһдг хаалһ болв.

Дөрвн җилә дәнь Даӊгиндән мартшго төр болв.

Даӊгиндән мартшго төр болв чигн, Дәкҗ дән бичә үзгдтхә!

Хойр [хөрн] сай мана ахнр Хортнас көлтә хорв.

Хар чолун меҗәһүр Хортн дәкҗ бичә дәвртхә.

Өврләд өсксн ээҗ-аав Өдр-сө уга күләҗ сууна. Өдр-сө уга күләлдв чигн,

«Уга» гих цаас авад, умшад бәәв.

Майин йисн өдрнь, Мандлсн сәәхн өдр болад бәәв. Мана олн баһчуд Маӊна тиньгр өсәд-бостха!

(Дуулснь Эрендженова Нина Сергеевна, 1952 җ. Баһ Дөрвдә район, Ик Бухс. Бичҗ авснь Коваева Б.М.)

ДӘӘНД ОРСН КӨВҮН БИЙӘРН ҺАРҺСН ДУН

Цегән шилтә әркнь, Цемгн шалврин хавтхднь.

Цергт мордсн бийдән зовхшв, Цееҗәр хатад үлдсн ээҗдән зовнав.

Улан ширтә пароход машинь, Усна гүүнд чашкурдад йовна. Уснд йовсн бийдән зовхшв, Уурган көкүлсн ээҗдән зовнав.

Богшурһа болсн самолёт гидгнь Бомбиһән хаяд, цервәд наадад бәәнә. Болд зүрктә мана ахнр Бууһин сурһульдан мергн болн һавшун.

323

Элә кевтә самолетнь болхнь, Эргәд нисәд, бомбиһән хайна. Эӊкрләд өсксн ээҗ-аав Эн дәәни көләснь холч болх яһна.

(Дуулснь Эрендженова Нина Сергеевна, 1952 җ. Баһ Дөрвдә район, Ик Бухс. Бичҗ авснь Коваева Б.М.)

ДӘӘНД ЙОВСН КӨВҮНӘ ДУН

Арвн сардан гесндән тееһәд, Алтн шар уурган көкүләд, Асрад өсксн ээҗ-аавиг, Альк насндан мартхв?

Ялмн гидг аӊнь Яһсн хурдн аӊв! Яһсн улсин аав-ээҗнь Яһад өөрнь суудв?

Көк теӊгсин уснь Көлүрәд эргән эргнә. Көркхн мана ахнр-дүүнр Күзүтәһән зовлӊ үзҗәнә.

Дундк цаһан гертнь Дүүрәд орад суулав би. Дүүрәд орад суув чигн, Дүүнр-ахнр сангдна.

Җириһәд малтсн окопднь Җигтә бууһар халдлав. Җигтә бууһар халдв чигн, Җирһлтә өдрмүд сангдна.

Олар малтсн окопднь Ор һанцарн орад суулав.

Ор һанцарн орад суув чигн, Ончта өдрмүд сангдна.

Үвлин ут сөөднь Өвдгләд мөлкәд, халдад йовлав.

Өвдгләд мөлкәд, халдад йовв чигн, Өршәдг бурхнь яһсмб?

(Дуулснь Эрендженова Нина Сергеевна, 1952 җ. Баһ Дөрвдә район, Ик Бухс. Бичҗ авснь Коваева Б.М.)

НИМГРӘ БОРИСИН ДУН

Нег амта бууһан авад, Немшиһән дархар седләв. Нимгн шар Нимгрә Борис, Нернчн холд туурва.

324

Хойр амта хавалан авад, Хортыг дархар һарлав. Хо шар Нимгрә Борис, Холд нернчн туурв.

Ручкм мини улан билә, Перо мини мөӊгн билә. Бичсн бичгм алтн билә, Бийм мини алтн билә.

Авто хар машинь Авад намаг һарла. Авад намаг һарв чигн, Аак Анҗуш сангдна.

Хойр хонхта гармань Хотна дунд җиӊннә. Хо шар Нимгрә Борис, Холд нернчн тууртха!

(Дуулснь Эрендженова Нина Сергеевна, 1952 җ. Баһ Дөрвдә район, Ик Бухс. Бичҗ авснь Коваева Б.М.)

КҮҮКНӘ ТУСК ДУН

Хол гиҗ бичә сан, Хойр мөрн күргх. Хол гиҗ бичә зов, Хойр седкл негдх.

Күрилдәд суусн күүкд дунд, Күрӊ бүшмүдтәнь ончта. Күрклдәд суусн күүкд дунд, Күрӊ бүшмүдтәнь ончта.

Җиндрин кер мөрнь Җиӊнүртә йовхдан сәәхн-лә. Җириһәд хамдан йовад, Җөөлн зүрктәһичн медләв.

Һалзн мөрнә гүүдлд Һазрин кемҗән алдрва. Һазр деерк әмтнәс Һанцхн чамаһан ончруллав.

Хо һалзн мөрнь – Халхлзсн хурдн мөрн. Хойр эзн зөвтә гихлә, Хотн-хошахн юучв?

Зүн захин гертнь Зүркн мини тусна. Зүркн туссн чамаһан Зүүдндән орулҗ ядлав.

325

Зандн гидг моднас Заядар шүүсн һооҗна. Заяни дурта чамаһан Залхурсн болад ядлав.

Ик цаһан кермн Иҗл дундаһур чивнә. Ирх седкл бәәхләчн, Иҗлин усн чальчаг.

Нимгн цаһан альчуртнь Нерән барлад өгләв. Нерән барлад өгв чигн, Негичн соӊсхар өгләв.

(Дуулснь Эрендженова Нина Сергеевна, 1952 җ. Баһ Дөрвдә район, Ик Бухс. Бичҗ авснь Коваева Б.М.)

ХӘРД ҺАРСН КҮҮКНӘ ДУН

Ээҗдән бәәхләрн, Эрәтә торһн биләв. Ээҗәсн салхларн, Элсн деесн боллав.

Аавдан бәәхләрн, Алтн мөӊгн биләв. Аавасн салад һархларн, Алдрсн деесн боллав.

Күүнә һазриг Күүнәһинь медсн угав. Күргн авалиг Эргүһинь медсн угав.

Хаана көвүг Эргүһинь медсн угав. Хадм эк гидгиг Халтаһинь медсн угав.

Байн күүг Эргүһинь медсн угав. Бәәсн гер-маласн

Һазарлхнь медсн угав.

Күүкн цагтан бәәхләрн, Күрлдә шовун биләв. Күүкнәсн холвахларн, Күзүндән цевтә боллав.

(Дуулснь Эрендженова Нина Сергеевна, 1952 җ. Баһ Дөрвдә район, Ик Бухс. Бичҗ авснь Коваева Б.М.)

326

ӨНЧН КҮҮКНӘ ДУН

(Өнчн күүкн хө хәрүлҗәһәд, бийәрн һарһсн дун)

Хөрхн наснасн авн Хөөнә ард йовлав. Хөөһиһән хәрүлсн намаг Хәәмнь гидгнь яһсмб?

Харада гидг шовунь Хөөһим шүүрәд наадна. Хәәртә хойр нүднәснм Халун нульмсн асхрна.

Көдәһин көк бальчг Көлм көкәд, зована. Көкүләд өсксн ээҗ Көкхин алднд сангдна.

Хаврин хүвсх салькн Хавсн заагур үләнә. Ханцлад өсксн ээҗ-аав Хаврин сард сангдна.

Өрүн серүн салькн Өрч-элкм үләнә. Өргәрн орсн салькн Өнчн бийм медүлнә.

Цекр һаӊгин халунд, Цәәһәд-цаӊһад йовлав. Цардасн эврәннь гесиһән Цандгин усар дүүргләв.

Угатя му эцкәсн Уйн настадан үлдләв,

Урһасн эврәннь насиһән Ухмлта баячудт үлдәләв.

(Дуулснь Эрендженова Нина Сергеевна, 1952 җ. Баһ Дөрвдә район, Ик Бухс. Бичҗ авснь Коваева Б.М.)

НАМРУН САНЧР

Долдӊ бичкн Намрун Санчр Дунд Хурлын шевнрт өшәтә болв.

Дунд Хурлын шевнрт өшәтә болв чигн, Дуран өгсн Булһн гиһәд өшәтә болв.

Зурмн зоота кер мөрәрн Зурмна бригадыг төгәләд бәәв.

Зурмна бригадыг төгәләд бәәв чигн, Зург болсн Булһнла харһхар бәәв-лә.

327

Барлад бичсн бичгинь, Бадмин Харцхар дамҗулад бәәв-лә.

Бадмин Харцхар дамҗулад бәәв чигн, Байрин түрүн зәӊг гиһәд бичсн бәәҗ.

Үүрмгәр бичсн бичгинь, Үр көвүн Харцхар дамҗулад бәәв-лә.

Үр көвүн Харцхар дамҗулад бәәхнь, Үгинь авч ирич гиһәд бичсн бәәҗ.

Җирилһәд бичсн бичгинь, Җирнә Муутлар дамҗулад бәәҗ.

Җирнә Муутлар дамҗулад бәәв чигн, Җирһлин түрүн гиһәд бичсн бәәҗ.

Арвн долата Булһн күүкн Аавин һанцхн Җамбинь, авгтан орулад авла. Авгтан орулад авв чигн, Амрсн болхвч, җирһсн болхвч?

(Дуулснь Эрендженова Нина Сергеевна, 1952 җ. Баһ Дөрвдә район, Ик Бухс. Бичҗ авснь Коваева Б.М.)

ЭЭҖИН ДУН

Нарн hарх yзгәснь Намчта торhнь кииснә, Нарн болсн ээҗм Насна туршартм саӊндна.

Киитн булгин уснднь Киилгән уhаhад суулав, Киилгән уhаhад суухнь, Килмлҗтә ээҗм сангдна.

Һашун булгин уснднь Һариhән уhаhад суулав, Һариhән уhаhад суухнь, Һарhсн ээҗм сангдна.

Буру хәләсн эргднь Бурhсн модн нәәхлнә, Бурhсн моднь нәәхлхнь, Буйнтахн ээҗм саӊгдна.

Ээҗин уйсн сатин киилг Элх дутман янзта, Энкрлдгнь олн болв чигн Ээҗләм әдл болхш. Хәәрлдгнь олн болв чигн Хәәртә ээжләм болхш.

(Дуулснь Бембеев Хар-Церен Оргаевич, 1978 җ. Үстин район, Баһ Цоохра, Үстә. Бичҗ авснь Менкенова К.В.)

328

БИЧКН АРЛЫН ХУЛСНЬ

Бичкн арлын хулснь-ә Биилән йовҗ хадлав, Бийән гисн чамас Би юуḣан хармнхв.

Дунд нуурин хулснь-ә Дулн йовҗ хадлав, Дуран өгсн чамдан Дурн уга юнгад болхгов?

Көкрәд урhсн ноһань Көл өргҗ генүлнә, Күүкн иньг чамаhан

Күзүдәд йовхдан таалмҗта.

Хол гиҗ бичә сан, Хойр мөрн күргх, Хоома гиҗ бичә сан, Хойр седкл харhх.

Чиигин усар өсгсн Чигән ус уухшв, Чини үнр шиңгрсн Альчурарчн ачрнав.

Сер деер ḣархнь, Серүн салькн серҗңнә, Седкл туссн чамтаhан Сергәд йовсн болнав.

Йов, йов, йовия, Йовн йовҗ күүндия, Дурн, дурн, дурн Дурна йосн – җирhл.

(Дуулснь Бембеев Хар-Церен Оргаевич, 1978 җ. Үстин район, Баһ Цоохра, Үстә. Бичҗ авснь Менкенова К.В.)

САМБРИН HУРВН ТОЛҺА

Самбр-яла hурвн толһаднь, Сайг-яла буурлан унлалав, Баахн-яла бичкн дүүнрән, Бадмшд-яла юнгаднь мордуллав,

Сәәхн-яла зангтань ээҗм, Сәәрнь-яла дернь бүсләлвәй, Өврләд йовҗ өсксн ээҗ мини, Өрүн-яла асхнднь сангдна.

(Дуулснь Бембеев Хар-Церен Оргаевич, 1978 җ. Үстин район, Баһ Цоохра, Үстә. Бичҗ авснь Менкенова К.В.)

329

ТӨГРӘШ

Мөрн деер модн-яла Ораhарн сарсана, Өӊгтә чирəтә Төгрәшкнь Хормаhарн сарсана.

Кɵк торhн бүшмүднь, Кенднь гиҗ хадhлсмб, Көгшн буурл аавинь, Кениḣән гиҗ санхв?

(Дуулснь Бембеев Хар-Церен Оргаевич, 1978 җ. Үстин район, Баһ Цоохра, Үстә. Бичҗ авснь Менкенова К.В.)

ЛЕНИНӘ ТУСК ДУН

Шил терзтә модн герт, Шилтәд cуудг Ленин, көөрк, Шин йосан делгрүлнә!

Маниг асрсн аав-ээҗ, Манҗ тәвхәр шииднә, Манҗ тәвхин ормд, Марксин сурhулян дасхтн!

Асрад өргсн аав-ээҗ, Арhс түүтн гинә, Арhс түүлḣхин ормд, Азбукан дасхтн!

(Дуулснь Бембеев Хар-Церен Оргаевич, 1978 җ. Үстин район, Баһ Цоохра, Үстә. Бичҗ авснь Менкенова К.В.)

ЧИНРТӘ УЛАН ТУГ

Чинртә улан тугинь, Чичрхәд деегшән делския, Һурвдгч үйн пионермуд, Һарин бульчңган чанhая!

Манурсн көк теегтнь, Мандлсн нарн гилвкнә, Мөӊгн иштә уулднь, Мана һардач гилвкнә!

Шаргад ирсн дәәсиг, Шар иштә үлдәрн, Хурц сунта боhарн, Хәрү гүүҗ хадхвидн!

330