Qaraqalpaq tili 7-kl
.pdfsózler hárkimde de bar edi. 5. —Way, dúnyası qurǵır, ne sebepten bunday. 6. Haw! Ana ishindegi adamdı qara. 7. — Ura! Ura! — dep alǵa umtıldı. (N. D.)
136- shınıǵıw. Yapırmay, pay, wax-wax, haw, uwh, oy bárekella, átteń tańlaq sózleriniń hárbirine bir-birden gáp dúziń. Dúzgen gáplerińizdegi tańlaqlardıń irkilis belgilerine dıqqat etiń.
ELIKLEWISH SÓZLER
§ 33. Eliklewish sózler haqqında túsinik
137- shınıǵıw. Oqıń. Gáplerdegi qara hárip penen jazılǵan sózlerge dıqqat etip, olardıń qaysıları kóriniske, qaysıları seske baylanıslı aytılǵanın anıqlań.
1. Alıstan buwdaq-buwdaq shań kórindi. 2. Sıldır-sıldır suw aǵar. 3. Ol jalt burılıp, artına qaradı. 4. Shıyq etip qapı ashıldı. 5. Kózinen mólt-mólt jas aqtı. 6. Qamıslıqtıń arası tısır ete qaldı. 7. Sırttan dúrs-dúrs ses esitildi.
|
Eliklewish sózler turmıstaǵı hár túrli kórinis hám |
|
||||||||
|
|
|||||||||
|
seslerge eliklep aytıladı. Mısal ı : 1. Júnleri jılt-jılt etip |
|
||||||||
|
juwıp taralǵan |
atlarǵa |
qaraǵan sayın |
qaraǵıń |
keledi. |
|
||||
|
(Sh. A.) 2. Írashtaǵı putanıń |
arasınan |
mıltıq |
taq ete |
|
|||||
|
qaldı. (N. D.) 3. Qay waq kórseń de, ustaxanada |
ıs-pıs-ıs |
|
|||||||
|
kórik basıw, shıq-shıq-shıq shókkish urıw tınbaydı. (T. Q.) |
|
||||||||
|
Bul mısallarda 1-gáptegi jılt-jılt sózi kóriniske eliklew- |
|
||||||||
|
di, al 2 — 3-gáplerdegi taq (ete qaldı), ıs-pıs-ıs, shıq- |
|
||||||||
|
shıq-shıq sózleri seske eliklewdi bildiredi. |
|
|
|
|
|
||||
|
Zatlardıń, qubılıslardıń ses hám kórinisine eliklewdi |
|
||||||||
|
bildiretuǵın sózlerge eliklewish dep ataladı. |
|
|
|
|
|||||
|
Eliklewish sózler dara |
(jalt) |
hám |
jup |
sóz |
(jalt-jalt) |
|
|||
|
túrinde qollanıladı. |
Olar |
dara |
túrinde |
de, |
jup |
túrinde |
|
||
|
de, kóbinese et kómekshi feyili menen |
dizbeklesedi: |
|
|||||||
|
gúmp etti, tars etti, tars |
ete qaldı, |
taq |
ete |
qaldı, jılt- |
|
||||
|
jılt etedi, tars-turs ete qaldı t.b. |
|
|
|
|
|
|
|
||
|
138- shınıǵıw. Oqıń. Eliklewish sózlerdi tawıp, olardıń qaysısı |
|||||||||
kóriniske, qaysısı seske eliklep aytılǵanın túsindiriń. |
|
|
|
|
||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
73 |
|
1. Saydıń arjaǵındaǵı tasmiytin bolıp qalǵan, jaǵa menen iytten qorqqan túlki artına jalt-jalt qarap qashıp baratırǵan edi. 2. Túlki ekewiniń de kewlin qaldırmay arasınan jılp etip ótip ketetuǵınday tuwrılap keldi. 3. Olar qasarısqannan keyin Ájimurat solıǵın basa almay, lıq-lıq etip otırıp, kóziniń jasın qolınıń artı menen sıpırdı. (Sh. A.) 4. Turımbet júdá sharshap boldırǵan ba, ha demey-aq qurr-qurr uyqılap ketti. (T. Q.)
5. Asqardıń ayaqları dir-dir etedi. 6. Ol óziniń ǵarrılıǵına qaramastan, ǵabur-ǵubır kiyinip, dárriw dalaǵa shıqtı. Qolındaǵı
beli shomp etip suwǵa tústi. 7. Kún batıp, gewgim |
túsken |
|||
waqta awıl ishi uw-shuw bola qaldı. (A.Bek) |
|
|
|
|
139- shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Eliklewish |
sózlerdiń |
astın |
sızıp, |
|
olar juplasıp tur ma, yamasa kómekshi sózli |
qollanǵan |
ba, |
ajıratıp |
|
aytıń hám eliklewish sózdiń qaysı túri ekenin anıqlań. |
|
|
||
1. Hámmeden izde qalıp áste kiyatırǵan |
kelinshektiń bi- |
|||
rewi ósek sózinen seziklengen pishinde ján-jaǵına |
jalt-jalt |
|||
qaradı. 2. Birden háywannıń ishi jarq ete |
qalıp, |
Tursınnıń |
||
júregi jayına túskendey tınısh taptı. (A. Bek.) 3. Aldımdaǵılar ǵawırǵawır sóylesedi, birewleri kúlisip kiyatır. 4. Mikola jerge jıǵılǵan dushpandı tırr ettirip attı. (Q. D.) 5. Sarımbet tap uyqıdan shorshıp oyanǵanday selk etip, Mámbetke jalt qaradı. (A. Á.) 6. Kúnge kúyip, kúyrep turǵan qamıs qoralar kózdi ashıp jumǵansha bıj-bıj alıstı. (T. Q.)
140- shınıǵıw. Berilgen gáplerdiń ishinen eliklewish sózlerdiń kóriniske eliklewshi sózi bar gáplerdi bir bólek, seske eliklewshi sózi bar gáplerdi bir bólek terip kóshirip jazıń hám et kómekshi feyili dizbeklesken eliklewishlerdiń astın sızıń.
1. Ol tıq etken ses shıqsa, úydi basına kóterip qıyqıwlap
jiberiwge |
tayınlanıp |
jattı. |
2. |
Sońǵı ret |
asxananı aylanıp |
||||||
shıǵıp, shıranı |
óshirdi |
de, |
juwırıwı |
menen |
esikten |
zońq etip |
|||||
sırtqa |
shıqtı. |
3. Júzbası kátin |
qattı |
selkildetip |
sıqır-sıqır et- |
||||||
tirip |
jiberdi. |
4. Grigoriy |
úyilip |
jatırǵan |
úrgin |
qardı |
artıp, |
||||
muzlap, |
qatıp |
qalǵan |
sharbaqqa shatır-shatır |
ettirip |
arqasın |
||||||
berip súyendi. 5. Arbanıń dógeregindegi qardıń ústine ıbır-jıbır qoyan izleri ap-anıq bolıp túsip qalǵan. 6. Japırılıp shıǵıp
74
atırǵan adamlardıń epkinine shıdamay qapılar gúrsa-gúrs qulay basladı. 7. Bul attıń ayıbı tek qoraz uqsap qoqań-qoqań jorǵalawǵa úyrengen. (M. Sh.)
§ 34. Eliklewish sózlerdiń mánisine qaray túrleri
141- shınıǵıw. Berilgen ga’plerdegi qara hárip penen jazılǵan eliklewish sózlerdiń mánisine dıqqat awdarıń.
1. Qazandaǵı bıǵır-bıǵır qaynap atırǵan góshke |
kózi túsiw- |
den, ishi ǵım etti. 2. Búgin Ziyada bes alǵan ba, |
shırayı gúl- |
gúl janıp tur. (T. Q.) 3. Bazda apam Biybizada kempir menen sóylese qoysa bir uyadan ushqan qumırılarday juǵır-juǵır
sóylesedi. |
(T. Q.) |
4. Atlardıń qulaqları |
bazda |
selteń-selteń |
etedi. (A. |
Á.) 5. Demniń arasında taq-tuq atıspa, shaq-shaq |
|||
nayzalasıw baslanıp |
ketti. (T. Q.) 6. Bir |
waqıtta |
gúrp-gúrp |
|
mıltıq atıla basladı. (Ǵ. G.) |
|
|
||
7.Qarasın attıń kórgen soń,
Gúldir-gúldir kisnedi.
Awzındaǵı suwlıǵın,
Ǵashır-ǵashır tisledi. («Alpamıs»)
Eliklewish sózler mánilik ózgesheliklerine qaray seske eliklewish sózler, kóriniske eliklewish sózler bolıp ekige bólinedi.
1. Seske eliklewish sózler: tars, tısır, ǵars, bılsh, shıyq, gúńk, pır, gúr, tars-tars, gúrs-gúrs, dúrsdúrs, pır-pır, shıyq-shıyq, uwdır-juwdır, ǵarq-ǵarq, ǵashır-ǵashır, gúldir-gúldir, shúyk-shúyk t.b. Bul sózler
turmıstaǵı hár |
túrli |
zatlardıń, |
qubılıslardıń háreketleri- |
nen shıqqan seslerge |
eliklewdi bildiredi: M ı s a l ı : |
||
1. Shımshıqlar |
juǵır-juǵır |
etip ana shaqadan mına |
|
shaqaǵa qonıp júr. 2. Awzındaǵı suwlıǵın ǵashır-ǵashır tisledi. («Alpamıs»)
2. Kóriniske eliklewish sózler: jalt, jılt, zońq, zımp, jarq, selk, jalp, jalt-jult, jalt-jalt, jılt-jılt, gúrbeń-gúrbeń, jalp-jalp, uypa-juypa, sabalaq-sabalaq, jaǵal-jaǵal, iyrekiyrek, zir-zir, dir-dir, órim-órim, burq-burq t.b. Bul eliklewish sózler tábiyattaǵı hár túrli qubılıs-hádiyselerdiń,
75
zatlardıń háreketiniń kórinislerine eliklewin bildiredi. M ı s a l ı : 1. Jolǵa jaqın búklerden ushqan qırǵawıllarǵa bazda-bazda atlardıń qulaqları selteń-selteń etedi. (T. Q.)
2. Bir waqları jalt-jult etip shaqmaq shaqtı. (Ó. X.)
142- shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Seske eliklewish sózlerdiń astın bir, kóriniske eliklewish sózlerdiń astın eki sızıń hám olardıń bir-birinen ózgesheligin aytıp beriń.
1. ... Izler. Qıyır-shıyır |
izler. Júz metr |
júrgennen |
keyin |
|||
terektiń ústinen jáne bir qırǵawıl pırr etti. 2. |
Dalada |
qorıq |
||||
háwlisiniń otları jılt-jılt etip kórinedi. 3. Háwlige |
jaqınla- |
|||||
ǵanımızda, uw-shuw bolıp |
shaǵallar |
ulıdı. |
4. |
Qalpaǵınıń erne- |
||
gi menen betin sıpırdı hám |
olardı |
oyatıw |
maqsetinde |
óhe-óhe |
||
dep jóteldi. (A. Á.) |
|
|
|
|
|
|
5. Jalt-jult eter párlerim, |
|
|
|
|||
Dúr-dúr silkinip taransam. (X. S.) |
|
|||||
6. Astındaǵı qara |
at, |
|
|
|
|
|
Shıńǵır-shıńǵır kisnedi. |
(«A.») |
|
|
|
||
143- shınıǵıw. Berilgen gáplerdi oqıń. Eliklewish sózlerdi tawıp, túrlerine ajıratıp aytıp beriń hám olardıń ne ushın seske eliklewshi hám kóriniske eliklewshi dep atalıwın túsindiriń.
1. Ádette, alamanǵa tolı bolatuǵın qalanıń, bazarǵa jaqın
kóshelerinde búgin selt etken tiri jan joq. |
2. Shútik |
shıra |
lap |
etip óship qaldı. 3. Záhiyda qapınıń aldına |
barǵan |
jerde |
gilt |
toqtadı. (X. A.) At barlı-joqlı jemdi gútir-gútir shaynay basladı. |
|
||
4. At tuyaqlarınıń patır-patır dúrsildisi uzaqtan-aq Sánemniń dıqqatın awdarǵan edi. 5. Quyash bult astınan birden jarq etip, palata ishi jaqtılanıp ketti. (T. Q.) 6. Taq-taq etip urǵanda trubadan ushqın shashıraydı.
144- shınıǵıw. Eliklewish sózlerdiń astın sızıń hám olardıń qanday zat hám qubılıslardıń háreketlerine eliklep kelgenligin túsindiriń hám qaysı túri ekenligin anıqlań.
1. Ekshembi kúni hárbir shańaraq óz aldına |
bir topar |
bolıp, dúrkin-dúrkin, lek-lek adamlar shirkewge |
qaray jol |
aladı. 2. Tawnazardıń qarap turǵan jaǵınan burq-burq etip
76
shań kóterildi. (A. B.) |
3. Bir máhálleri |
kúnniń júzi jılt |
etip ashılıp ketedi. 4. |
Jerge qumartqanday |
juldızlar jımıń- |
jımıń etedi. (K.S.) 5. Padadan qaytqan mallar mó-mó-mó degen dawısların sozıp, balalarına jetkenshe asıǵadı. (Ó. X.)
6. Bulardıń gúbir-gúbir sóyleskenlerin shalama-shákki |
esittim. |
(A. Á.) 7. Kúshli samal tereklerdiń basların iyildirip |
gúw-gúw |
etedi. (Ó. X.) |
|
§ 35. Eliklewish sózlerdiń grammatikalıq ózgeshelikleri
Eliklewish sózler óz mánisinde turǵanda seplik, betlik qosımtaları menen ózgermeydi, basqa sóz shaqaplarınan jasalmaydı. Biraq, eliklewish sózler geypara atawısh hám feyillerdiń jasalıwına tiykar boladı. M ı s a l ı : tars-ıl-dı, gúrs- il-di, taq-ıl-dı, tars etti, gúrs etti, taq etti, móń-ire, mań-ıra, jalt-ıra t.b.
Eliklewish sózler morfologiyalıq qurılısına qaray dara, jup hám tákirar sóz túrinde qollanıladı.
Jup hám tákirar túrinde qollanılǵan eliklewishlerdiń arası defis arqalı jazıladı:
1.Jup eliklewish sózler: tars-turs, shaq-shuq, apırtopır, taq-tuq, jalt-jult, shatır-shutır, ǵańǵır-gúńgir, gúmbir-sambır, ayǵısh-uyǵısh, uypa-juypa, uwdar-duwdar, uwdır-juwdır t.b.
2.Tákirar eliklewish sózler: ǵashır-ǵashır, shıńǵırshıńǵır, gúldir-gúldir, dúrs-dúrs, jılt-jılt, shaq-shaq, taq-
taq, bıj-bıj, dúsir-dúsir, dúk-dúk, lıq-lıq, |
zır-zır, ızıń- |
ızıń t.b. |
|
Tákirarlanǵan eliklewish sózler ses yamasa kóriniske |
|
eliklewdiń tákirarlanıw, dawamlılıq mánilerin |
ańlatadı. |
145- shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Eliklewish sózlerdiń astın sızıp, olardı morfologiyalıq qurılısına qaray túrlerine ajıratıp aytıp beriń.
1.Gúldir-gúldir kisnegen,
Suwlıqtı kese tislegen.
2.Minsem tawdıń basına,
Buwdaq-buwdaq shań keldi.
77
3.Shań astına qarasam, Esabı joq, sanı joq
Lek-lek jatqan el keldi. («Alpamıs»)
4. Ol |
juwırıp barıp |
zımp etip |
dánxanaǵa |
kirip ketti. |
5. Úydiń |
ishi gúbir-gúbir |
sóz boldı. |
(J. A.) 6. |
Bir waqıtları |
shaqmaq jalt-jalt etti. (Ó. X.) 7. Sarımbet tap úyqıdan shorshıp oyanǵanday selk etip, Mámbetke jalt qaradı. (A. Á.)
146 - shınıǵıw . Oqıń . Eliklewish sózlerdi tawıp, olardıń morfologiyalıq qurılısına qaray qaysı túri hám jup eliklewish penen tákirar eliklewishtiń bir-birinen ózgesheligin túsindiriń.
1. Altınday jaltıraǵan qızǵısh-sarı sonalar ógizlerdiń átirapında ızıń-ızıń etip ǵır aylanıp júr. 2. Dasturqan dógereginde otırǵanlar tawıqtıń góshin pushtarlap alıp, awızların pomp-pomp etkizip, órli-gúrli awqatqa tiyisti. 3. Stepan basqıshtan zımp etip sekirip tústi. 4. Hár arbanıń keyninde buwdaq-buwdaq bolıp kóterilgen shańlar shubatılıp qalıp atır.
5. Grigoriy atına lıp etip sekirip minip alıp, turǵan jerden shawıp, ala jóneldi. 6. Attı dárriw bir shetke burdı da, shańdı burq etkizip, attı tikke suwǵa urdı. 7. Pax-pax-pax dep oqlar zalp penen ústi-ústine atıldı jáne de azdan soń tax-tux-tax dep jańǵırǵan ses arttaǵı toǵaydıń ishin gúńirentti. 8. Jaydıń ishi jalt etip jaqtılandı da, shırpı taǵı óship qaldı. (M. Sh.)
147-shınıǵıw. Berilgen gáplerdiń ishinen et nen dizbeklesken eliklewish sózi bar gáplerdi qanday feyillerdi jasap kelgenin hám qaysı ekenin túsindiriń.
kómekshi feyili meterip jazıń. Olardıń aǵzanıń xızmetinde
|
1. Kempir |
peshtiń qaqpaǵın dańǵır-dúńgir etkizip |
ashtı |
||
da, |
ısıtılǵan |
kapusta sorpanı |
stolǵa ákelip |
qoydı. 2. |
Iyin |
aǵash basqıshtan-basqıshqa domalap, satır-gútir |
etip jerge |
tústi. |
|||
3. |
Gúldirmama |
tap jaydıń tas |
tóbesinde gúldir-gúldir |
etip, |
|
jańǵırıǵı dáryanıń arǵı jaqlarına jayılıp ketti. 4. Jalpaq tastıń
astınan bir |
nárse aydıń jaqtısına shaǵılısıp, jarq-jurq etip |
ketti. |
|||
5. Tańnıń |
qarańǵısındaǵı ala |
gewgim |
aspanda |
birli |
yarım |
ǵana juldız |
jımıń-jımıń etedi. |
6. Ústin |
baqatosqın |
basıp |
ket- |
78 |
|
|
|
|
|
ken kólmek suwdıń beti samal menen emeski tolqınsaqlanıp, teńdey jalt-jult etedi. 7. Jawırınındaǵı azıq-túlikleri salınǵan dorba gá oń jaǵına, gá shep jaǵına awıp, bultań-bultań etedi. 8. Sawsaqları jılp-jılp etip, temekini músindey etip oraydı da taslaydı. (M. Sh.)
§ 36. Eliklewish sózlerdiń sintaksislik xızmeti
1. Eliklewish sózler atlıqlasıp kelip baslawısh xızmetin atqaradı. M ı s a l ı : 1. Uzaqtan taq-tuq esitildi. («J.»)
2. Sırttan attıń dúbiri esitildi. (K. S.)
2. Atlıqlasqan eliklewishler tolıqlawısh xızmetinde de keledi. M ı s a l ı : 1. Alıstan esitilgen tasır-tusırǵa qulaq
saldım. (Á. Sh.) |
2. Ol qasınan ótken adamdı, hátteki, bir- |
eki ret urılǵan toqıldını da sezbedi. (I. Y.) |
|
3. Eliklewish |
sózler kómekshi feyiller menen (ásirese |
et kómekshi feyili menen) dizbeklesip, geyde juplasıp ke-
lip, bayanlawısh xızmetin atqaradı. M ı s a l ı : |
1. Terektiń |
|||
basında otırǵan hákke mıltıq atılıwdan |
jerge |
tors |
ete |
|
qaldı. |
(Ó. A.) 2. Júyrikten júyrik shıqsa |
ayaqları |
tıpır- |
|
tıpır. |
(Naqıl) |
|
|
|
4.Eliklewish sózler atlıqlardı sıpatlap kelgende anıqlawısh boladı. M ı s a l ı : 1. At tuyaqlarınıń pıtırpıtır sesti uzaqtan esitildi. (T. Q.) 2. Tek gewishleriniń sılpsılp etken sesti ǵana biraz waqıtlarǵa shekem esitilip turdı.
(M. Sh.)
5.Eliklewish sózler dara túrinde de, jup hám tákirar
túrinde de yamasa kómekshi feyiller menen dizbeklesip te pısıqlawısh xızmetin atqaradı. Mı s al ı : 1. Ol esikke jaqınlaǵan jerde gilt toqtadı. 2. Jer oshaqta shúlen qazan bıǵır-bıǵır qaynap tur. (N. B.)
148-shınıǵıw. Oqıń. Eliklewish sózlerdi tawıp, olardıń gáptiń qaysı aǵzasınıń xızmetinde ekenin anıqlań.
1. Qalanıń ishi uw-shuw boldı. Móńiregen maldıń, shuwlaǵan jurttıń dawısı, pańq-pańq mıltıqtıń dawısı menen qalanıń azan-ǵazanı shıqtı. 2. Tómendegi esik tars etip jabıldı. Úlken esik pıt-shıt bolıp sınǵan. 3. Sáliyma bir nárseden
79
seziklengendey selk ete qaldı. (A. Bek.) 4. Qazıwshılardıń belleri kúnge shaǵılısıp, ılaydı zıńǵıtqan sayın jarq-jarq etedi. (S. A.) 5. Atım kanaldaǵı gúmbir-sambırdan úrkip ketti. (Á. T.)
6. Toqpaqtay qara shashı duwdar-duwdar. (K. S.)
149- shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Eliklewish sózlerdiń astın sızıp, olardıń mánisi boyınsha qaysı túri ekenin hám qaysı aǵzanıń xızmetinde kelgenin túsindiriń.
1.Arbakeshler qurıǵan dińkesi,
Warra-warra gápke kiristi. Dúrsdúrs etip saǵınǵan júrek,Dárya yańlı tastı mısalı.
(M. T)
3.Atlar gúldir-gúldir kisnep, Sharq urar úyirin izlep.
Qoy mańırap, bota bozlap, Kewil-kewilden suw isher.
(I.Y)
150- shınıǵıw. Tómendegi eliklewish sózlerdi gáptiń bas hám ekinshi dárejeli aǵzaları etip gáp dúziń. Eliklewishlerdiń et kómekshi feyili menen birge qollanılıwın da esapqa alıń.
E li k le w ish s ózl er: jalt, jalt-jult, shambır-shambır, gúbirgúbir, sıldır-sıldır, burq-burq, buwdaq-buwdaq, taq-tuq.
ELIKLEWISH SÓZLERDI MORFOLOGIYALÍQ
TALLAW
T a l l a w j o b a s ı :
I.Sóz shaqabı. Ulıwma mánisi
II. Morfologiyalıq belgisi: Ózgermeytuǵın sóz shaqabı.
III. Sintaksislik xızmeti.
T a l l a w ú l g i s i :
Ekewi minberdiń záńgisinen zińk-zińk etip tómen túse basladı. (Sh. S.)
80
Awızeki tallaw |
Jazba tallaw |
|
|
I. Zińk-zińk—eliklewish |
I. Zińk-zińk—elik. seske |
seske eliklewish, |
elik. |
II. Morfologiyalıq belgisi: |
II. Morf.bel.:ózgm.sóz. |
Ózgermeytuǵın sóz |
III. Sint.xız.: pısıql. |
III. Sintaksislik xızmeti: |
|
pısıqlawısh. |
|
|
|
151- shınıǵıw. Gáplerdi oqıń. Eliklewish sózlerdi tawıp, olarǵa awızeki morfologiyalıq hám sintaksislik tallaw jasań. Keyingi eki gápke jazba tallaw isleń.
1. Atlar gúrt-gúrt etip pishendi gúysep tur. 2. Zubaydanıń birden baqırıp jibergeni sonshelli, Aytmurat ta, balası Baymurat ta selk ete qaldı. (Sh. S.) 3. Háwliniń ústinen ushıp ótip baratırǵan ǵarǵa dawısınıń barınsha ǵaq-ǵaq dedi. 4. Dárya tárepten bir bapta shuwıldaǵan, shıqırlaǵan, gúrs-gúrs etken sesler esitilip tur. (M. Sh.) 5. Alıstan buwdaq-buwdaq shań kórindi. 6. Azdan keyin shıyıq etip esik ashıldı.
|
ELIKLEWISH SÓZLERDI TÁKIRARLAW |
||
|
Sorawlarǵa awızeki juwap beriù |
|
|
1. |
Qanday sózler |
eliklewish sóz boladı? |
|
2 . El i k lew i sh |
s óz lerdi ń mán i l i hám |
kómek sh i s óz |
|
|
shaqaplarınan ayırmashılıǵı qanday? |
|
|
3. |
Eliklewish sózler mánisine qaray qanday túrlerge bólinedi? |
||
4. |
Eliklewish sózlerdiń qurılısına qaray |
túrlerin aytıń. |
|
5.Eliklewishler gáp aǵzası bola ala ma, eger bolsa, qaysıaǵzalardıń xızmetin atqaradı?
6.Eliklewish, kóbinese qanday kómekshi feyil menen dizbeklesedi?
|
Tapsırmalardı orınlaù |
1. |
Seske eliklewish sózlerdi keltirip 3 gáp jazıń. |
2. |
Kóriniske eliklewish sózlerdi keltirip 2 gáp jazıń. |
3. |
Dara, jup hám tákirar eliklewishlerdiń hárqaysısına bir- |
|
birden yadtan gáp tawıp jazıń. Jup eliklewish penen tákirar |
|
eliklewishtiń ayırmashılıǵın túsindiriń. |
6 — Qaraqalpaq tili,7-kl |
81 |
4.Dara hám tákirarlanǵan eliklewishlerdi et kómekshi feyili menen dizbeklestirip, eki gáp dúziń. Quraǵan gáplerińizdegi eliklewish sózler bayanlawısh bolıp kelsin.
152- shınıǵıw. Oqıń. Eliklewish sózlerdi tawıp, olardıń |
mánisi |
|||
boyınsha qaysı túri ekenin hám morfologiyalıq qurılısın aytıń. |
|
|||
1. |
Qasqırdıń tisleri shıqır-shıqır etedi. |
2. |
Pańq-pańq, |
gúrs- |
gúrs |
atılǵan mıltıq dawısları qulaǵıńdı |
pitep |
taslaydı. |
3. Tań |
tolıq atqan máhálde, sırt-sırt basqan aǵash gewishiniń tıqıldısı
esitildi. 4. |
Anaw aq shapanlı mırs-mırs kúldi. 5. Júzi mıń |
jılǵı tastay |
mıj-mıj. 6. Onıń gedir-budır sózi de jaǵıp baratır. |
7. Qara bultlar awıl ústine kelgende, gúldirmama gúrkirep, jarqjurq ete qaldı. (Ǵ. S.) 8. Parr etip ushqan qırǵawıllar aspanǵa kóteriledi. (Ó. X.) 9. Uzaqtan jalt-jult etip duman arasınan otlı jalın kórindi. (A. Á.)
153- shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Eliklewish sózlerdi dizbeklesip kelgen kómekshi feyiller menen birge astın sızıń hám olardıń qurılısına qaray qanday feyil jasap kelgenin, qaysı aǵzanıń xızmetinde ekenin túsindiriń.
1. Awıl kempirleri shuw ete qaldı. 2. Aradan bes-altı kún ótkennen keyin jalańlaǵan jas jigitler awılǵa saw ete qaldı.
3. Qádimgi gúlmıyıq arba dóńgelegi arasınan jalt etip kózge kórinedi. (Ǵ. S.) 4. Qalashı jılt etip bir shabaq suw betine shapshıp shıqtı. (S. S.) 5. Bir ǵone háwliniń mushında Juma sap ete qaldı. 6. Aspan birden part-part etti de, jawın jawa basladı. (Ó. X.) 7. Asqardıń ayaqları dir-dir etedi. (A. Bek.)
154- shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Eliklewishten jasalǵan sózlerdi túbir hám qosımtaǵa ajıratıp astın sızıń.
1. Oraqtıń ǵırtıldısı da esitilmeydi. 2. Atlardıń qulaqları qayshılanıp tıpırshılawda. 3.Bazarbay ózinen ózi gúbirlene beredi, hár jerde bir gúbirlenip aladı. (Sh. S.) 3. Hámme ǵawırlasıp, onı túrgeltip, ákesiniń, anasınıń qolınan aldırdı.
4. Qalmırza sol waqıtta ashıwlı arıslanday gúńirenip atqa qamshını bastı. 5. Asan ketkennen keyin arada azmaz jımjırtlıq húkim súrdi. (K. M.)
82