Kenesbay Karimov Agabiy

—Júklerdi iyelerine tapsırıp, kóliklerge dem berip, degendey bul jerde bir ay, on kún irkilsek kerek-aw.

—Qay jerde irkildińiz?

—Shımbayda ele kárwansaray joq. Sol ushın hárdayım Hábiy sawdagerde irkilemen. Bul saparı da jibergen adamıńız bizdi sol jerden taptı.

—Yaqshı. Qashan qaytatuǵınıńızdı xabarlarsız.

Qonaq asın jegen Buxara sawdageri sháhárge qayttı.

Bir kúnniń ishinde bolıp ótken waqıyalar biydi biraz talıqtırǵan edi. Ásirese eski jurttaǵı jaǵday. Tuwısqanı jónindegi naǵaybıllıqtan qapalandı. Qandaydur oyın balalarınıń awzınan shıqqan «kelgindi» degen sóz de basın qatırar edi. Awır jatarǵa shekem kózi ilinbedi.

Qorazlar úshinshi shaqırımın baslaǵanda sanasın shiyrin uyqı jawlap alıp atırǵanın ańǵardı.

3

Shıǵıstan atqan tańnıń saǵımı dáslep qala diywallarına tústi, onnan asırılıp ótip, kishigirim bazar maydanına, sońınan háwlilerdiń ishlerine ótti. Teris áywanda uyqılap atırǵan iri deneli kisini tań sáwlesi oyatıp jiberdi. Ol ornınan turıp, shapanın jelbegey jamılıp, baǵ betke qaray ketti. Kóp ótpey sıpanıń tómeninde turǵan jez qumǵandı alıp juwınıp-shayındı. Bul waqıtta basqalar da uyqıdan turıp, kúndelikli tirishilik isleri menen aylanısıp ketken edi.

Kóp ótpey teris áywandaǵı tósek jıynalıp, ornına dasturxan jayıldı. Dasturxanǵa birinshi bolıp, uzın boylı, iri deneli,

shoq saqalın ıqshamlap dúkártlegen, onı anda-sanda oń qolı menen tarashlap qoyǵanda suq barmaǵına «jalt» etip kózge taslanıp qalatuǵın altın saqıyna taqqan kisi otırdı. Ol Shımbay qorǵanınıń ishinde jaylasqan sanawlı háwlilerdiń biriniń sahıbı, kópshilikke tanıs Hábiy sawdager edi.

Hábiy sawdagerdiń ata-babası túpkilikli arallı bolıp, erte zamanlarda Ámiwdáryanıń arǵı júzinen kóship kelip Shaxtemirge ornalasıp, hár is penen shuǵıllanǵan, sońın ala Shaxtemirdiń dáwleti ketip, Shımbayǵa dáwran qaraǵanda birinshilerden bolıp usı jerge kóshken, arqadan kelgen keneges-mańǵıt, qıtay-qıpshaq, qońırat qáwimi adamları menen birge qala qorǵanınıń irgesin qalaǵan, dáslepkilerden bolıp háwliler salǵan, dúkanlar qurǵanlardan edi. Ákesi Bozay at taǵalaǵan, shıńǵobız soqqan, oraq penen beldiń, ketpenniń, paznanıń ustası — temirshi edi. Hábiy

211

balalıqta temirshilikti úyrendi, ákesiniń janında turıp kórik

bastı, shókkish urdı, — degen dey bul kásipke qanıq boldı. Temirshilik dúkanınıń iyesi edi, biraq kewli negedur jahangeshtilikti qumsar, Shaxtemirge kelgen-ketken kárwanlardı kishkene dúkanda turıp gúzeter, alıs ellerden ákelingen buyımlar aqılın biylep alar, sol buyımlar soǵılǵan jerlerdi kóriwdi árman

eter edi.

Bir kúni Shaxtemirden kelgen sawdager temirshi dúkanında kórik basıp turǵan jigittiń sın-sımbatına, aybatı menen ǵayratına qızıǵıp: «biziń kárwanǵa qorıqshılar kerek, Buxaraǵa birge barmaysań ba?», — dep qaldı. Miynet haqısınıń ústinde de sawdalasıp, kerisip otırmadı, jigittiń diydindegisin aytqannan

soń kóp oylanıp turmastan «hám dayımdı kóreyin, hám tayımdı úyreteyin» degendey, kelisim berdi.

Buxaraǵa shekemgi yarım ay, bir aylıq jol, jolda kórgenleri, úlken sháhárdiń sarayları menen minaraları, álemniń shar tárepinen Buxaraǵa kelgen kárwanlar jigitti ózine bánt etti, jas edi, jolda gezlesetuǵın qáwip-qáterdi, mashaqatlardı elestirip otırmadı, birinshi sapardan qaytqannan soń ekinshisin asıǵıslıq penen kútti. Solay etip, kárwan gúzetip Buxaraǵa, Xiywaǵa bir neshe mártebe barǵannan soń óziniń sawdaǵa da ebi bar ekenligin ańǵardı. Shımbay menen Shaxtemirdiń, Qońırattıń xalqı ne zatqa mútáj ekenligin ańǵardı, sol zat Buxarada qansha turadı, Xiywadaǵı bahası qansha, barlastırıp bilip alıp, yadında bekkem saqladı. Mektep, mediresede oqımaǵan, sawatı kem edi, biraq qatıqulaq, ziyrekligi menen nırq penen nırqtıń parqın tez ayırıp, qay jerge ne aparıp satsa payda keletuǵının qıyalında anıqladı. Sonda da bir jıl, eki jıl táwekel ete almay júrdi de, aqırında ákesiniń múlki menen dúkanın girewge qoyıp, eki túyelik júk penen kárwanǵa qosıldı. Xiywaǵa barıp ta zatın ózgeler qusap bir kúnde kótere berip, kárwansarayǵa kelip «qashan qaytamız», dep pátikke qarap jatpadı, aldın bazardaǵı hár kúngi nırqtı bilip, diydine kelgen kúni bazarǵa tawarın shıǵarıp, paydasına sattı. Qaytarsınǵa da asıqpayalbıramay sawdanı pitirip, eki túyege teńlep júk arttı, túyekesh jallap otırmay túyelerin ózi tartıp, kárwan menen Shımbayǵa keldi. Sol-sol eken, Hábiy sawdaǵa kirisip ketti, tuwrı sózlilik, insaplılıq, halallıq penen «Hábiy sawdager» degen atı jayıla berdi. Búginleri ol ózine tiyisli 40—50 túye júkten kem kárwan tartıp saparǵa atlanbaydı.

Kókózek, Aqqala, Buydalı, Qusxana, Dáwqara átirapına qonıs basqan qaraqalpaqlar, qırdı jaylaǵan qazaqlar bazar sawdası ushın

212

Shımbayǵa keler edi. Hábiy bolsa qasqa joldıń shańǵıtın kóterip arqası Qazalıǵa, onnan arı tap Orınborǵa shekem kárwan tartıp barıp qaytqan. Aq patsha sırtqa temir satıwǵa ruqsat etkennen soń zerger menen mıskerge zárúr bolǵan qalayı, gúmis, mıs, qorǵasın ákelip, mútáj pitkergen. Házir onıń tanıs sawdagerleri Xiywada, Buxarada, Qazalıda, Orınborda barshılıq.

Uyqıdan turıp, juwınıp-shayınǵan buxaralı miyman dasturxan basına kelgennen soń azanǵı shay halqas baslandı.

—Biy ne maqsette shaqırıptı, miyman, — dep sóz basladı

Hábiy.

—Inisi ámir Haydardıń janında qalǵan eken, sonıń dáregin

soradı.

—Dáreginen xabardar ma ediń?

—Anıǵın aytsam uzın qulaqtan esitkenimnen ózge anıq xabar bilmes edim. Bul jılǵı qurǵaqshılıqtan da xabarsız eken.

—Qaytıp barǵannan soń bul isti jumıslasań bolar eken.

—Álbette, onı qılmaq kerek.

—Erteń bazar. Qusxana tamannan, Kókózektiń ayaǵınan, Esimózekten kárwanlar kelgen. Olar eń aldı burın dán ákeledi.

Ótken jılı basıwǵa egilgen dánniń zúrááti mol boldı, sol ushın

narqı bálent bolmaydı.

—Inshalla arzanshılıq bolǵay, biziń tilegimiz de sol, — dedi buxaralı, quwnaq shıqqan dawısınan nırq haqqındaǵı xabardan ruwxı kóterilgenligi bilinip turar edi. Bul saparı kárwannıń júgin dán menen toltırsam, dep otırman, aǵayin, álbette siziń kómegińiz benen, dep qosıp qoydı.

—Ol jaǵınan ǵam jeme, aldı burın siziń júgińizdi pitkeremiz. Soń quday qálese suwıq túspey turıp biz de qırqeliw túyege dán tiyep, barıp qaytarmız.

—Dán qansha bolsa kóplik etpeydi, zıyanǵa qalmaspız.

—Inshalla... Payda bolsa qashpas, bir jaǵı xalıqtıń mútáji pitse, jol júrsek sawabımız jılawımızda boladı, Baxıyjan inim.

Bir ráwiyat aytıp bereyin, bálki esitkendursań, ózi amanat haqqında, qulaq sal, zıyanı tiymes. Burınǵı zamanlarda bir kárwanbasıǵa bir adam kelip: «Pálen sháhárdegi pálen adamǵa tapsırarsız» dep bir hámiyan tilla beripti. Kárwanbası: «Maqul jetkeremen», depti de óz jolı menen kete beripti. Qansha júrgeni namálim. Jolı elsiz jerlerden ótedi eken. Kárwanbası qıyal qılıptı. «Hámiyandı-

ǵoy birew berdi, pálen sháhárdegi pálenshe degenge bererseń, dep. Onıń amanat bergenin bolsa túyekeshten basqa hesh kim kórgen joq. Bir qısım tilla bersem túyekesh «aq túyeni kórdiń be? dese,

213

kórgenim joq» dep aytpas pa eken?» degen qıyalǵa kelip, qoynında turǵan amanattı alıp, onı ashıp kóripti. Qarasa kózdiń jawın alatuǵın tillalar emish. Taǵı: «Bunı birew maǵan amanatqa tapsırdı, maǵan isendi, allanı araǵa saldı, oǵan qıyanet etsem qalay bolar eken, bala» dep oylanıp, amanattı bergenin kórgen túyekeshti shaqırmay, tilla tolı hámiyandı qoynına qaytadan salıp qoyıptı.

Kárwan elsiz jerlerden ilgerilep kete beredi, kárwanbası hár kúni buzıq qıyalǵa baradı, biraq túyeshige úlesin beriwdi oylaǵanda shaytanǵa hay berip, irkilip qala beredi.

«Altın kórse perishte joldan shıǵadı» degenler. Úshinshi kúni kárwan qonıwǵa toqtaǵan jerde kárwanbası túyekeshti bir shetke shaqırıp, qolına bir uwıs tilla uslatıp, tis jarmaw jóninde

onıń sózin alıp, amanattı bólisip, kewlin jaylap uyqıǵa jatadı. Tańda oyansa bir topar atlınıń qılısh jalańashlap tóbesinde turǵanın kóredi. Kárwan tonaladı. Kárwanbası qaraqshılarǵa:— eń bolmasa hámiyanı menen tillanı qaytarıp beriń, ol birewdiń amanatı edi, sorar bolsa ne deymen? — dep jalınıp, ayaǵına bas uradı.

—Janıń ózińe kerek emes pe? Janıńdı sawǵa etip bereyik,

—dep kúlisedi qaraqshılar.

Q araqshılardıń basshısı qaraqshı bolsa da insaplı qusaydı. Ol kárwanbasınıń sózine kúlmepti de, oylanıp qalıptı.

Állenemirde basın kóterip, bılay depti.

—Háy kárwanbası, janıńdı tilemey amanattı tilewińe qaraǵanda sen bir insaplı sawdager kórineseń. Eger men soraǵan sawaldıń á ndiyshesin túsindirip bere alsań, sen aytqan amanattı da, júgi menen birge kárwanıńdı da qaytarıp beremen, depti.

—Ol qanday sawal, soray ber, — depti kárwanbası.

—Sizlerdi tonaw ushın izlerińizge túskenimizge minekey búgin bir hápte boladı. Hár kúni jatar payıt «endi tonaymız», dep at shaptırıp kelsek sırtıńız bir temir qorǵan menen qorshalǵan bolar

edi, bizler hesh ilaj ete almay izge qaytar edik. Ótken aqsham kelsek temir qorǵanıńız joq edi. Onı qurıwdı umıttı, ya qurıwǵa erindi, deyin desek júgińizdiń ishinde bir qulash ta temir joq.

Bul iste qanday ándiyshe bar, hey kárwanbası?

Sawdager ári oylanadı, beri oylanadı, berk qorǵanda jatqanın, temir qorǵanda jatqanın yadına hesh túsire almaydı. Sonda barıp amanatqa óziniń qıyanet qılǵanı yadına túsedi.

—Háy jigit, — depti kárwanbası qaraqshılardıń odanbasına. Maǵan hámiyan tillanı qaytar, meyli kárwanım seniki bolsın, men gúnakarman.

—Sebebin ayt, gúnakarlıǵıń juwap emes, — depti odanbası.

214

— Meniń kárwanımdı saqlaǵan, oǵan hesh kim ótpestey qorǵan bolǵan amanat eken, dep bolǵan waqıyanı bayanlaptı. Men ótken aqsham insaptı, diyanattı umıtıp, túyekesh penen birewdiń birewge ber degen altının bólisip alǵan edim. Sen kórgen temir qorǵan sol adamnıń amanatı bolsa kerek, diyanat buzılǵanda ol da buzılıptı,

— depti sawdager.

Sonda qaraqshılardıń odanbasısı sawdagerge tilla menen birge kárwanınıń júklerin qaytarıp berip: — Háy bende, endigiden bılay amanatqa qıyanet etpe, bar jolıńnan qalma, — dep kózden ǵayıp bolǵan eken, — desedi.

—Álhábbiz, — dep jiberdi ráwiyattı sabır menen tıńlap otırǵan buxaralı tańlanǵanın jasıra almay. Mágar sol kárwanǵa gezleskenler Xızır Ilyas, yaki ǵayıp erenlerdur?

—Solay bolsa solay shıǵar, — dedi Hábiy asıqpay. Ne bolsa da biz sawdagerler ushın úlgi bolarlıq ráwiyat Baxıyjan, tuwrı ma?

—Tuwrı bolǵanda qanday.

Áńgime usı jerde tuwarıldı. Shay iship bolınǵan edi. Miyman pátiya qılıp, raxmet aytıp tısqarıǵa shıqtı. Erteńgi bazar kúnine shekem waqıttı biykar ótkermeyin dep esikleri ashıq turǵan dúkanlarǵa qaray ketti.

Bazar maydanın dógereklep qonǵan háwliler otız-qırqtan kem emes, dep oyladı sawdager. Kóz aldına Buxara sháhári keldi. «Oǵan teńlesiw qayda?» — Tuwrı dá, otız-qırq háwlisi bar Shımbay mıń jıllıq tariyxı bar Buxara menen teńlese almasa da, ótken XVIII

ásirdiń 20-jıllarınan tap XIX ásirdiń basına shekem jawgershilik, alawızlıq, asharshılıq sebep bolıp júz jıllar boyı qonıslanǵan mákanlarınan toz-toz bolıp kóshken qaraqalpaqlardıń úlken bir bólegin arzımaǵan bir neshe háwlisi, onshelli bálent hám bekkem bolmasa da qorshaǵan diywalı bar Shımbay óz átirapına jámlestirip atırǵan edi, keleshekte bul sháhár qaraqalpaqlardıń

ata jurtına aylanatuǵının buxaralı sawdager qıyalına da keltirmegen shıǵar?!

Bazar maydanı, ol jerde juǵırlasıp asıq oynap atırǵan onlaǵan balanı esapqa almaǵanda derlik bos edi. Olardıń ishinde on jaslardaǵı boyshań, kók kózli, sarı sınlı bala bul jerdegi balalar menen tanısıp úlgergen Qulshı biydiń balası Erejep bolıp, onı bazar maydanınan alıs emes jerdegi temirshiniń dúkanınan jup kóz baqlap turar edi. Ol jup kózdiń iyesi de kitap oqıwshımızǵa tanıs, duǵıjım qara, asıq oyınnıń sheberi bolǵan Qayır bolsa

ájeplenbeymiz. Qayır álle qashan bul jerdiń tentekleri menen tanısıp alǵan, birazları menen, ásirese boyı menen qarıwı, kerek dese tentek minezi menen de ózine teńles keletuǵın uzın boylı,

215

biraq sarı sınlı Qojaq penen doslasıp ta úlgergen. Temirshige shákirt túsken. Kóriktiń jibin tómenge tartıp jibergende teri kóriktiń awzınan pát penen ısqırıp shıqqan hawa úrlegen oshaqtaǵı seksewildiń kómiri qıp-qızıl bolıp ǵıjlaǵanın qızıǵıwshılıq

penen tamashalap turǵan ol anda-sanda ashıq turǵan esikten asıq oynap atırǵanlarǵa qarap qoyadı. Asıq oyınǵa qumar Erejep Qayırǵa erip kelgen, sol ushın oǵan kóz-qulaq bolıp turmasa bolmaydı. Onıń ústine Erejeptiń minezi de tentek, nahaqlıqqa shıdap turmaydı, utılıp qalıp girlegenler menen úlken-kishisine qarap otırmay alısa ketedi. Murnı qanap, kózi kógerse de birewge payın jiberiwge tabı joq. Sol ushın Qayır onı arashalawǵa tayar turmasa bolmaydı. Izine erip shıqqan biydiń balasınıń murnı buzılsa,

onı ertip kelgen Qayır ayıplı bolmay ma?

Qápelimde bir saqa asıqtıń shikke ya búkke túskeniniń ústinde daw baslandı. Erejepten kóre jası úlkenlew bala ele balalar anıq kórmey atırǵanda óziniń asıǵın jerden alıp «búkke tústi» dep turıp aldı.

—Búkke tússe nege asıqtı qozǵadıń? — dedi Erejep.

—Qozǵayman. Búkke tústi. Girleme!

—Óziń girleme!

Eki bala óz ara sawashqa túsiwge tayarlanǵan shóje qorazlar yańlı bir-birine taslanıwǵa tayar, biraq bul alısıwda bir-eki jas úlken bolǵanı ushın Qádirbay basım kele me, ya ójetligi basım Erejep basım kele me, ol jaǵı allaǵa ǵana ayan edi.

Ustaxanada kóriktiń jibin uslap, ashıq esikten balalardıń háreketin baǵıp turǵan Qayır istiń nasırǵa shabajaǵın bilip, esikten shıǵa juwırdı. Bul payıtta eki bala bir-biriniń belbewinen tutıp, alısıwǵa qayımlasqan edi.

— Toqta Erejep, toqta, Qádirbay, toqtańlar...

Qayır keshikken edi. Qádirbay boyı menen kúshine isenip ǵapıl qaldı. Kishkene Erejep toylarda palwanlar belleskende bir-birine qollanǵan ámellerin yadlap qalıwǵa tırısatuǵın, sol ushın jambas penen arqalamaydıń, qaqpay menen toǵanaqtıń parqın ayıratuǵın edi. Arqayın eki qolın beline tayanıp, «kelseń kel» dep turǵan Qádirbay Erejep qollanǵan jambastan keyin Shımbay bazarınıń tepseń bolǵan alańına qalay jıǵılıp túskenin bilmey de qaldı. Balalar jıqqandı qollap-quwatlap shuwlastı.

Ań-tań bolǵan Qádirbay ústiniń shańın qaǵıp atırıp tońqıldandı.

— Gúreseseń be? Kel, qáne. Men ǵapıl qaldım.

216

—Yaq gúrespeydi, — dedi Erejeptiń qızıw minezinen qorqıp, onıń bileginen uslap alǵan Qayır. Ol sennen kishkene, teńiń emes.

—Onda nege maǵan asıladı?

—Óziń nege girleyseń? — dedi uzın boylı Qojaq. Uttırsań girleme. Men kórdim seniń saqańnıń shikke túskenin.

Ádewir waqıtta barıp asıq dawı basıldı. Balalar tarqastı.

—Ayttım-ǵoy jánjelge, dawǵa aralaspa dep, — dedi Qayır giyneli dawıs penen Erejepke dákki bermekshi bolıp. Endi daw baslaytuǵın bolsań qaytıp ertpeymen, sonı bilip qoy.

Erejep te qaytpadı.

—Ertpeseń ózim de kele beremen.

—Bir óziń kelme, — dedi Qayır dawısın jumsartıp. Eger bir hal-jaǵday bolıp qalsa biy aǵam «sen ertip kettiń, qorǵamaǵansań», dep báribir mennen kóredi.

—Yaqshı, — dedi Erejep quwnaq dawıs penen. Qádirbay menen endi jánjel qılmayman. Biraq bilip qoysın, ǵárremlik qılsa

úlkeygen soń ózim jazasın beremen.

Bular temirshiden ruqsat alıp, kól boyındaǵı úylerine qaytqanda Qulshı biy Lar boyındaǵı qıtaylardıń biyi Rısnazar menen onıń otawında gúrrińlesip otır edi.

—Jer allaniki, onnan sońıra xan menen xalıqtiki, — dedi

Rısnazar qımızdan bosaǵan tostaǵandı dasturxanǵa qoyıp. Ol hámmege de jetedi, Qulshı biy. Mal baqqan ballar bilmeslik etken. Inshalla búgin-erteń, mallar bir-birine aralasıp ketpesligi ushın jaylawlar shegin belgilep alarmız.

Q ulshınıń kewline kim aytqan bolsa da, kishi me, ullı ma, báribir, «kelgindi» degen sóz qattı tiygen edi. Biri Túrkstannan, biri Buxaradan «ata jurtım» dep, at arıtıp kelgen bolsa, jáne birine-biri «kelgindi» dese qalay bolǵanı? Qulshı óz kewlindegi giyneni Rısnazar biyden qıpsalamadı.

— Kim aytsa da ol adam sózdiń parqına barmaǵandur Qulshı biy, — dedi Rısnazar. Házir bul ata jurtımızda biz de, siz de

teń. Kóship kórgensiz, bilesiz, qaraqalpaqlardıń kóshiwden ármanı qalmaǵan shıǵar. Endigi jaǵında mákan dúzip el bolayıq, «tawdıtastı jel buzǵan, adam zattı sóz buzǵan», dep aytpaǵan ba, ata-babań. Shımbaydıń diywalına arqa súyep, Kegeyli menen Lardıń suwın bólisip iship, urpaǵımızdı kóbeyteyik, Qulshı biy.

Rısnazar mágar Qulshı biy menen jası qatar, yaki bir-eki jas úlkendur, qalay degende de Qulshı onıń gáplerin jası úlken adamnıń násiyatı sıpatında qabıllaǵan edi. Awzı alalıq, baqtalaslıq hár qanday apattıń bası bolatuǵınlıǵın Qulshı óziniń

217

uzaq dawam etip kiyatırǵan kátqudalıq ómirinde talay kórgen emes pe?

Awqatqa qol juwdırıwǵa kelgen jigit Rısnazardıń qulaǵına bir gáp aytpaqshı bolıp eńkeyip edi, biy oǵan qulaq aspay, dáliden tuwrı xabar qıldı.

—Rasbergen inim, qonaqtıń aldında qulaǵıma sıbırlap meni qısındırma, gápiń bolsa ashıq ayta ber.

—Ulıńız Turım qonaqqa sálem bermekke kelip tur edi, sonı aytpaqshı edim.

Rısnazar biy Qulshıǵa qaradı.

—Kire bersin, — dedi Qulshı.

—Assalawma áleykum, — jińishke dawıs esitildi de sońınan túsiriwli turǵan shiy esik kóterildi hám shapan kiyip, belin buwǵan, basında pópekli, qırmızı sabaqtan toqılǵan taqıyası bar, on-on eki jaslar shamasındaǵı bala kirip kelip, ádep penen qolın kóksine qoyıp, bas iyip, esikte irkildi.

—Wáleykum assalam, molla bol, balam, — dedi balanı bastanayaq sın názeri menen bir gúzetip shıqqan qonaq. Túpálám, kóz tiymesin, dawısıń saz eken.

—Háptúyekti adaqladı, — dedi Rısnazar biy. Dawısında ulı menen marapatlanıw tolqını sezildi.

—Bárekella, bárekella, — dedi qonaq. Inshalla oqıwın dawam

etkey.

—«Orınbay qala»dan kóshkeli berli oqıwı úzilip qaldı.

Shımbayda házirinshe mektep joq. Xiywaǵa, Buxaraǵa jiberiwge ele erterek. Qurandı tolıq shıqpadı.

—Qurandı shıqtım ata, — dedi bala marapatlanıp.

—Qurandı shıqtıń ba? — dedi tańlanǵan Rısnazar biy.

—Sizge aytpadım. Biraq tápsirin bilmeymen-ǵoy. Sol jaǵı

bar.

—Bárekella, bárekella dedi ziyrekligine tańlanǵan qonaq. Atıńız kim, ulım?

—Atım Turımbay!

—Inshalla ulǵayıp Turım bay bolarsań, bolmasa Turım biy bolarsań, ya Turım molla bolarsań, qullası kem bolmassań, balam.

Súysingen Qulshı biydiń awzınan bul gápler erksiz atılıp shıqqanday boldı.

—Inshalla, inshalla aytqanıńız kelgey biy, — dep quwanǵan

áke ornınan turıp ketkenin de ańǵarmadı.

—Al, endi baraǵoy balam, táńir sálemiń ushın allanıń ráhmáti

jawǵay, bara-ǵoy, dep Qulshı biy esikte qol qawsırıp turǵan balaǵa ketiwge ruqsat etti.

218

Awqat ústinde dáslepki balaları turmaǵan soń ırımǵa balanıń atı Turımbay qoyılǵanı, Jańadáryadan kóshkende ulamalardıń hár tamanǵa óz ruwları menen tarqap ketkenligi, Shımbayǵa meshit penen medirese kerekligi jóninde aytıstı.

Qullası, qıtaylar biyiniń úyine mirátsiz, júdá bir jaǵımlı bolmaǵan is penen barǵan bolsa da Qulshı ol tamannan kewlin biraz jámlep qayttı.

Kóp ótpey Shımbaydıń kishigirim bazarı satıwshılar hám qardarlar menen tolıp-tastı. Kókózektiń tasqın suwınan jap tartıp, boz jerge dán ekkenler, Qusxanataw oypatına –Qarabaylınıń basıwı menen qayırına diyqanshılıq qılǵanlar bazardı dán menen toltırdı.

Hábiy sawdagerdiń qáwenderliginde buxaralı kárwan júgin, dán menen toltırdı. Hábiydiń ózi de kárwan tartıwǵa tayarlıq kórdi. Ol jaqtaǵı qıtshılıqtı esitken Qulshı úsh túye júgi dán toplap, kóligin tayarladı. Aqırında kárwan jolǵa shıǵatuǵın kúni Bektemir menen Allambergen kárwan menen birge atlandı. Qızıǵıwshań xalayıq júk artılǵan júzlegen túyeni bir-birine tirkegen uzınnan-uzaq

kárwandı gúzetip qaldı. Arqadan qublaǵa, qubladan arqaǵa atlanǵan kárwanlar júz jıllar boyına qatnay berip tepseń etken jollardan

júrip baratırǵan kárwandı aldında alıs hám asıwları menen asırımları kóp, suwlı ózekleri menen tayǵaq ótkelleri bisyar mánziller kútip turar edi. «Joldı júrgen óndiredi», degendey tańnıń atıwınan kúnniń batıwına deyin qádem izinen qádemler qoyılǵannan soń oǵan jol shıday ma? Bir ayǵa jeter-jetpeste dán tiyegen kárwan sol jılǵı bolǵan qurǵaqshılıqtan azap shegip atırǵan Buxara sháháriniń dárwazalarınan kirip barıp, xalıqtı quwanttı. Sháhárge jetpey turıp kárwannan bólingen úsh túyeni jeteklegen Allambergen menen Bektemir Aqsuwattaǵı aǵayinlerine aman-esen jetip keldi.

Sáske payıt úyinde otırǵan Qulshını esikte bir jigit penen hayal sorap turıptı, dep xabarladı. Biy «kirsin» degennen soń jigit otawǵa kirdidaǵı, hayal jawlıǵın kózine túsirińkirep qayta tartıp, otawǵa súyenip otıra ketti.

Ishkerige sálem bere kirgen jigit bosaǵadan atlap, sol jerge dizerlep, soń búkke túsip, júzin jerge basıp, óksip jılay basladı.

—Háy jigit, ne boldı ózi? Sóyle, kimnen jábir kórdiń? — dedi biy tań qalǵanın jasıra almay.

—Táǵdirim siziń qolıńızda naǵashı, sizdi panalap keldim. Búkil qalpaqta ózińizden ózge qol jawatın eshkimdi kórmey turıppan, — dedi jigit basın kótermey.

219

—Ne boldı ózi? Adam óltirgennen amanbısań?

—Joq, adam óltirmedim. Óltirse ózgelerdiń birinshi bolıp óltiretini men bolamın.

—Kóter basıńdı hey allanıń bendesi, dedi Qulshı biy. Dawısı qatal edi. Allanıń buyrıǵısız bir hám bendeniń murnı qanamaydı. Halıńdı bayanla, aqır!?

—Qońırattan kelemin, — dedi jerden basın kótergen jigit biydiń sózinen keyin batıllanıńqırap. Atım Balsarı, álim ruwınan, Nádirdiń ulımın. Shoqay biy ulı Jayıqtıń qalıńdıǵın

alıp qashtım. Endi bay ulı ruwı meniń sońımda. Qızda burınnan kóńlim bar edi. Qáyteyin jarlımın, jawshı salsam ákesi «quw kedeyge beretin qızım joq», dep jibergen adamımdı bos qaytarıptı. Amal qansha, toyınan aldın qızdı alıp qashqam. Endi bararǵa jer joq, batarıma kól joq. Qıpshaqtar naǵashım edi, aldıńızǵa kelip otırǵanım. Qarǵasańız da, jarılqasańız da ózińiz bilesiz.

Qulshı oylanıp qaldı. Ata-enesin bilmeydi, ózin tanımaydı,

állenetken birew dep, jónine aydap salsa, ya erteń izinen quwıp kelgenlerge tutıp berse biydiń bunday háreketin hesh kim qaralamaydı, qayta ádillikke jorıydı. Biraq súygen kóńilde ne ayıp, aytqanı bolmaǵan soń alıp qashıwǵa májbúr bolǵandur. Ekinshi tamannan esigine kelip járdem soraǵan sorlıǵa járdem bermew de musılmannıń isi emes. Erteń izinen quwǵınshı kelse qanday hal, qanday jaǵday boladı?

—Meyli, — dedi, aqırında bir sheshimge kelip, bir qarardıń basına bas jip taǵalmaǵan biy. Házirshe usı jerde bola turıńlar. Deregińizdi bilip, izińizden quwǵınshı kelgenshe bir ilajın tabarmız.

—Qońırattan shıqqanımızǵa úsh kún boldı, — dedi jigit basın kótermey. Kemeden ótip piyada kele berdik. Quwǵınshı deregimizdi bilse kóp keshikpeydi-ǵoy. Bir ilajın qılıń biy

aǵa, biz qırshın ketpeyik. Orta boylı, nıq deneli, shashı tıqırlap alınǵan basın oramal menen tańıp alǵan, qızıl shırayı solǵın tartqan, qır murınlı, qara kózlerine muń uyalaǵan jigit biydiń júreginde ayanısh sezimlerin tuwdırdı.

—Alıp qashqanıń kim degenniń qızı edi?

—­ayıpnazar boyrashı degen arallınıń qızı, — dedi jigit.

Tóremurat sufiydiń alıs aǵayinderi, dep esitem.

—Tóre biydiń be?

—Ie, keshege shekem Qońırat ákimi edi, ol.

—Tóre biy menen Shoqay biyge isiń túsip turǵan bolsa dadıńdı allaǵa aytasań ba?

220