Tilewbergen Jumamuratov Makarya-sulıw

Ayaz da júr, nayza urıp, shekelep,

Qoyǵanday-aq tulparına shegelep, Dárpenbedi hesh batırdan, hesh kúshten, Hár urǵanda awnatadı úsh-úshten.

Kórdi dushpan belgisiz bir batırdı,

Jap-jas jigit talaylardı jatırdı.

Tal boyında bir mini joq, músindey, Háreketi márt Qoblannıń isindey.

Bilmeydi ol taysalıwdı, qashıwdı, Ne bolsa da kókiregi ashıwlı,

Duwshar boldı bir ájayıp palwanǵa, Kórip edi, tún ishinde barǵanda.

Túp negizi - el qashqını ustalıp, Kóp ayqasta zorǵa jıqtı kúsh salıp, -Jayrat Baqıy! - dedi oǵan dosları, Bul gáptiń de tereń jatır astarı.

Jerge urdı jawdıń Shárrik palwanın, -Orınladım júregimniń ármanın! Eldi satıp, ayırılǵansań arıńnan, Júdá ettiń qarındastan, yarımnan.

Sol saparı tartpay kettiń jazasın, Tatlı bolsa tart ólimniń mazasın!- Dep, gúnasın kóz aldına keltirdi, Shárrikbekti way-waylatıp óltirdi.

El satqını qala berdi muq qawıp, Baqıy ketti alamanǵa, at shawıp. Awır sawash batırları kóbeydi, Jawdıń páti, azınawlaq kemeydi.

Hál sınasıp, hádden zıyat kúsh penen, Birazları basqı tawıp, tis jegen.

Geybirewi atıp ózin dáryaǵa, Birazları batıp atır uymaǵa.

Geybirewin iyrim juttı jayınday, Kópshiligi ayqasıp júr, tayınbay. Qan josılıp, tawdan aqqan jıraday,

Bola berdi úzigi joq bulaǵay.

Sawash qızıp seksewildiń shoǵınday, Dushpan ele turǵan edi baǵınbay,

Qızıp turıp astan-kesten bıǵırlı, Kókshe xannıń tuwı qulap jıǵıldı.

Dawam etip atırǵanda qırampısh, Ozat shıqtı jiyren atlı, qıran qus,

Hámme kórdi, túri basqa batırdı, Júrgen jerin, qaraǵayday japırdı.

Qáhárlenip, qayda barsa, Qaraman, Ot tiygendey basqı taptı alaman,

Sahradaǵı kiyik quwǵan búrkittey, Barǵan jerin shıdatpadı úrkitpey.

Atqan oqtay zıtqıp shıqtı ortadan,

Kóp dushpanlar shuwlap qaldı arqadan, Gezleskenler názer salıp qarasa, Áne maymıl oynatqanday tamasha.

Mágar bolsa sonıń ushın asıqtı: Kókshe xandı ala sala qashıptı!

Ayqaslarda hálsiretken, óltirmey

Denesine hesh bir zaqım keltirmey.

At ústinde sereńletip ılaqtay, Tapjıltpastan búrip alǵan, qulatpay, Tańlanısıp, kórgen janlar, bul isti, Shıdamastan birazları kúlisti.

Wayran salǵan qasqır edi bayaǵı, Qaramannıń taqımında ayaǵı,

Hár sumlıqtı oylap kelgen bále bas, Házir, mine qıymıldawǵa jaramas.

Yadında joq qansha jandı qırǵanı, Boldı búgin pıǵalınıń qurbanı,

Atasın da ayadıma bul biraq, Sur jılanday kózleri tur jıltırap.

Jazdırmastan, talaylardıń, haq qanı, Shart etkendey, soqtı, erdiń qapqanı,

Tóbesinen túsirgendey jasıldı, Qatań sawash suw serpkendey basıldı.

Anıqlandı urıs tamam bolǵanı, Bende boldı, dushpanlardıń qalǵanı,

Olay-bulay shawıp ótip aradan,

Kókshe xandı kókmar etti Qaraman.

Zuwlap kelip, bir orında irkildi: -Sálem!- dedi, mıyıq tartıp bir kúldi,- -Orınladıq elińizdiń buyrıǵın,

Mine meniń, jawdan, alǵan «sıylıǵım» -

Dep, ortaǵa, atıp urdı jaysańdı, Ádep penen betin burıp taysaldı, Bul awhaldı kórip turǵan, alaman,

-Uzaq jasa, bereket tap Qaraman!-

Dep, hár jaqtan qutlıqladı batırdı, Dáwqara da Qaramandı shaqırdı. Jaqın bardı, tartınadı nesine,

Shatırash oyın tústi márttiń esine.

Dáwqara da tanıp aldı hasıldı, Kózlerine gáwhar bolıp basıldı,

Gezlesiwden, kóńil ketti eljirep, - Aynalayın jaqınıraq kelshi,- dep.

Ne bolsa da, kózden jası monshaqlap, -Baxıt qusı!- dep súyip aldı qushaqlap, Bayan etip júreginiń alǵısın,

Biraz sózler ayttı taǵı xalıq ushın:

-Jawdan jábir kórgenlerdi ayadım, Eldi basqar, aynalayın Ayazım!

Atlanıńlar, xalqıńızǵa bolıp bas, Endi jolda qáwipli jaw jolıqpas.

Bórilerdiń uyaları qulasın, Onda jatır qız-kelinshek jılasıp. Hárbir eldiń ne bir jaysań ulları,

Ǵápilette bolıp qalǵan, qul bári.

Tıyıń barıp kózleriniń jasların,

Dártlerine dárman bolıń doslarım,

Tezden barıp azat etiń barlıǵın,-

Mine meniń násiyatım, jarlıǵım!-

Dep, Dáwqara orınlatıp pármanın, Gúm-jam etken Kókshe xannıń qorǵanın,

Úsh mıń bende ellerine qaytıptı, Bárshe xalıq mıń-san alǵıs aytıptı.

Kóksheni kim, qalay etip uslaǵan,

Orın alıp báyit penen qıssadan,

Sol jas jigit erlik etken burın da,

Aytılıptı jırawlardıń jırında.

Hár kim háwes, bir kórmekke, miymandı, Oydan-qırdan, sansız xalıq jıynaldı,

Toy máháli kelip qaldı, taqalıp, Umıt bolsın bastan ótken qapalıq.

Awzın ashıp ertedegi arshanıń, Táriyplerin aytaman dep sharshadım,

Toyǵa barıp, qonaq úyge túseyik, Shadlıq penen dos sharabın isheyik!

XIX

«Tezirek kelip, al qolımnan sharaptı, Altın káse názik belim taldırdı».

«Shora batır» dástanınan.

«Uzaqta Makarya degen jurt bar eken.

Sol ataq Makaryanıń ataǵına qoyılǵan eken…- dep, qaraqalpaqtıń ǵarrıları

gúrriń etedi».

1925jılı Tashkentte basılǵan «Egedeler sawatı» kitabınan

EPILOG SHEJIRESI

Jawınger láshker jeńisli qaytıp jorıqtan, Qapqanǵa tústi qanisher qasqır, haramı,

Oyda joq jerde, qaradan tuwǵan bolıp xan,

Tańlantıp jurttı gúwlegen xabar taradı:

-«Dáwlettiń qusı Ayazdıń qonıp basına, Qırıq qorǵan eldiń jámlenip bası birikti.

Aybatı tawday wázirler otır qasında, Házireti Qıdır qollaǵan eken jigitti…

-Jaqlaydı janday ash penen gedey-arıqtı, Doslıqqa gúwa, látteden jıyǵan, buyımı.

Joytpaptı sirá kir kóylek, jumır, sharıqtı-

Qul bolǵan shaqta, ústine kiygen kiyimi…»

Qıyalı onıń: «Qorlıqtı kórgen qul edim, Jarlınıń bári - táǵdiri sherik aǵayin. Qáledi xalqım, qus bolıp qayta túledim,

Hásige ketpey, hálime kúnde qarayın.

-«Sharqıńa baq!» - dep, táselle bergen ózine,

Menmenlik tuwın ısırıp taslap, bul birden,

Bolsın dep támbi, kórsetip qoyıp kózine, Janında taqtıń, sırıqqa, bekkem ildirgen.

Bergende párman jaqsılar menen kelisip, Unaǵan eken jarlılar sózi naq oǵan,

Pútin nan bolsa, el menen jepti bólisip»,- Dep, Ayaz atın urpaqtan-urpaq saqlaǵan.

Ómirden oqıp, wáliyler aldın boljaǵan, Sıylasa xalqın, eńbegiń ketpes esh bolıp, Qábirlep bolıp, umıtsa jurtıń sol jaman,

Jaqsılar qurǵan ózine úlken estelik.

Xan bolǵan máhál, sıyasat bolsın kózge dep, Birinshi barıp, Dáwqara oǵan bas iydi:

-Hámel bar jerde ótirik, ǵıybat sóz de kóp, Saq bolıń zinhar, shuǵıllar ósek tasıydı.

Qúdiretli taxtqa mindirdi quday, kún etip, Jetkenshe dadıń, bultlardı serpip, jaqtı sep.

Tikendi tiken, gúllerdi kórset, gúl etip,

Patshaǵa baxıt - puxara aytsa jaqsı dep.

Sharapat etseń, bórige jibip júregiń, Otarǵa shappay, qoylardı tınısh qoya ma! Qúdiretiń barda orınlap mómin tilegin,

Tırnaǵı tiygen mıshıq ta bolsa ayama!

Miyirman eliń, baxtıńa seniń, tilekles, «Qarasha xalıqtan xan bolsın» - dedi barlıq jurt.

Tikenek jayǵan jantaǵın shappay gúl óspes, Ádálat jolda buzaqılıqtıń sorın qurt!

Shashlarım quwrap, dáwranım ótti jastaǵı, Keshirdim ómir baylıqta shalqıp, el gezip, Jeńilttiń mennen bir batpan tastı, bastaǵı, Dúnyadan, maldan turıppan házir men bezip.

Jónermen bir kún, arqalap nárse áketpey, Hárkim de biler: Ómirdiń aqır óterin. Ǵáziyne-múlkim kórinbes kózge kepektey, On-onbes arshın bóz eken alıp keterim.

Qádirli baylıq - doslardıń etken húrmeti, Seskenbes janım, ólmespen sirá endi ash. Tırnaǵım jalǵız, uzatıń, toyın gúrletip,

Ayamay meni, dúnyamnıń kóbin elge shash…» -

Sózine eltip, siltedey tınıp tur edi,

Iniler ushın sınalǵan aǵa, súyikli.

Kózinde oynar jaqsınıń, jaqtı júregi,

Tik turıp Ayaz, ant etip basın iyipti.

***

Túrlenip gúller, aspanǵa attı, juparın, Jolladım mine, juldızday aqqan qıyaldı. Erteden sayrap, tarqattı búlbil qumarın, Gózzallar gúldey - tań menen birge oyandı.

Gey jurtta bolǵan gáwharday kórktiń urısı,-

Párenje kiymey, jananlar bizde, bos júrgen. Jeńbesten, ketken dushpannıń ótkir qılıshı, Dindarlıq jolı hálsizlew shıǵıp, dástúrden.

Juwdırlap hásem óńirmonshaq, háykel, sırǵalar, Kelinshek-qızlar qosılıp atır qatarǵa.

Mirátke túsip, sallanǵan, sámen jorǵalar, Sap tartıp turdı bógenek kiygen at-arba.

Shıqpaqta baylar mawıtı shekpen jamılıp,

Jarasqan atqa, jipekten jona, aqbas er,

Altınlı júwen, siynebent, monshaq taǵınıp, Siyasat ushın, asınǵan qılısh, naq ásker.

Nan tappay júrgen jarlılar kúni bir basqa, Birewler jayaw, birazlar atlı, arbalı.

«Toy bolsa bárha jumalar, - deydi-quw bas ta», Tamaǵı toysa - jarlınıń bayıp qalǵanı.

Quwanıp turǵan, júregi, jurttıń sháwkildep, Naqıshlı sazlar burqıdı erte alıstan.

Bálentten gernay bılǵalaq attı, háwpildep, Quyqıljıp sırnay, qubıltıp sestin jarısqan.

Tórtkúllep oshaq oydırıp, gileń qasınan,

Baw-shuwlı otaw daraqtay qatar tigilgen. Sebzawat, miywe sebetpe-sebet tasılǵan,-

Tawsılmas bulaq aǵılıp atır, túbirden.

***

Házilli kúlki awıllar menen aymaqta, Dáryaday, alǵa aǵıldı bárshe xalayıq.

Qıyaldı minip qosayın men de bayraqqa, Qızıqtan qalmay márrege erte barayıq.

«Quwlı kól» tósi-taslaqlı taqır, biyik qum, Sozılǵan uzaq, aydınlı jazıq alańda.

Mıńlaǵan jıllar jaylawı edi kiyiktiń, Saltanat jayı sazlanǵan sonda adamǵa.

Sıǵasqan shatır, omanlı tóbe minberi, Jaltıldap shoqtay qıp-qızıl otaw, aq úzik, Ótpekte mine toyınıń qızǵın kúnleri, Jıynalǵan xalıq, uzaqtan qorshap, sap dúzip.

At-arba mingen arıwlar turdı sán qurıp, Qız bolǵan jerge jigitler keldi, jaqınlap. Gernay hám sırnay qıyqıwdı salsa jańǵırıp,

Sawsaqta oynap, dańǵara shıqtı taqıldap.

Qatnastı toyǵa, qalmastan heshkim ármanda, Alaqay salıp, shadlıqtı qurdı qarakeń.

Shın, Rum barıp, jónekey qaytqan kárwanda, Arnawıt, Májer, Almannan miyman bar eken.

Ótkinshi kárwan, talay bir elden, bar shıǵar, Esapqa sıymas, ıǵın da-jıǵın, alaman.

-Gúreske shıq,-dep, ayqırıq salar jarshılar, Mısırdan, Shamnan, Texrannan shıqtı talaban.

Kelipti qonaq Gúrjistan, Shırwan, Dárbentten, Tatıwlıq kóńil júrekti qalay eritpes.

Kóbeydi doslar Buxardan, Shashtan, Jankentten, Húrgenij, Hiwaq táǵdiri birge sherikles.

Elge qut bolıp orıstan kelgen miymanı, Qapalıq izi - quwanısh toyǵa aynaldı.

Paromon, Baqıy, Ayazlar - ısıq diydarı, Gúrletti xalqı Makarya ushın bayramdı.

Arqanda ushıp qız benen jigit - ekilik,

Átkónshek, dárwaz, bir neshe jerden qurılǵan.

Aspanda oynar dárwazshı, qustay sekirip,- Hayt penen toydıń úrdisi edi burınnan.

Ruhı bálent jarısta abıray alǵanlar, Aybatı suslı gúreske qumar jaslardıń. Sıbanıp bilek, ortaǵa shıqtı palwanlar, Soǵısı kúshli, múyizi polat qoshqardıń.

Shaqıldap shaqlar, birinen-biri qorǵanar, Tulparlar ketse uzaqtan shawıp, báygi alıp,

Súrildi toyda sekelek atqan jorǵalar, Seyisler turdı murtların tawlap, báygi alıp.

Shabandoz mártler tartıstı ılaq shekelep, Qolına tiyse, jazdırmay jarıp toplardı,

Dárpenbes olar, qoyǵanday atqa shegelep, Shın terge túsip, ákelip atır kókmardı.

Birewler - palwan, birewler - seyis, atshabar,

Juldızday, aǵıp júyrikler ótse sızıqtan, Kózinshe xalıqtıń sezilip atır xosh xabar,

Birinshi báygi alǵanǵa hámme qızıqqan.

Maydanda, hárkim ozǵısı keler, qalıspay, Gezekpe-gezek kózlerden óter kúsh tolıq, Házirgi biziń atızda qızǵan jarıstay,

Jeńilip qalǵan júripti, biraq push bolıp.

Dárman hám shabıt qaramas múdiy jaǵdayǵa, Úlgili erdiń júregi tasar jasarıp,

Kózinshe xalıqtıń jetisken erler abırayǵa, Alaqay salar házirshe aytsaq «bes» alıp.

Masqarapazlar óneri basqa ózgeden, Jal-quyrıq salıp, aǵashtan tulpar at etken.

Qubıltıp túsin háreket penen, sóz benen,

Ersilik isti, ájiwa qılıp, mat etken.

Mazaqlap menmen, hiyleker, qorqaq, jalqawdı, Dálkekke tutıp, shalqıydı erkin sol kúni. Aytsa da jay gáp, astarı bolar jalǵawlı, Olar bar jerde kúlkiniń gújip tolqını.

Qolların shandıp, mindirip teris eshekke, Qojalaq etip, jeteklep shıǵıp ayańlap:

-«Óz dostım bul» - dep, ushırtpay sarsań kesekke, Kóksheniń waspın júripti jurtqa bayanlap:

-Palwanım edi, qalıptı adam eskermey, Shoshqadan kúshli, eshekke qarsı salayıq,- Degen de sózler, dushpanǵa, ótse nishterdey,

Ház etip ábden, kúlkige qandı xalayıq.

***

Bir kúni, mine adamlar baǵqa jıynaldı, Kelinshek, qızlar ırımlap eldiń dástúrin.

Orıstan kelgen on kisi - batır miymandı, Kóndirdi ushqır házilge tutıp keshqurın.

Túsinip mártler qádesin xalıqtıń sıyladı, Suw quyıp basqa, jaqsa da qamır unatqan. Arqandı kerip, atlatpay biraz qıynadı,

Qosıla kúlip, qudalar ótti sınaqtan.

Úlkeni-jası ornına qaray bólingen, Qızıqtan keyin, jaylardan - jayǵa taradı.

Qonaqqa kelgen hámmeniń payı berilgen,

Báriniń tayın baqsısı, naǵmet-sharabı.

Kúyew bar jerde otırıspa qızdı tamasha, Naz benen turıp, alısar qızlar káseni, Kórsetti onda júz túrli qızıq – tamasha,

Aytısar juwap qız-jigit dilwar-shesheni.

Qul menen tóre boladı teńdey, jay xalıq, Utılar wájden sanaǵan ózin úlkenge.

Jaltıldap turar árebek, háykel shayqalıp, Retli sózge duwıldap hámme kúlgende.

Aytılmas bos gáp, berilmey turıp, gezegi, Ádeplik ushın ketpekte onda jarıspaq. Órminez jastı dálkekke qısıp ezedi,

Jaraspas haslan biywájlik aytıp tarıspaq.

Atadan artıq sıylaydı, jaslar, aǵanı, Páyikler bolıp, xızmetin eter, quldırap. Qádirli onıń, jırtıq ta bolsa, shapanı,

Qonaqlar kelse, onnan da góre, ullıraq.

Bir jaqta jigit, bir jaqta qızlar, dizilip, Súysiner hámme kelbetli kúyew hasılǵa.

Qudalar otır, qarshıǵa yańlı súzilip, Keyipleri bálent, Ayaz xan dostı qasında.

Oynawı sheber raqıs shekken qızlardıń, Qanattay qalqıp, bilezik salǵan bilegi.

Hár jaqtan shırqap, háwijge qashtı sazlar dım, Miymanǵa, xalıqtıń paxtaday appaq júregi.

Jıraw hám baqsı shaǵlatıp, kókke shalqıttı, Pecheneg, oǵuz, qarluq hám qıpshaq namasın. Jıynalǵan xalıq ráhát kórip, balqıptı,

Simirip aydıń, gúzdegi, altın hawasın.

Lyudmila kórip úrdisin eldiń, unattı, Oyda joq jerden, Baqıydı súygen, ıntıǵıp.

Waq-shaqtı qurıp, tamasha menen tań attı, Tarastı hámme qalǵannan keyin kún shıǵıp.

Ótedi waqıt qayǵılı, shadlı, belgisiz, Quwanısh shaqta umıtar adam basqanı.

Bunıńday kúnler - bir neshe jılǵa bergisiz,

Qayrılıp kelmes, qartaysa adam - jas janı.

Makarya otır tuwılǵan irge qasında, Gúl menen birge qosıla qustay taranıp, Lipası dónip sarıǵa, kókke, jasılǵa,

Júzleri narttay, miyrimli, kózi - qaramıq.

Terbeydi qıyal qapalıq, shadlıq aralas, «Qız patsha» bolsa, túseyin dep tur taxtınan.

Dúnyanıń zańı kóńilge sirá qaramas, Qaytadan ómir baslanar, ıqbal-baxtınan.

«Jabıla doslar ótkergen toydı taq turıp, Pátiya alıp, shad etken, bárshe xalıqtı.

Baw-shuwlap qızǵa, qırıq túye sawǵa arttırıp, Uzatqan» degen, táriypi elde qalıptı.

Meniń de babam, sharapqa qanıp, sol toydan, Kiyipti deydi ulıqtıń bergen sarpayın, Qorǵanı jatır, «Ayazxan» degen at qoyǵan,

Ziyarat ushın kóremen barıp hárdayım.

Birine-biri jalǵasqan, záwlim qalası, Malları sıymay, otarlar tuwıp otardan, Jılqısın jayǵan Dáwkempir, Bórshi arası-

Házirge shenli Dáwqara bolıp atalǵan.

Umıtpas xalıq Dáwqara degen saqıydı, Ǵarrılar aytsa, otırdıq talay uyısıp, Uzatıw ushın jibergen eken Baqıydı,

Sol jaqta qalǵan, Lyudmila menen, súyisip.

Tańlaptı mákan Edildiń qayıń tórinen, Orıstıń eli kórsetip húrmet batırǵa.

Yadgerlik qalǵan, ormanı qalıń jerinen, Sháhárler ornap Makarya, Baqıy atına.

Ásirler ótken, torqalar bolsın torpaǵı, Súrisken ómir, júrekte qalmay túk árman.

Joq bolar jerde, Paromon erdiń urpaǵı, Qaytadan kelip, elimdi jawdan qutqarǵan.

Ullı miyras babalardan - doslıq húrmeti, Táriypleymen qosıq penen sazın, jańlatqan, Tatıw turmıs, xalqımızdıń elge xızmeti, -

Watanımnıń tuwın biyik shıńǵa ornatqan!

1969-71 jıl.