DÓRETIWSHI TULǴALAR

kórkemlewde xalıqlıq usıllardan paydalanıw sheberlikleri, zaman talaplarına say ideyalardı kóterip shıǵıw uqıplılıqları házirgi ǵárezsiz mámleketimizdi bekkemlew ushın da xızmet etetuǵın, onıń talaplarına juwap beretuǵın ózgeshelikleri menen daralanıp turadı.

Jalǵas XOSHNIYAZOV, filologiya ilimleriniń kandidatı.

51

MARAT NURMUXAMEDOV: QARAQALPAQ ÁDEBIYAT TEORIYASÍNÍŃ TIYKARÍN SALÍWSHÍ

Qaraqalpaq ádebiyattanıw iliminde júdá úlken iz qaldırǵan ilimpazlardıń biri akademik Marat Kóptilewovich Nurmuxamedov esaplanadı. Ol qaraqalpaq ádebiyattanıw iliminde birinshilerden bolıp ádebiyattıń teoriyalıq máselelerin izertledi. Óytkeni, qaraqalpaq ádebiyattanıw ilimi XX ásirdiń 30-40-jıllarınan baslap qáliplese baslaǵan, usı ilimdi baslawshılarınıń biri Nájim Dáwqaraev qaraqalpaq folklorın, ádebiyatın belgili bir sistemaǵa salǵan, onı ádebiy miyras sıpatında tariyxıy-xronologiyalıq baǵdarda úyrengen edi. Bunnan keyin Q.Ayımbetov, I.Saǵitov sıyaqlı ilimpazlar da ádebiy miyras, folklordı hám ádebiyattı jıynaw dógereginde jumıs alıp bardı. Sonlıqtanda 40-jıllardıń aqırı, 50jıllardıń basınan baslap ádebiyatqa kirip kelgen jas ilimpaz ádebiyattı, áyne teoriyalıq baǵdarda izertlewge bel bayladı. Sonday-aq, ilimpazdıń Moskva ádebiy mektebinen tálim alıwı, júdá ataqlı ilimpaz E.E.Bertelske shákirt bolıwı onıń keleshek ilimiy-izertlew baǵdarına unamlı tásirin tiygizbey qalmadı.

M.Nurmuxamedovtıń birinshi ilimiy-izertlew jumısı ádebiy tásirlerdi izertlewge baǵıshlandı. 1953-jılı «Qaraqalpaq ádebiyatınıń rawajlanıwına rus ádebiyatınıń tásiri» degen temada kandidatlıq dissertaciyasın jaqladı. Bul miynet 1956-jılı óz aldına monografiya bolıp baspadan shıqtı. Áne usı miynetinde-aq jas ilimpaz óziniń teoriyalıq tayarlıǵı tereń, erudiciyası joqarı ekenin kórsete aldı. Ádebiy tásir máselesin izertlew ushın izertlewshiden tásirleniwshi hám tásir etiwshi eki ádebiyattı da, olarǵa tiyisli kórkemlik belgilerdi de, dástúrlerdi de jaqsı biliw talap etiletuǵının qánigeler jaqsı biledi. Marat Kóptilewovich, áyne usınday bilimge iye ilimpaz ekenin kórsetti. Bul miynet ilimpazdıń ele jas waqtında dóretilgenine

52

qaramastan házirge shekem ádebiy tásir hám ádebiy baylanıslar máseleleri boyınsha izertlew alıp barıwshılar ushın ilimiy tiykar xızmetin átemekte.

Ilimpazdıń tiykarǵı izertlew baǵdarı qaraqalpaq prozasınıń rawajlanıw tendenciyasına baǵıshlanǵanı menen ol ádebiyattıń basqa baǵdarların da názerden tısta qaldırmadı. Qaraqalpaq folklorı, klassik ádebiyatı, onıń eń belgili wákilleriniń biri Berdaq dóretiwshiligi, Ayapbergen Musaev dóretiwshiligi boyınsha da bir qatar miynetler dóretti. Ilimpaz ulıwma 400 den aslam ilimiy miynet járiyaladı. Olardan «Qaraqalpaq ádebiyatınıń rawajlanıwına rus ádebiyatınıń tásiri» (1956), «Qaraqalpaq prozası» (1957), «Kratkiy ocherk istorii karakalpakskoy literaturı» (1959), «Urısqa shekemgi qaraqalpaq prozası» (1955), «Házirgi zaman qaraqalpaq prozası» (1968), «Karakalpakskaya proza perioda Velikoy Otechestvennoy voynı» (1961), «O zarojdenii pismennoy literaturı u poluosedlıx i kochevıx tyurkoyazıchnıx narodov Sredney Azii i Kazaxstana» (1970), «Karakalpaki (Kratkiy ocherk istorii s drevneyshix vremen do nashix dney» (1971), «Iz istorii russko-karakalpakskix kulturnıx svyazey» (1974), «Karakalpakskaya poeziya» (1977), «Berdax – osnovopolojnik karakalpakskoy literaturı» (1978), A.S.Pushkinniń ertekleri hám Orta Aziya xalıqları folklorı» (1987), Shıǵarmalarınıń eki tomlıǵı (1984, 1985) miynetlerin atap ótsek boladı. Bul izertlewler qaraqalpaq hám ulıwma túrkiy ádebiyattı izertlew baǵdarında ayrıqsha orınǵa iye.

Ásirese, 1958-jılı jazǵan «Mayakovskiy qosıqların qaraqalpaq tiline awdarıwdaǵı bazı-bir qıyınshılıqlar» atlı ilimiy maqalası sap teoriyalıq máselege arnaldı. Sebebi, ol Dáwirde qaraqalpaq ádebiyattanıw iliminde qosıq teoriyası boyınsha teoriyalıq kóz qaraslar qáliplespegen, tonikalıq, aruz ólshemleri qaraqalpaq poeziyasına da tiyisli degenge sıyaqlı qáte túsinikler de orın alǵan Dáwirler edi. Marat Kóptilewovich, mine, usınday túsiniklerge aydınlıq kiritti hám usı arqalı qaraqalpaq ádebiyattanıw iliminde teoriyalıq kózqaraslardıń jetilisiwine tiykar jarattı.

Marat Kóptilewovichtiń izertlew jumıslarınıń tiykarǵı ob'ekti qaraqalpaq prozası boldı. Qaraqalpaq ádebiyatında XX ásirdiń jemisi bolǵan proza M.Nurmuxamedovtıń izertlewlerine shekem derlik úyrenilmegen edi. Solay eken, onıń teoriyalıq tárepleriniń izertleniwi haqqında gáp bolıwı da múmkin emes edi. Ilimpaz mine, usı tıń máseleni izertlewge qol urdı hám kóp ǵana tabıslarǵa eristi. Ol XX ásir qaraqalpaq prozasına ádebiy miyras sıpatında baha berip yaki bolmasa olardı tariyxıy xronologiyalıq baǵıtta izertlep qalmastan (50-60-jıllardaǵı izertlewler usınday baǵıtta boldı), kóbirek prozalıq shıǵarmalardıń kórkemlik dárejesin, onıń jetiskenlik hám kemshilik tamanların ashıp kórsetiwdi, hár bir

53

jazıwshınıń jeke stilin anıqlawdı maqset etti. Shıǵarmadaǵı kórkem detallarǵa áhmiyet berdi. Bunda ilimpaz qaraqalpaq prozasına milliy ádebiyattanıw kóz qarasınan emes, al ulıwma Dúnyalıq ádebiyat hám ádebiyattanıw ilimi kontekstinde baha beriwge umtıldı. Usı arqalı ilimpazdıń jeke izertlew metodı, kórkem shıǵarmalardı bahalaw koncepciyası júzege keldi. Onıń ilimdegi bas koncepciyası Ilimiy haqıyqatlıq edi. Al ilimiy metod sıpatında ol miynetlerinde Strukturalıq analiz yamasa kórkem shıǵarmaǵa baha beriwde Sistemalı jantasıw sıyaqlı ilimiy metodlardı qollandı.

Marat Kóptilewovich poetikalıq tekstti analiz etkende teksttiń óz aldına alınǵan bir bólegin ǵana alıp qaramastan, al onı pútinliginshe úyrendi. Shıǵarmanıń sociallıq áhmiyeti, onı oqıwshınıń qabıllaw psixologiyası, ómir haqıyqatlıǵı menen kórkem haqıyqatlıq arasındaǵı parıq, ádebiy shıǵarmanıń estetikalıq tábiyatı, onda jasırınıp atırǵan kórkem informaciya, peyzajlıq obraz benen qaharman obrazı arasındaǵı uyǵınlıq, olardıń biriniń ekinshisine tásiri, kórkem shıǵarmanıń tili, avtorlıq bayanlaw stili sıyaqlı kórkem teksttiń ózinsheligin birlikte analizlew metodı (strukturalıq analiz metodı) ilimpazdıń miynetlerinde baslı orındı iyeledi. Moyınlawımız kerek, kórkem shıǵarmanı analizlewdiń bunday usılı ótken ásirdiń 50-60-jılları tek qaraqalpaq ádebyattanıw ilimi ushın ǵana emes, kóp ǵana túrkiy xalıqlar ádebiyattanıw ilimi ushın úlken jańalıq edi.

Ilimpazdıń qaraqalpaq prozasınıń rawajlanıw evolyucyasına baǵıshlanǵan «Qaraqalpaq prozası» atlı miynetinde áyne usı usıl kózge taslanadı. Kórkem shıǵarmada keńislik obrazı, peyzajlıq obraz, qaharman obrazı degen túsinikler bar. Olardıń hár biriniń shıǵarmada tutatuǵın ornı belgili. Biraq olar óz aldına jasalmastan bir-birine baylanıslı jasalıwı, biri ekinshisin tolıqtırıwı kerek. Marat Kóptilewovich kórkem shıǵarmanıń usınday ózinsheligine ayrıqsha itibar beredi. «Jazıwshı tábiyat kórinislerin qaharmanlardıń ishki emocional sezimlerin bayanlaw ushın paydalanadı. Mısalı, «Jazıqsız gúnakar» degen baptıń basında samal pristavtıń sawalına juwap beriwge hám azap shegiwge baratırǵan Erpolattıń mańlayın jelpip esedi, ashıq aspan onıń qıyınshılıqların kórgisi kelmegendey qara bultlar menen jabılıp qaladı.» (Nurmuxamedov M. Shıǵarmaları 2-tom, Nókis, «Qaraqalpaqstan», 1985, 108-b.) Bul úzindi ilimpazdıń jazıwshı M.Dáribaevtıń «Mıńlardıń biri» povesti haqqında bildirgen pikiri. Tábiyat penen jámiyet ortasındaǵı baylanıs – bul organikalıq baylanıs. Biraq, usı baylanıstı kórkem bayanlaw hár qanday jazıwshınıń da shıǵarmalarında ushırasa bermeydi. Ekinshiden, jazıwshınıń usınday sheberligin kóre biliw de úlken talant. Usı kóz qarastan biz mısal keltirgen qatarlar akademik M.Nurmuxamedovtıń kórkem shıǵarmanı túsiniw uqıplılıǵın, onı analizlew sheberligin kórsetedi. Sáwir samalınıń insan mańlayın jelpip esiwi oǵan degen tilekleslik belgisin ańlatsa, ashıq

54

aspannıń betin qara bult qaplawı jawızlıqqa degen narazılıq (protest) háreketin ańlatadı. Bul bunnan derlik 70-80 jılday ilgeri jazılǵan shıǵarma bolıwına qaramastan házirgi jazıwshılar ushın da úlgi bola aladı. Kórkem shıǵarmanıń usınday názik tamanlarına itibar beriliwi kerek ekenin ilimpaz óz waqtında-aq jaqsı ańlaǵan edi.

Ilimpaz kórkem shıǵarmanıń mayda-shúydesine shekem itibar beretuǵın edi. Shıǵarmanıń kompoziciyalıq qurılısı, syujeti, obraz jasaw sheberligi, tili sıyaqlı máselelerdi birlikte izertledi. Bul saladaǵı jetiskenlik hám kemshiliklerdi anıq kórsetedi.

Máselen, joqarıda biz mısal keltirgen «Mıńlardıń biri» poves­ti boyınsha júdá kóp qızıqlı baqlawları bar:

«Povestte túsiniksiz jerlerde bar. Mısalı, avtor ne sebep tek 2 jawınger ǵana (Erpolat hám taǵı bir qızıl ásker) bir topar baspashını uslawǵa baratuǵının túsindirmeydi. Ayırım jerlerde aytılmay turıwı kerek sırlar waqtınan burın ashıp taslanadı. Mısalı, jazıwshı Nurjandı Erpolattıń dostı dep bolıp DOS sózin kabıchkaǵa aladı, sóytip soń ashılıwı kerek sırdı aytıp qoyadı. Al bul nárse waqıyaǵa oqıwshınıń qızıǵıwshılıǵın kemitedi.» (Sol miynet, 113-bet). Bunday baqlawlar ádebiyatshı ilimpazǵa zárúr bolǵan sezgirlik (chutyo) esaplanadı.

Sonday-aq, ilimpazdıń izertlewlerinde teksttiń artındaǵı pikirdi (podtekst) ashıp taslaǵan orınların da kóplep ushıratamız. Bunda ilimpaz jazıwshınıń dóretiwshilik niyeti, shıǵarmada súwretlenetuǵın sociallıq jaǵdaylar, onda beriletuǵın kórkem informaciya menen onıń sociallıq funkciyası, jámiyetlik psixologiya menen jazıwshı shaxsiyatı arasındaǵı baylanıs máselelerin birgelikte úyrenedi. Yaǵnıy shıǵarmanı úyreniwge sistemalı qatnas jasay otırıp oǵan pútinliginshe baha beredi. Ádebiyattı úyreniwdegi bunday usıllar Marat Nurmuxamedov mektebin jarattı. Bul mektep qaraqalpaq ádebiyattanıw iliminde ádebiyat teoriyasına tiykar saldı hám rawajlandırdı.

Ilimpaz qısqa ómiri dawamında tek ǵana qaraqalpaq ilimi ushın emes, pútkil Ózbekstan ilimi ushın da miynet isledi. Jigirmalaǵan jıllar dawamında Ózbekstan Respublikası Ilimler Akademiyasınıń viceprezidenti, ilimiy xatkeri, A.S.Pushkin atındaǵı til hám ádebiyat institutınıń direktorı lawazımlarında xızmet atqardı. Bul jerde ol Ózbekstan iliminiń rawajlanıwına úles qostı, sol Dáwirdiń siyasatı, ideologiyası tásirinde ayırım básekeli jaǵdaylar júzege kelgende óziniń aqılzákawatı, tuwrı sózligi, tartınbastan pikirin ayta alatuǵın tabanlılıǵı menen onnan shıǵıp kete alatuǵın edi. Ullı alımnıń bunday pazıyletleri haqqında onıń menen birge islesken kásiplesleri házir de eń jıllı sózler menen eske aladı.

55

2010-jılı Tashkentte Ózbekstan Ilimler Akademiyası Tariyx hám gumanitar ilimler institutında ilimpazdıń 80 jıllıǵına baǵıshlanǵan ilimiy-teoriyalıq konferenciya boldı. Konferenciyada men de óz bayanatım menen qatnastım. Usı jerde ullı ustazımız haqqında birge islesken kásiplesleri sonday sózlerdi ayttı, bizde maqtanısh sezimlerin oyattı. Olardıń bazıların keltirip óteyin.

Asqarov Axmadali, Akademik, tariyxshı-arxeolog: — Ótken ásirdiń 70-jılları Moskvada tariyx boyınsha úlken ilimiy-teoriyalıq konferenciya boldı. Oǵan biziń Ózbekstan delegaciyası da qatnastı. Men konferenciyada ámir Temirdiń tariyxta tutqan ornı, onıń ullı mámleket dúziwdegi xızmetleri tuwralı unamlı baǵdarda bayanat isledim. Meniń bayanatım konferenciya qatnasıwshıları tárepinen jıllı kútip alınbadı. Konferenciya jumısı qaldı bir jaqta, hámme shıǵıp sóylewshiler tariyxtaǵı eń jawız shaxstı (sol Dáwirde kommunistlik ideologiya Ámir Temur shaxsiyatına eń qara kúyelerdi jaǵıp qoyǵan edi, mekteplerde de solay oqıtılar edi) maqtadıń dep meni milletshilikte ayıpladı. Soń bunıń keyni ne menen tamamlanarın bilmey eki kún biziń delegaciyamız miymanxanada kútip otırdı. Hámme maǵan jinayatshıǵa qaraǵanday qarar, mennen qashar edi.

Eki kúnnen keyin bizdi samoletta Tashkentke qaytardı. Aeroportta Marat Kóptilewovich kútip alıp, meni mashinasına mingizip Ózbekstan Respublikası Kommunistlik partiyası oraylıq komitetine apardı. Oraylıq komitettiń ideologiya bólimi baslıǵınıń qabıllawxanasına meni otırǵızıp ketip ózi bólim baslıǵı menen 1 saattay nelerdidur sóylesti. Soń shıǵıp «Axmad kettik»dep ishara qıldı. Koridorǵa shıqqannan keyin maǵan qarap: «Axmad sen ele ózbekstannıń, ózbek xalqınıń qaharmanı bolasań» dedi. Solay etip, keleshekti kóre alatuǵın bul ullı alım hám kásipleslerine sadıq dos insan meni dóxmet bálesinen, jazıqsız jazalanıwdan aman alıp qalǵan edi.

Fazilov Ergash, Akademik, filolog-tilshi: Marat Kóptilewovich Akademiyada viceprezident bolıp islep turǵan Dáwirde biziń til hám ádebiyat institutı Nawayınıń tolıq akademiyalıq baspasın, ózbek tiliniń tolıq túsindirme sózligin islep shıǵıw hám baspadan shıǵarıw boyınsha jumıs alıp bardı. Bul isler kimlergedur jaqpaǵan kórinedi, instituttıń ústinen (bizlerdi milletshilikte ayıplap) Oraylıq komitetke arza jazıptı. Arza boyınsha sol waqıttaǵı Xalıq qadaǵalaw komitetinen bir wákil kelip bir ay tekserdi. Soralmaǵan nárse, kórilmegen hújjet qalmadı. Soń bul tekseriwdiń juwmaǵı Akademiyada qaraldı. Usı májiliske Marat Kóptilewovich basshılıq etti. Ol waqıtları barlıq májilisler, jıynalıslar orıs tilinde ótedi. Jańaǵı Xalıq qadaǵalaw komitetinen kelip bizlerdi teksergen adam orıs tiline shorqaqlaw eken, qısılıpqımırılıp óziniń pikirin bayanlawǵa táwiraq qıynaldı. Marat Kóptilewovich jaǵdaydı túsindi de ol kisiden qánigeligi qanday ekenin soradı. Ol ekonomist

56

ekenin ayttı. Marat Kóptilewovich: — Másele túsinikli, filologlardı ekonomist teksergen eken dá. Bunı sheshiwdi instituttıń ózine qaytaramız, dedi de máseleni japtı. Sonda instituttıń basshıları jazalanıwdan qorqıp bir qısım bolıp otırar edi. Hámmesiniń júzi jaynap sala berdi.

Qayumov Aziz, Akademik, ádebiyatshı: Ótken ásirdiń 50-jıllarınıń ortalarında bizler aspirantpız, jazıwshılar awqamında qanday jıynalıs bolmasın qalmay qatnasamız. Usınday jıynalıslardıń birinde bir muttaqam (ol kisi áyne usılay dep ayttı) shıǵıp sóylep qaraqalpaq ádebiyatı haqqında bolmaǵır gáplerdi ayttı. Qaraqalpaq ádebiyatınıń tariyxında bir ǵana shayır – Berdaq degen bar edi, ol da qaralandı, búgingi kúni de jartıwlı jazıwshı-shayırları joq. Sonıń ushın qaraqalpaq ádebiyatınıń tariyxı da, búgini de joq, dep saldı.

Usı gápten keyin ortaǵa bir jigit suwırılıp shıqtı. Ol turpatı kelisken, shıraylı, shashları buyra, kózleri ótkir jigit eken. Jańaǵı muttaqamǵa qarap turıp hár bir sózin dana-dana etip ­ayttı. Ózi de orıs tilinde taza sóyler eken. Ol qaraqalpaq ádebiyatı bay tariyxqa iye ekenin faktler arqalı birme-bir bayanladı. Berdaq ta qaralanbaǵanın, onı qaralawshılar jańaǵı muttaqamǵa usaǵanlar ekenin, Berdaq qaraqalpaq xalqınıń klassigi sıpatında tariyxta qalatuǵının aytıp berdi. Búgingi qaraqalpaq ádebiyatı haqqında da ayttı. Sóziniń sońında: — Men jaqında Moskvada Dúnyaǵa belgili ilimpaz E.E.Bertelstiń basshılıǵında kandidatlıq dissertaciya jaqlap keldim. Házir qaraqalpaq ádebiyatında da, ádebiyattanıw iliminde de mendey jaslar kóp. Solay eken, qaraqalpaq ádebiyatınıń tariyxı da, búgini de bar, keleshegi de boladı, — dedi. Jıynalıs qatnasıwshıları qol shappatlap jiberdi, jańaǵı muttaqam jıynalıstan sıptırılıp shıǵıp ketti.

Mine, bul kisilerdiń sózleri biziń ádebiyattanıw ilimimizdiń kórnekli wákiline berilgen haqıyqıy baha edi.

Biraq ádebiyattanıw ilimimizde úlken miynet etken, ádebiyatımızdıń teoriyalıq izertleniwine tiykar salǵan ilimpaz ele tolıq bahasın alǵan joq. Durıs, ilimpazdıń ilimiy-izertlew baǵdarları bir qatar ilimiy-kópshilik miynetlerde atap ótilgen hám úyrenilgen. Narımbetov J. «Akademik Marat Koptlewovich Nurmuxamedov. Kratkiy ocherk nauchnoy biografii», Nukus, 1993, Bayniyazov Q. «Akademik Marat Kóptilew ulı Nurmuhamedov», Nókis, Qaraqalpaqstan, 2000, Yusupov I. «M.Nurmuxamedovtı eske tusiriw»,«Ámiwdárya» jurn., 1990, №1, b.3-4; Bahadırova S. «Miynetleri – bahalı miyras», ­«Nókis haqıyqatı» gazetası, 1990, 16 yanvar, Orazımbetov Q. «M.Nurmuhamedovtıń ádebiy mektebi», Q.Orazımbetov. Tańlamalı shıǵarmalar toplamı. 2 tomlıq. 2-tom Nókis, «Bilim», 2018, b.233237), Rozenfeld A. «Sın svoego naroda»(Vospominaniya), «Vesti Karakalpakstana», 1 aprelya 1993, Esenov J. «Tuńǵısh akademikti eslep»,«Erkin

57

Qaraqalpaqstan» gazetası,1999, 25 sentyabr, atlı miynetlerde akademik M.K.Nurmuxamedovtıń miynetleri úyrenilgen hám olar haqqında pikirler bildirilgen.

Ásirese, I.Yusupovtıń «Marat Nurmuxamedovtı eske túsiriw» qosıǵında ilimpazdıń kórkem obrazı jarqın jaratılǵan.

Xiylekerlik jolın tutqandı kórsem,

Alımsıp pańsıǵan nadandı kórsem,

Júyrik saǵındırar shabandı kórsem,

Sondayda túserseń yadıma meniń.

Izmir shóllerinde esken samallar,

Túrkiy tilde jollap qayǵılı xabar,

Iyesin joǵaltqan bir at jániwar,

Tınbar segbir tartar yadımda meniń.

Biraq ele de bolsa ullı ilimpazdıń ilimiy-izertlew miynetleri, olardaǵı ilimiy koncepciyalar menen izertlew usılları tutas úyrenilmey atır. Alımnıń miynetleri baǵdarları boyınsha dissertaciyalar, monografiyalar dóretiliwi tiyis.

Quwanıshbay Orazımbetov, filologiya ilimleriniń doktorı, professor. Nókis.

58

ARDAQLAWDAǴÍ REJISSYOR: DÁMEGÚL ALLAMURATOVA

Dámegúl Allamuratova

Jaqında Jas tamashagóyler teatrında Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen kórkem-óner ǵayratkeri Dámegúl Allamuratovanıń 60-jasqa tolıwı múnásibeti menen ádebiy ánjuman bolıp ótti.

Ánjumanda shıǵıp sóylegenler D.Allamuratovanıń dóretiwshilik jumısları, insanıylıq pazıyletleri haqqında toqtalıp, onıń respublikamız hayal-qızları arasınan shıqqan birinshi rejissyor ekenligin maqtanısh penen atap ótti.

D.Allamuratova 1960-jılı 12-fevralda Qaraózek rayonında tuwılǵan. 1977-jılı orta mektepti tabıslı tamamlap, sol jılı Tashkent mámleketlik A.N.Ostrovskiy atındaǵı teatr hám súwretshilik institutınıń muzıkalı drama aktyorlıǵı fakultetine oqıwǵa tústi. 1982-jılı instituttı tamamlap, Berdaq atındaǵı sazlı teatrǵa aktyor bolıp jumısqa ótti.

Ol «Bir úyde eki ómir», «Kelinler qozǵalańı», «Úsh-boydaq», «Soqır qız hám táwip» spektakllerinde bas rollerdi atqardı. 1985-jıldan baslap televidenie tarawında rejissyor bolıp jumıs basladı. Ol televideniede «Ómir sabaqları», «Atalar sózi, aqıldıń kózi», «Adamlar arasında» ataması menen 70 ke shamalas videofilmler, tele-novellalar dóretti. Qaraqalpaqstan televideniesinde P.Aytmuratovtıń avtorlıǵında 20-seriyadan ibarat «Bir dostıń bolsın» seriyalın saxnalastırdı.

Onıń miynetleri múnásip bahalanıp, 2003-jılı Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen kórkem-óner ǵayratkeri ataǵına iye boldı. 2011-jılı Ózbekstan Respublikası Ǵárezsizliginiń kókirek nıshanı, 2015-jılı «Ardaqlaw» sıylıǵın alıwǵa miyasar boldı.

59

QOSÍQ SHAYDASÍ EDI: ROZA DÚYSEMURATOVA

Roza Dúysemuratova

Men bir gózzallıqqa háwes shaydaman,

Qıyalım-juldızda, ózim aydaman…

dep keldi ádebiyat álemine bir shayıra qız. Ol Roza Dúysemuratova edi. Al, ol shayda bolǵan bir gózzallıq ne eken deysiz ǵoy? Ol qosıq edi.

Men Roza menen 1976-jılı tanıstım. Ol Qaraqalpaqstan televideniesiniń «Jaslıq» studiyasında redaktor bolıp isleytuǵın edi. Onıń «Kewlińdi qıymayman», «Bir zaman» qosıqların oǵada unatıp júrdim. Lekin onda meniń Rozanıń sózlerine aytılatuǵın qosıqlarım joq edi. Bir kúni ol maǵan eki kupletten ibarat qosıqtı ákeldi hám oqıp kóriwimdi ótinish etti. Qosıq maǵan unadı. Sonlıqtan, men onı televidenie hám radioesittiriw komitetiniń kórkem óner kollektivinde birge isleytuǵın koncertmeysterimiz, belgili melodist-kompozitor Ziywatdin Lepesovqa kórsettim. Qosıq oǵan oy salǵan bolsa kerek, erteńine-aq nama jazıp keldi. Bul keyin ala kópshilikke unap qalǵan «Seni oylayman» edi…

Onıń sońǵı eki kupleti bizler úshewimizdiń dóretiwshilik birge islewimizdiń nátiyjesinde dóredi. Bul 1979-jıl edi. Kóp uzamay «Gózzal kóriner» qosıǵı Dúnyaǵa keldi.

Roza basqa nama qosıqların jazatuǵın shayıralardan óziniń sezimtallıǵı menen ayırılıp turadı. Onıń qosıqları, ásirese, júreginde muńı, dárti bar hayal-qızlarǵa oǵada tásir etedi. Olay dewimniń sebebi, mereke-jıyınlarda Rozanıń sózine Ziywatdin Lepesov jazǵan namalardı aytqanımda analardıń da kózlerine erksiz jas

60