Gúrrińler, shıǵarmalar
.pdf
KESHIRIM
Joramnıń mashinasında awılǵa baratır edik. Ele qaladan shıǵa qoymadıq. Alıslawda – jol shetinde bir ǵarrı ján-jaǵına alańlap, qay jaqqa júrerin bilmey, gá tómen, gá artına burılıp turǵanın kórip qaldım. «Qaysı tárepke bolsa da nege ótip ketpey tur eken?» — depte oyladım ózimshe. Tusına jete bergenimizde.
—Mashındı toqtat! — dedim birden. — Ana ǵarrı nege jol ortasında turıp qalǵan, kórip kel?
—Onı ne qılasań, ózi turǵan shıǵar dá? Úsiytip barqulla jolǵa shıqsaq bir nárse tawıp júreseń? — dep tońqıldandı ol. — Ele jol uzaq, bunnan qashan jetemiz awılǵa? — Sóytse de báribir mashinadan tústi.
—Ata, nege joldıń ortasında turıp qaldıńız? Ayaǵıńızdıń astıda oyılıp turıptı. Júriń, sizdi joldan shıǵarıp salayın — dep ol ǵarrını qoltıqladı.
—Háy, nesin aytasań balam? Az-maz samallay qoyayın dep shıǵa qoyıp edim. Bul jerge qalay kelip qalǵanımdı da, qay jer ekeninde bilmey qaldım. Mashinalar ótip turǵanın sezip turman. Kózim kórmeydi meniń, — dep muńlı sóyledi ǵarrı.
—Kózińiz kórmese otıra bermeysiz be úyde, búytip jolǵa shıǵıp júrgenshe? Joldıń oylı-bálenti bar, jıǵılıp qalsańız sonnan?… Adamlarǵada hayransań, ózi soqır bolsa da kóshe gezedi…
Joram ǵarrını jol shetine shıǵarıp salıp kelip mashinaǵa otırǵanda da ele gúńkildisin qoymadı.
—Qansha jerge barıp qalatuǵın edik usı jerde qurı toqtamaǵanda.
—Qoysa jora, soǵanda sonshama? Olda bizlerdey adam, júrgisi keledi, adam qartaysada kewil qaytarmaydı deydi ǵo. Seniń bunday ashıwshaqlıǵıńdı bilmeydi ekenmen…
191
Mine bul kishkene waqıyadan da aradan yarım jıldan kóbirek waqıt ótip ketti. Sol joram bir kúni úyge kele sala hayalınıń tuwıw úyine ketkenin, soǵan birge barıp qaytayıq, bir ózime qolaysızlaw dep meni úyden alıp shıqtı. Barsaq hayalı bosanǵan eken, endi onıń quwanıshında shek joq. «Soldattı juwamız endi» — dep atırǵanımızda ishten shıqqan doktor.
—Siz benen sóylesip alıwımız kerek, júriń ishke, — dep joramdı toqtattı.
—Bul meniń joram, ayta beriń, — dep arqayınsıdı ol.
—Balalı boldıńız, hayalıńızdıń jaǵdayıda jaqsı, biraq. — Shıpaker bir irkildi. — Náresteniń kózi kórmeydi eken. Balalar emlewxanasınan shıpakerler kelip házir taǵı tekserip atır, quda qálese kórip keter?..
—Nee?! Nege olay boladı? Ne islep qoydıńlar? Bunday da bola ma eken?! — dep joram basın qos qollap uslap jılap jiberdi.
Endi onı qalay jubatarımdı da bilmey hayran boldım. Usı jerde birden onıń bayaǵı jol ústi soqır ǵarrıǵa «kóshede súrmeleklenip júrgenshe, kóziń kórmese úyińde otıra bermeyseń be?!» — dep qıshqırıp sóylegenleri yadıma túsip ketti. Hám negedur «sol ret bir biygúna ǵarrınıń kewlin qaldırdıń aw?» — dedim ózimshe… Aradan jıllar ótip joram balasın doktor qaldırmay kórsetip eńbegi qolına tiydi. Mine búgin úyine kelgenimde aldımızdan juwırıp shıqqan bala sol náreste eken. Bir otırǵanımızda.
—Qáteligimdi túsinip, bayaǵı jolda kórgen ǵarrını izlep bardım, sorastırıp úyin taptım, barsam átteń ǵarrı dúnyadan ótken eken. Atına quran oqıttım. Óz-ózime qáteligimdi moyınlaǵan boldım, — dedi joram.
—Júdá jaqsı bolıptı, rasında da qáteliktiń úlken-kishisi bolmaydı, tek olardı waqtında túsiniw kerek, — dep mende oǵan bilgenimdi ayttım…
Orazgúl QOSHANOVA. Nókis.
192
BUMERANT
Gúláysha mektepte birge isleytuǵın Fatimadan 50 mıń swm qarzın búgin aldı. Fatima Gúláyshanıń úy betine baratuǵın damas arqalı pul salıp jiberip edi.
Damastan puldı alıp bolıp, úyine barıp aqshanı sanap kórgende pullar durıs shıqqan bolıwına qaramay, onı bir nárse hayran qaldırdı.
Gúláysha barqulla aqsha sanawdı qunt penen islegen. Ol ushın bul júdá bir zawıqlı nárse. Aqsha sanaǵan waqıtta asıqpay, náshelep, kupyuralardıń súwretlerin bir tegiste jıynawdı jaqsı kóredi. Gerb jaǵın – gerb jaǵına, súwret jaǵın súwret jaǵına jóni menen, tegislep, taqlap alıp qoyadı. Sonıń menen birge, ol pullar arasınan eń aqırǵı cifrı 88 benen tamam bolatuǵınların óz aldına alıp qoyıp, saqlap júredi. Ol ırımǵa beyimli bolǵanı ushın usınday nárselerge júdá isenetuǵın edi. Onıń oyı boyınsha bunday pullar aqshalardı shaqırıp turadı.
Bul saparı da óziniń dástúrinen sırtqa shıqpay, joqarıda aytıp ótilgenlerdi orınladı. Súwretleri hár qaysısı hár jaqqa qarap qalǵan, ayırımları tónkerilip atırǵan aqshalardı ol qunt penen taqlap shıqtı. Olar arasınan 88 nomeri menen tamamlanatuǵın seriya nomerli puldı bul saparı taba almadı.
Onı hayran qaldırǵan hám oylandırıp qoyǵan nárse bolsa, bul aqshalardıń birewine «tesip shıqqay, qudayım» dep jazılǵan kupyura boldı. Dáslep «maǵan jazılmaǵan shıǵaraw bul» dep oylaǵanı menen, keyinshelli gúman onı tınısh qoymadı. Ol puldaǵı jazıwǵa qarap oylanıp qaldı.
Bul nesi ya?! Fatima jazdıma eken? Búgin qoyarda-qoymay, puldı zorǵa alıp edim. «Tezletegór» degenime ashıwlanıp, qıynalıp usılay jazdıma eken ol.
Gúláyshanıń oyında hár túrli qıyallar bir-biri menen gúresip ketti. Onı aqshalardıń júdá jańa ekeni, tap-taza, tap jaqında ǵana bankden shıqqan pullarǵa uqsap turǵanı ele de gúmanlantırdı.
Ózi jaqında ǵana shıqqan pullarǵa uqsaydı, adam degen alıwı menen jańa pulǵa ruchka menen jazıp taslamaytuǵın shıǵar. Tesip shıqqay dep jazatuǵınday sonshelli
193
qıynalıp berdime eken bul pullardı. Ózi sol-ǵoy adamlardıń jaǵdayı: «Alarda kirer janım, bererde shıǵar janım». Alarına qarızdı alıp bolıp, bergende qıynalıp beredi.
Aqırı jaman qıyallar onıń kewilin jawlap alǵannan keyin, bul istiń túbine jetiw ushın ol, sol puldı berip jibergen Fatimaǵa qońıraw etti.
—Allo, haw tıńlayman – telefondı alǵan Fatima juwap berdi.
—Allo, Fatima men Gúláyshaman, puldı aldım.
—Tanıp turman-ǵoy. Ne qıldıń puldı aldıńba? — juwabı aytıp bolınǵan sorawdı berdi Fatima – Barlıǵı túwel eken be?
—Awa, aldım. Barlıǵı túwel eken. Biraq bir nárse sorayın dep edim… — dep Gúláysha jańaǵı jaǵday haqqında gáp basladı – Pul tabıwǵa dım qıynaldıńba, Fatima? — urısıp qalıw itimallıǵınan qorıqpay gápti birden usılay basladı.
—Haw, ol ne degeniń?! — hayran bolıp soradı Fatima – Amanshılıqpa edi.
—Amanshılıq bolǵay-aw. Bir nársege hayran bolıp turmanda, — dep endi gápti sozıp basladı Gúláysha.
—Haw, aytsa qatın-aw, ne gáp? — «gápti sozbay dárriw aytsa» degendey qıldı
Fatima.
—Mına bergen pullarıńnıń arasındaǵı birewine «tesip shıqqay, qudayım» degen sózler jazılǵan aqshanı tawıp aldım-ǵoy — dep, áste Fatimanıń jaǵasınan aldı – Irasın ayt, sen jazdıńba usını?
—Ne deydi? — hayran bolıp soradı Fatima — «tesip shıqqay». Yaǵaw qatın, qoya-ǵoy. Olay jazıp quday urıppa meni. Ózi qarzımdı qaytarıp atırǵan bolsam. Onday ádetim joq qatın-aw!
—Qaydan bileyin, qattı qıynalǵan shıǵar dep edim. Soǵan sorap atır edim — dep Gúláysha áste tilin urısıw ushın ótkirlep basladı.
Barıp-barıp pıshaq súyekke taqalǵan soń Fatima shıday almadı, ekewi táwir-aq jerge barıp qalıwına, júz kórmeslikke alıp keletuǵın urıstı baslawına sál qaldı. Ashıwı kelgen Fatima endi ózi de bul istiń keynine túsiwge qarar etti. Al Gúláyshaǵa bolsa bul pullardı mekteptegi Biybayshadan alǵanın ayttı.
— Biybaysha apa mennen qarızǵa alǵan sarımayınıń pulı edi bul – ózin haqlawdı dawam etip, jaǵdaydı dodalap basladı — Sonı alıp, dárriw saǵan berip jiberip edim, júdá oytip pullardıń arasına itibar berip qaramay-aq qoyıp edim.
194
Qáydem al – Gúláysha aqırında ózin mártlershe tutqısı kelip – Júdá qattı qıynalıp turǵan bolsań azmaz qoyıp turar edim. Dım bolmasa keshipte jiberer edim sol qarızdan, tek azmaz asıǵıslı pul kerek bolǵan soń tezletiwdi sorap edim.
Ekewi arasındaǵı telefon arqalı sáwbet juwmaǵına jetkende Fatima Gúláyshaǵa házir mektepte sabaq ótip atırǵan bolıwına qaramay, sabaǵın taslap shıǵıp, Biybaysha mektepte bolsa onı tabıwın hám bul istiń, yaǵnıy aqshadaǵı ǵarǵıs sózlerdiń «avtorı» kim ekeniniń túbine jetiwin ayttı.
Bul sáwbetten bir maydannan keyin Gúláysha jumıstan kelgen kúyewiniń shayawqatına aylanıstı. áne usı jumıslardı orınlap bolıwına shamalasıp qalǵanda onıń telefonına qońıraw keldi. Bir aydan beri hákislenip, sensorı buzılıp júrgen telefonına kelgen qońırawdı úlken qıyınshılıq penen kóteriwge miyasar boldı.
— Allo, Gúláysha qalaysan. Men mekteptegi Biybayshaman-ǵoy — dedi telefonnan mektepte birge islesetuǵın, qashan qarasa «iytten bir súyek qarız» bolıp júretuǵın Biybaysha degen geografiya páni múǵállimi.
Ekewi hal-awhal haqqındaǵı maǵlıwmatlardı bir-biri menen almasqannan keyin, sáwbettiń teması baǵanaǵı mashqala, yaǵnıy, mıń swmlıq kupyuraǵa jazılǵan «tesip shıqqay, qudayım» degen jazıwǵa kóshti.
—Jańa aldıma Fatima kelip edi. Ele qasımda otırıptı – gápti taǵı Shımbaydan aylandırıp asıqpay usı temanı basladı Biybaysha – Jaǵdaydı maǵan ayttı. Men hayran qaldım esitip. Basında kúlgim kelip edi, biraq bunshelli ashıwlanǵanın kórip, jaǵday házilli emeske uqsap kórindi.
—Awa, házil emes bul, kim jazǵan bolsa da oynap jazbaǵanı anıq. Shın kewilden ǵarǵaǵan kim bolsa da – juwap berdi Gúláysha.
—Oay-boy usı mekteptegilerdiń barlıǵı sonday – yarım ashıw, yarım házil menen gápti dawam etti Biybaysha apa – Qashan kórseń mashqala. Qudaydıń bergen kúni urıs, talas. Qızıq boldaw bul jaǵday da.
—Men de ishim qaynap, ne qılarımdı bilmey sorap atırǵanım joq-aw. Tek kim eken bunsha qıynalıp aqshanı bergen, maǵan berdime eken dep hayran bolıp atırǵanım edi-ǵoy apa — dedi Gúláysha.
—Bul pullardı Fatimaǵa men berip edim, maǵan qońsı kelinshek berip edi – gápti dawam ettirdi Biybaysha – Ótken hápte Fatimadan qarızǵa sarımay alıp berip edim sol kelinshekke. Ózimniń sonsha qarızlarım kemistey, birewlerdiń qarızlarına da aralasıp júrippen, tınıshıma otırmay. Ortada meniń de basım bálege qaldı ırası. Qullası, jańa sol kelinshek penen de sóylesip, bul jazıwdıń qayaqtan usı aqshaǵa
195
túsip qalǵanı haqqında sóylestik. Ol da hayran, ol da hesh nárse bilmeydi eken. Puldı bolsa kúyewi bergen. Kúyewi de hesh nárseni bayqamaǵanǵa uqsaydı, bul haqqında mennen esitip atır eken sol kelinshek.
—Oay-boy! Sonsha adamnıń qolınan ótip kelgen pul eken-ǵoy ya? — dedi hayran qalıp Gúláysha
—Awa nesin aytasań, hámme bir-birinen qarızlı. Keynen jańaǵı kelinshek keshte kúyewi jumıstan kelse sorap kóredi. Bizlerdi de qızıqtırıp qoydıń, bul dawdı baslap
—dedi Biybaysha apa. Onıń bul gápi bir jaǵınan házillesip, taǵı bir jaǵınan shıntlap aytılǵanday esitildi. Usılayınsha bul máseleniń sheshiminiń dawamı keshte izertlenetuǵın boldı.
Keshte Gúláysha kúyewi menen tamaqlanıp atırǵanda, kúyewiniń telefonına qońıraw keldi. Telefondı alǵan kúyewi qońıraw etip atırǵan adam menen hal-awhal sorasıp bolıp ornınan turdı da, basqa xanaǵa kirip ketti. Gúláysha kúyewi neni jasırıp atırǵanına qızıǵıp sestin shıǵarmay áste ǵana sol jaydıń esigine qulaǵın bastı. Ishte kúyewi birew menen pás dawısta aytısıp atır.
Ne bále bul? Qalay-qalay adamsań, pulıńdı aldıńba boldı-ǵoy. Taǵı neler dep basımdı qatırıp atırsań — urısıp atır kúyewi – Awa men jazdım. Ne isleyseń? Qolıńnan kelgenin qıl. Haram pul bolǵan soń solay boladı. Men seni joram dep júrip edim. Kartadan utqan pulıńdı da izimnen qalmay sorap, izimnen qalmadıń ya?! … Sen maǵan qılǵan «adamgershiligiń» ushın jazdım. … Qoy boldı yaxshı qaytıp basımdı qatırma. Qońıraw etpe…
Endi Gúláyshanıń kúyewi oǵan barlıq haqıyqattı aytıp beriwine tuwra keledi. Kimler menen karta oynaǵanın, taǵı qansha pulǵa «tesip shıqqay, qudayım» degen sózlerdi jazǵanın moynına alıwı kerek.
Islambek Mambetniyazov.Nókis.
196
AQÍL HÁM BAXÍT
Házirgi Chexiya jerinde milliy dástúrler hám kórkem sóz baylıqları saqlanıp qalǵan. Sonlıqtan, on toǵızınshı ásirdegi chex jazıwshıları hám shayırları awızeki ádebiyattıń belsendi jıynawshıları hám járiyalawshıları boldı.
Belgili chex jazıwshısı, shayırı, awdarmashısı, ádebiyat tariyxshısı Karel Yaromir Erben (1811–1870) chex folklorınıń kórnekli jıynawshısı boldı. Ásirese, Erben xalıq qosıqları hám erteklerin jıynadı hám birneshe jıynaqlarda járiyaladı. Sonday-aq ózi de xalıq ertekleriniń motivleri hám syujetleri tiykarında ertekler jazdı.
Tar soqpaqta Baxıt penen Aqıl ushırasıp qalıptı.
– Maǵan jol ber, – dedi Baxıt.
Aqıldıń ol waqıtta tájiriybesi kem edi hám sonlıqtan ol kim kimge jol beriwi kerekligin bilmes edi.
–Ne ushın men saǵan jol beriwim kerek eken? – dedi ol. – Seniń mennen artıq jeriń joq.
–Yaqshı, – dedi Baxıt. – Biykarǵa tartıspayıq. Máseleni bılay sheshemiz. Kimniń qolı bálent bolsa, sol artıq bolǵanı. Sen ana jerde jer súrip atırǵan jigitti kórip tursań ba? Sen onıń ishine kir. Eger oǵan seniń menen jasaw, meniń menen jasaǵannan góre, abzalıraq bolsa, men bárqulla saǵan jol beretuǵın bolaman.
Aqıl bul shártke kelisip, jigittiń bas súyeginiń ishine kirdi. Basına aqıl kirgenin sezgen diyqan jigit ózinshe bılay pikirlep basladı.
197
– Men ne ushın óle-ólgenimshe mına gúndeniń izinde júriwim kerek eken?! Men basqasha, jeńilirek jol menen ómirimdi gúllendire alaman.
Ol gúndeni turǵan jerinde jatqarıp taslap, úyine ketti. Úyine kelip ákesine:
– Aǵa, maǵan diyqanshılıq jaqpay ketti. Abzalı, men baǵmanlıqtı úyrenemen, – dedi.
Ákesi hayran qaldı.
– Haw, Vanek, esińdi jep qoydıń ba? Diyqanshılıq ata-babamızdan kiyatırǵan kásibimiz. Usı kásip penen tirishilik etip kiyatırmız.
Biraq ákesi balasınıń bul niyetine bekkem bel baylaǵanın kórip, oǵan razılıq berdi. «Máyli, baǵmanshılıqtı qálegen ekenseń, baǵmanshılıqtı úyren. Al, men kásibimdi inińe úyremen».
Usılayınsha Vanek ata miyrasınan ayrıldı. Biraq ol buǵan ashınbadı. Ol patsha baǵmanına barıp, oǵan shákirtlikke tústi. Baǵman oǵan ádeyi heshteńeni úyretpedi, biraq Vanek onıń qasında júrip, onıń islegenlerin kórip-túsinip, baǵmanlıqtıń sırların úyrene berdi. Aradan biraz waqıtlar ótkennen soń ol baǵmanshılıqtıń sonday tásilin aldı, kóp jumıslardı ustazınıń aytqanı boyınsha emes, óz betinshe isler edi. Dáslep bul baǵmanǵa unamadı, biraq ol jigittiń isleriniń kelisip atırǵanın kórip, buǵan qayıl boldı.
– Kórip turman, sen mennen aqıllı shıqtıń, – dedi ol Vanekqa hám óz betinshe jumıs isley beriwine ruqsat berdi.
Tez arada Vanek baǵdı sonday etip qayta qurdı hám sulıwladı, onı kelip kórgen patsha buǵan razı boldı. Patsha endi tez-tez baǵqa hayalı hám jalǵız qızı menen kelip sayranlaytuǵın boldı. Malika sonday júdá sulıw edi, biraq ol on eki jasında tilden qalıp, sonnan beri sóylemeytuǵın edi. Patsha buǵan júdá qapa bolıp eger de kim de kim malikanı sóyletse, soǵan onı hayallıqqa beretuǵınlıǵı tuwralı elge jar saldırdı.
Kóp ǵana qońsı ellerdiń shahzadaları, óz elindegi knyazlar hám dvoryanlar – patshanıń kúyewbalası bolıwdı qáleytuǵın hasılzadalar kelip, malikanı sóyletiwge háreket etip kórdi – nátiyje bolmadı. Malika hesh birine jumǵan awzın ashpadı hám júzine kúlki juwırmadı.
– Men de malikanı sóyletiwge baxtımdı sınap kórsem qáytedi? – dep oyladı Vanek. – Bálkim, ol meniń sorawlarıma juwap berer.
198
Kóp oylanıp otırmay, ol óziniń bul tilegin patshaǵa jetkerdi. Patsha óziniń mulazimleri menen birge Vanekti qızınıń bólmesine alıp keldi. Patshanıń qızınıń bir súyikli iyti bolıp, ol júdá aqıllı, barlıq aytqanıńdı túsiner hám buyırǵan isińdi isler edi. Sonıń ushın malika usı iytin júdá jaqsı kóretuǵın edi. Vanek malikanıń ójiresine kirip, onı kórmegendey bolıp, iyti menen sóylesip basladı.
– Húrmetli iyt, men seni júdá aqıllı dep esittim hám bir máselede seniń menen oylasıwǵa keldim. Bizler úsh joldas edik: birimiz aǵash ustası, ekinshimiz tiginshi hám men. Bir saparı toǵayda kiyatırıp, sol jerde qonıwǵa tuwra keldi. Túnde uyqılap atırǵanda bárimizdi qasqır jep ketpewi ushın, túni menen gezeklesip qarawılda turatuǵın bolıp kelistik. Birinshi bolıp aǵash ustası qarawılda turdı. Ol uyqılap qalmawı ushın bir kespeltek aǵashtı alıp, onı jonıp, sulıw quwırshaq jasaptı. Quwırshaqtı soǵıp bolǵan waqtında ekinshi adamnıń qarawılǵa turar waqtı bolıp, ol tiginshi joldasımızdı oyatıptı. Tiginshi aǵash quwırshaqtı kórip, bul ne, dep soraptı. Uyqılap qalmaw ushın men usı aǵashtı jonıp bánt bolıp otırdım, sen de usı quwırshaqtı kiyindiriw menen shuǵıllansań, uyqılap qalmaysań, dedi aǵash ustası.
Sonnan tiginshi ásbapların hám tawar qıyındıların alıp, quwırshaqqa ájayıp kiyimler tigiw menen bánt boladı. Ol quwırshaqtı kiyindirip bolıp, meni qarawıllıqqa oyattı. Men de onnan bul ne, dep soradım. Sonda ol aǵash ustasınıń qarawıllıqta uyqılap qalmawı ushın aǵashtan quwırshaq soqqanın, ózi sol quwırshaqtı kiyindirgenin ayttı. Sen de uyqılap qalmaw ushın onı sóyletiw menen shuǵıllansań boladı, dedi. Men usı talap penen shuǵıllandım. Meniń háreketlerimniń nátiyjesinde azanda hámme oyanar waqıtta quwırshaq sóyleytuǵın boldı. Joldaslarım uyqıdan oyanıp, quwırshaqtıń sóyleytuǵın bolǵanın kórdi. Endi hár qaysımız quwırshaqtı ózimizge alǵımız keldi. Usta quwırshaqtı men jasadım, dedi. Tiginshi bolsa: Men onı kiyindirdim, dedi. Men quwırshaqqa sóyleytuǵın til berdim, dedim. Endi sen maǵan ayt, iyt jora, sol quwırshaq kimdiki bolıwı kerek?
Álbette, iyt úndemedi, biraq onıń ornına malika juwap berdi:
–Quwırshaq seniki bolıwı kerek, – dedi ol. – Sebebi, ustanıń islegen quwırshaǵı sóylep bilmeytuǵın bir bólek aǵash edi. Tiginshiniń kiyindirgeni de gúń quwırshaq edi. Sen quwırshaqqa eń bahalı inam berdiń – oǵan ómir hám til baǵıshladıń. Sonlıqtan ádalat tiykarında quwırshaq seniki bolıwı lazım.
–Malikam, sen ózińniń táǵdirińdi óziń sheshtiń, – dedi Vanek. – Men saǵan sóylew qábiletin qaytarıp berdim hám jańadan ómir baǵıshladım – demek sen ádalat tiykarında meniki bolıwǵa haqlısań.
199
Sonda patshanıń másláhátgóyleriniń biri turıp ayttı:
– Ullı dárejeli patshamız saǵan malikaǵa qaytadan til baǵıshlaǵanıń ushın keregińshe mal-dúnya beredi, biraq sen oǵan úylene almaysań, sebebi sen teksiz puqarasań, – dedi.
Patsha da bunı maqulladı: – Seniń negiziń pás. Men saǵan qızımdı hayallıqqa bere almayman. Biraq seniń xızmet haqıńa soraǵan dúnya-malıńdı beremen, – dedi.
Biraq Vanek buǵan kelispedi: – Patshanıń shárti anıq edi: kim qızın sóyletip berse, sol onıń eri boladı. Patshanıń sózi – zań. Eger patsha onıń zańlarınıń múltiksiz orınlanıwın qálese, ol óz sózinde turıwı shárt. Patsha qızın maǵan hayallıqqa beriwi kerek.
Vanektiń bul qaysarlıǵına patshanıń másláhátgóyiniń qattı ǵázebi kelip: – Pashshaplar, baylań mına ońbaǵandı! – dep hámir etti. – Patshaǵa shárt qoyıp sóyleytuǵın puqaranıń jazası ólim boladı. Ullı mártebeli húkimdarım, bul aqmaqtıń basın alıwǵa ijazat beriń, – dedi.
– Bul ózin jurttan aqıllı sanaytuǵın kimseniń bası shabılsın! – dedi patsha.
Ol jerde Vanektiń qolın arqasına qayırıp baylap, jazalawǵa alıp ketti. Jınayatshılardıń bası shabılatuǵın dińgekke alıp keldi. Dińgektiń qasında bir shette, adamlardıń kózine elespesiz Baxıt penen Aqıl tur edi. Baxıt Aqılǵa áste bılay dep sıbırladı:
– Áne, kórip tursań ba, seniń sebebińnen bir biygúna ólip keteyin, dep tur. Házir onıń bası shabıladı. Sonıń ushın sen maǵan ornıńdı ber.
Sol waqıtta Baxıt Vanektiń ishine kirdi hám jállattıń Vanektiń basın shawıp alıwǵa urǵan qılıshı tutqasınan omırılıp sınıp ketti. Jállatqa basqa qılısh alıp kelemen degenshe, saraydan qolındaǵı aq bayraǵın bılǵap, atın qarater etip shawıp, shabarman kelip jetti. Onıń izinen patshanıń kúymesi de asıǵıp kiyatır edi. Baxıt Vanektiń ishine kirgennen soń malika bul bolǵan waqıyanı aqıl tárezisine salıp, jigittiń dálili durıs ekenin moyınlap, onı jazalawdı biykar etiwge ákesin kóndiripti. Patsha sózin buzsa – bolmaydı, mámlekette húkimdardıń sóziniń qádiri qalmaydı. Vanek ápiwayı xojalıqtan shıqqan jigit bolsa – ne bolıptı, patsha onı knyaz mártebesine kótere aladı.
Seniń gápiń durıs, – dedi patsha qızına. – Men onı knyaz dárejesine kóterip, seni oǵan beremen.
200