T.Qaypbergenov Qaraqalpaq qizi
.pdfTórebaydıń jaraları qáwipli emesligin, kútse tez táwir bolatuǵının, biraq jaralardıńshúbereklerin almastırıp turıw zárúrligin Tórebayǵa aytıp, qalay islew kerekligin Baǵdagúlge úyretip, asıǵıslıq penen qalaǵa qaytıp ketti.
Kem-kem jaradardıń beti berman qaray basladı. Biraq ol jatsa da tınımsız. Qazıw menenqızıqsınadı. Bul saparı ol jekkesiremedi. Awıl diyqanları kelip turadı. Embergenov bir kelip, tutqınnıń Qasım iyshan degenniń bir shabarmanı ekenin, biraq onıń qayerde turaqlaytuǵının ol bilmeytuǵının,
degen menen onıń kórsetiwi boyınsha "Altın toǵay"dan bes baspashı tutılǵanın aytıp, kewlin kóterip ketti. Baymuratov ta keldi. Ol "Jańa jarǵan" nıń qazıwın kórip kelip, awıl diyqanların jıynap, TOZ haqqında sóylesip, wazıypalardı aytıp, Tórebaydıń usını boyınsha Seytjannıń TOZ ǵa baslıq bolıwın maqullap, diyqanlarǵa saylatıp ketti.
* * *
Sońǵı kúnleri Táńirbergen mashınshı janlanıp ketti. Tórebaydikine jiyi-jiyi kelip turadı. Júrgen bir qayırqom. Baǵdagúldiń kiyim jamap otırǵanın kórse de "men tigip ákeleyin" dep áketedi, jáne aytqan waqtında pitkerip ákeledi. Tórebay onıń kóp kelgeninjaqtırmay, Baǵdagúlge eskertpe jasadı:
-Úyge keliwine qarsı emespen, bir sorawım, kiyim tiktirip, úyir qılma!Tap usı gápti esitkendey bir kúni kelgeninde ol Tórebayǵa jalbarındı:
-Inim, perzent haqıyqat jan tamırıń eken. Turdıgúldi saǵındım. Ol mennen qorqıpjazda awılǵa kelmes, kele bersin, kóreyin, qanday boldı eken. Xabar jibergiz!
Buǵan Tórebay isenerin de, isenbesin de bilmeydi. Qızı ketkende awıldı basına kóterip jánjel shıǵarıp júrgen bul kisi qay degbirden sastı eken? Sumlıq penen aytıp júrgen bolmasın. Tórebay ári-beri oylandı. Biraq sırttan Nurımbet axun qusaǵan birew usındaysumlıq úyretedi dep esine keltirmedi, sirá.
-Xabar jibergizeyin, - dedi Tórebay.
Soǵan shekem ol oqıwǵa baratuǵın jigit-qız úgitlewin toqtatpadı. Usılay etip júrgendekútilmegen jerden Turımbet keldi.
- Oqıwǵa meni jiber, aqsaqal...
Tórebay menen birge otırǵan Xojaniyaz aldı menen quwanıshın bildirdi:
-Áne, jigit! Áne, qaraqalpaqtıń bir azamatı!
-Muǵallim tayarlaytuǵın bir jıllıq kursqa bir jigit jiberiw kerek edi, meyli sen-aqbar, - dedi Tórebay.
Turımbettiń úlken qıyıq kózleri kúlip, jadırap qoya berdi.5
Awıl arasında "xalayıqlar, xalayıqlar!" - dep shabatuǵın atlı kes-gellem tıyıldı. Bulkórinisler menen sol hádiysege quwanbaǵan adam qalmaǵanday edi, sol ushın Tórebay júdákewilli júredi. Tek oǵan Táńirbergen mashınshı kewilsiz sıyaqlı. Sonlıqtan "bos júrekáke qızın saǵınıp júrgen shıǵar" degen pám menen, ushırasıp qalǵan jerde "qızıń jaqında keledi" dep quwantıp qoyar edi.
Turdıgúl biraz keshigip, iyuldiń aqırında ǵana keldi. Tórebay onıń anası Biybiayımǵa:
-Awıldıń qızları bir jazılısıp otırıssın! - dep awıldaǵı qurdas qızlarınıń birazınshaqırttırǵan. Tóbesine náhán bir sekerparanı kese qoyǵanday túrme menen aydıllını qabatlastırıp orap, on eki shereklik jawlıǵın jazı-qısı taslamay búrkenip, etegi jer sızıp, shańdı úyiretuǵın qızıl kóylek kiyip júretuǵın Turdıgúl pútkilley ózgerip ketipti: Basında qızıl jipek bir tartım, etegi dizesinen eki eli tómen qızıl borlatpa kóylektiń ústinen qara ǵıjım maqpaldan sholaq beshpent kiygen, júris-turısı jeńil, jaz bolsa da, etik kiyiw tań emes edi. Ayaǵındaǵı qara xrom etigi jańa ǵana maylatqanday jaltjalt etedi. Qınama belli kiyimleriniń qonımlılıǵınan ba, belbewligi bir qısım.
Kókiregi shabatuǵın attıń tósindey keń. Qoynına qos alma tıqqanday tırsıyıp turıptı."Jańa bazar"dıń iyshanına pátiya oqısqannan keyin shırayı zapıranday sarǵayıp, "kesellendim" dep júretuǵın Turdıgúldiń biydaydıń pátirindey dóńgelek beti sútke malıp alǵanday appaq, juqa erinlerine ánardıń suwı tamǵanday qızıl, keń mańlayındaǵıqasları qarlıǵashtıń qanatın qayshı menen sulıwlap qıyıp jabıstırǵanday. Oń betinińalmasındaǵı iyneniń ushınday qal júdá jarasıqlı. Árebeksiz qobaǵa murın sulıwlanıp ketipti.
Ózi bardamlı mashınshınıń qızı bolǵanlıqtan, hár qulaǵında uzını bir súyemdey, aspa
shınjırlı gúmis sırǵalar bolatuǵın edi, mine olar shunataydıń tırnaǵınday appaq ǵanashıtaqlar menen almastırılǵan. Kómir menen ısqanday qap-qara shashı jıltıldap, maydalap órgen burımları qarataldıń shıbıqlarınday dizilip jawırının tegis jawıptur.
Onıń kelbetine awzınıń suwı qurımaǵan bir qız qalmadı.
-Oqıw qıyın bola ma eken? - dedi Seytjannıń qızı Gúljan basqa ne sorarın bilmey.
-Haslan qıyınshılıǵı joq. Eki ayda xat oqıytuǵın boldım, - dedi ol kózlerin oynatıptez-tez sóylep. Burınǵı kem sózli qızdıń sóylemshekligine de tań qalıstı.
-Oqıp-oqıp kim bolasań?
-Doktor bolaman.
-Biybigúl kim boladı?
-Artist. Bılayınsha aytqanda, qız baqsı.
-Jumagúl-she?
-Ol bıyıl sovpartshkolda oqıydı. Onnan soń basshılıqta isleytuǵın shıǵar.
-Óybey!
Qızlar birine-biri tigilisip, betlerin sızıstı. Biybiayım qızınıń kóriklenip ketkenine quwanıp, onıń hal-jaǵdayın qurdasları ketken soń sorarman dep, anda-sandajaqın kelip:
-Otıra qoyıń, qızlarım, sóylesiń, mawqıńızdı basqansha sóylesiń, - dep ketedi.
-Qanday kórkeyip ketkenseń, hámme sendey me? - dedi Qaliydiń úlken qızı Nurzada.
-Barlıq sulıwlıq, adamgershilik, húrmet, doslıq oqıwda, qızlar!
-Oqıwǵa kim barsa da ala bere me? - dedi jáne qız shıdamay.
-Usı toparımız benen barsaq ta aladı.
Júzlerinde kúlki tuwǵan qızlar ata-analarınıń qatallıǵın esledi me, ayıplıbendelerdey bir-birine jalt-jalt burılıp, sóylerge sóz tappay tómen qarastı.
- Qızlar, hámmeńiz oqıwǵa barıw jóninde oylańızlar. "Írısqını satıp ráwshan al" degen naqıl bar ǵoy. Negizinde ırısqını satıp oqıw kerek pe deymen. Ráwshan degen oqıw eken. Ele berin túsindiremen, - dep Turdıgúl qıdırıp kelgen qızlardıń arasında qonaqtay otıra beriwdi biyqolay kórip, qazan asıwǵa qolaylasıp atırǵan anasına járdem beriwge túrgeldi. Esheyinde "ah, qızım!" dep sarsılıp, Tórebayǵa tınım bermey júrgen mashınshı,qızı qolınan alǵan waqıtta ústi-basın kózden ótkerip, "háy, betsiz!" dep, heshkimge esittirmey bir tislenip, tórgi jayına kirip edi. Shıq-shıqlap kúlisip, sóylesip otırǵan qızlarǵa kózim túspesin, degendey tórgi jayınan shıqpadı. Qızlar da juwıq arada tarqasaqoymadı. Japadan jalǵız otıra-otıra táháti ketken mashınshı únsiz kelip esikten kórinip edi, hámme qızlar úrikken qozılarday uwdır-juwdır tikeydi, túsi sarazbanday suwıq mashınshı dalaǵa shıǵıp, ayaq dúrsildisi semgennen keyin qızlar qaytadan eminerkin jaylastı.
Táńirbergen mashınshı esikten shıǵıp, qoranıń shaldıwarına arqasın súyedi. Onıń qáhárli kózleri Tórebaydıń úy betine tigilip turıptı: "aqsaqaldıń atı kórinbeydi - ózijoq qusaydı..." Ol dárriw jer tólege kirip náhán qanjar alıp shıqtı da, quwraǵan erinlerin jalap-jalap, Dúysenbaydıń úyine qarap bir qırınladı...
* * *
Bir jıldan beri saǵınıp kelgen úyinde kelgen aqshamın tolıq úlgere almay Turdıgúldińpıshaqlanǵanı haqqındaǵı xabar tań samalı menen úyme-úy kirdi.
6
Nurımbet axun sońǵı gezde qublası Qırantaw, arqası "Bir qulaqtıń kóli, batısı Ámiwdárya ortalıǵındaǵı pıshıq murnı batpastay Jińishkeniń toǵayın mákan etti.
Kútken adamı Mátjan mıqırı edi. Ol atın qara terge shomıldırıp kún shıǵa jetip keldi.
-Is bárjay boldı. Mınaw jazıp júrgen dápteri, - dep Mátjan mıqırı bir oqıwshıdápterin qoynınan shıǵarıp, axunnıń aldına tasladı.
-Áke bolǵanlar Táńirbergen mashınshıday bolsın. Islamǵa sonday sadıqlıq etti!
-Álbette, jigitler. Islam dúnyadaǵı kúshli din. Shın kewliń menen sıyınsań qor bolmaysań, - dep, Nurımbet axun asıqpay qaltasınan kóz áynegin alıp kiydi. Dápterdińoyaq-buyaǵın awdarıp otırıp:
-Kúndelik dápter, Táńirbergen qızı Turdıgúl. 1924-jıl, Yanvar" - dep sádde-sádde oqıp:
-Ho, ho! Mınawıń olja ǵoy, bala. Ózi de sheber eken, - dedi hám ishki betin ashtı.
-Qáne zańǵardıń qızı ne jazıp júr eken, oqıyın!
- "Men Tórtkúlge oqıwǵa kelgenshe ótken ómirimdi ómir dep esaplamayman!" - Axun kúndelik dápterdiń aqırın kórgenshe asıǵıp, betlerin sıtır-sıtır ashtı.
* * *
"Jumagúl ara-tura Sapargúl ekewimizge "sawatıńız ashıldı, endi kúndelik jazıp júriń, qolıńız shınıǵadı" dey beretuǵın edi. Ol "aqsaqal sawlawına qatnasaman" dep, awılǵa ketti. Sapargúl ekewimiz oylastıq. Ol mennen tirishelew. "Jazayıq, biraq bir-birewdiń nejazǵanın soń kóreyik" dedi. Men ne qılarımdı bilmey otırsam, stoldıń tartpasında
Jumagúldiń kúndeligi qalǵan eken. Ońay tústi. Aldım da, Sapargúlge bildirmey oqıpshıǵıp, júdá jatlıǵıw ushın biraz jerin kóshirdim"
* * *
"Men Zárip qızı Jumagúl, usı kúndelikti Ivanovanıń tapsırıwı boyınsha jazıp otırman. Ol "Ana tilińde házir kitap joq, sol ushın ómirińniń eń umıtılmas kúnlerin,hár háptede kórgen jańalıqlarıńdı jazıp tur. Bul seniń xat jazıwǵa jatlıǵıwıń ushınjaqsı" dedi. Sol ushın jazǵanım usı. Ivanovanıń keńes bergen usı kúni de maǵan bir umıtılmas kún emes pe? Búginshe bolar. Usınıń ózin sóylenipsóylenip, háriplerdi buwınlap aytıp otırıp jazdım..."
* * *
"Men ushın umıtılmas kún qaysı? Anam menen el gezip diywana bolǵanım ba? Yamasa Xanımgúlden aqıret esitkenim be, yamasa onnan ajırasqanım ba, yamasa Tórebay menen otın tasıǵanım ba, yamasa birinshi waz tıńlaǵanım ba? Bilmey otırman. Menińshe, waz tıńlap "hayalqızlar azatlıǵı" degen gáplerdi esitkenim shıǵar...
Joq, ákemniń meni ólimshi qılıp jolda sabaǵanı! Ol azap berdi ǵoy! Joq wazǵa qatnasqanım! Eger ádepki jılı jalmawız ákem joldan qaytarmaǵanda sebep penen qalaǵabaradı ekenmen.
Sonnan sońǵı bir jılım bos miynet boldı. Búginshe usı bolar..."
* * *
"Ómirime burılıs jasaǵan eń baxıtlı kúndi ele taba almay júrmen. Oylayman. Joq, joq,men ushın eń qádirli kún 1921-jıldıń jazında Ivanova sóylegen wazǵa qatnasqanım! Tap usı, usı kún!" "Men ushın qádirli adamlar kimler? Birinshi tuwǵan anam! Ekinshisi Lenin.
Jáne qádirli adamlar: Ivanova, Aytbay, Tórebay, Nurlıbay. Hár qaysısınıń óz ornı bar. Olardan tek ǵana Aytbay házir joq. Biyshara, ata-anasınıń aldınan shıǵıp, sharıqlap júrealmay ármanlı qazalandı. Oǵan ishim ashıydı. Házirgi oqıp júrgen jaslardı kóre almay ketti-aw! Qoyayın, bawırım ezilip, kózimnen jas aǵıp baratır..."
* * *
"Búgin zulımlıqlar esime túsip otır. Meniń menen Turdıgúldi, Biybigúldi oqıwǵa jibermey sabapsabap alıp qalǵan Dúysenbay menen Táńirbergen mashınshı... Gázzaplar,bizler mingen kemeni de quwdı-aw! Qızketkenniń saǵasınan aman-esen Ámiwdáryaǵa
túskenimizdi ayta ber! Artımızdan mıltıq attı. Ǵawırlıdan Tájim murttıń dawısıntanıdım. Arasında biziń jaman Turımbet te bolsa kerek. Qarańǵı edi. "Arǵı jaǵaǵa shıqtı ma, oq jetpey me?" dep Turımbet gúbirlengendey boldı. Sirá sol bolsa itimal. Keregi joq, olardıń atın jazıw túwe, aytqım kelmey qaldı..."
* * *
"Tórtkúlge kelgen kúni Nurlıbay meni Ivanova menen qaytadan tanıstırdı. Ivanova anamday qushaqlap kóristi. Nurlıbay internatta jasap oqıydı eken. Ivanova onı qaytarıpjiberdi. Meni óziniń jayına apardı. Atı Marfa, otchestvosı Semenovna, familiyası Ivanova eken. Ádepki kúnleri onı "Marfa apay" deytuǵın boldım. Soń "Marfa Semenovna"deytuǵın boldım. Birinshi kúni ımlasıp sóylestik. Qasaqana bizlerdiń jasımızdaǵılar ushın Tórtkúlde oqıw joq eken. Onıń Tashkentke ketip qalatuǵın múddeti de pitipti.
Meni áketpekshi edi. Ketpey qaldım. Ele qıylanaman. Eń jaqsı jeri, ol meni qaladaǵı mekteptiń Galya Sidorovna degen jesir hayal menen tanıstırdı hám sonıń úyine ornalastırdı. Mektepte oqıytuǵın Joraxan degen ózbek qızı, Roza degen tatar qızları bareken. Galya Sidorovnanıń úyine olar kelip turadı"
* * *
"Ábdi shayır eken. Biybigúldi janınday súyedi. Awıllası jaqın qurdası men de "Biybi"deytuǵın edim. Biybigúlge shıǵarǵan qosıǵın aytıp namasına ıńıldayman."
* * *
- Endi mashınshınıń qızınıń Jumagúlden kóshirgen jaǵı tamam boldı. Maqul tıńlań, bulzańǵar ózi jóninde ne jazǵanın oqıyman, - dep, Nurımbet jasawraǵan kózlerin bir sıpırıp dawam etti.
* * *
"Men Táńirbergen mashınshınıń qızı Turdıgúldiń, qádirli kúni qaysı kún? Ne dep jazarımdı bilmey Sapargúlge oylasıp edim, ol kúlip: "qádirli kúnimiz - oqıwǵa baramızdep lebiz etip, Tórtkúlge kelgen kúnimiz" dedi. Sapargúl mennen jaqsı oqıydı, sol ushınbiletuǵın shıǵar, men de sonıń aytqanınday oylayman..."
* * *
"Bizler Sapargúl ekewimizdiń Tórtkúlge jetiwimiz Jumagúldikindey qıyın bolmadı.Tórebay aǵa menen Jumagúldiń bir tanıs jigiti Jumagúl úshewimizge úsh at tawıp biraqshamda Qaratawdıń ústinen jolsız aydap Shabbazǵa jetkerdi. Shabbazda túslenip Tórtkúlge de keldik..."
* * *
"Jumagúllerge qıyın bolǵan eken. Bizler kelgen jılı ana tilimizde oqıw ashıldı. Jekkesiremedik. Jumagúl Galya Sidorovna degen hayaldıń úyinen shıǵıp, bizler menenbirge jataqxanada jattı..."
* * *
"Qıs... Jumagúl júdá qayǵılı keldi. Anası qazalanıptı. Qızın ózi menen ákeldi."
* * *
"Jumagúl Leninlik shaqırıq boyınsha VKP (b) aǵzalıǵına kandidat bolıp kirdi..."
* * *
"Tórtkúldiń qızıl maydanında Orta Aziyanıń xalıqlarına milletleri boyınsha erkinlik beriwge arnalǵan miting boldı. Hámme quwatladı. Jumagúl sózge shıqtı. Ol: "oylanıpoylanıp, aldı menen sóylegenlerdiń sózlerinen juwmaq shıǵarıp, alıslarǵa kóz jibersem az sanlı xalıqlardıń ótmishi mına juwmaqqa keltiredi. Men óz xalqımnıń táǵdirinen ózimniń táǵdirimdi kórgendeymen. Revolyuciyaǵa shekemgi qaraqalpaq xalqınıń músápirligi, eriksizligi biz shıǵıs hayalınıń táǵdirin eske túsiredi..." dedi. JurtshılıqJumagúldiń sózine de qol shappatladı. Hátteki adamlardıń arasınan "hayallarǵa erik berilse, qanday danalıqtı tawıp ayta aladı" degen gáplerdi esittim..."
"Basım awırıp, oqıwǵa bara almay qaldım... Awırǵanımdı esitip Ivanova keldi... Qońsıjaylardan Galya, Roza, Joraxanlar jıynaldı. Ábdi saz shertti. Biybigúl qosıq ayttı.
Marfa Semenovna olarǵa hádden tıs quwanıp, qol shappatladı.
Kútilmegende "pańq" etken mıltıq dawısı shıqtı. Ivanova "Baspashılar!" dedi de shıranıúplep jiberip: "Turdıgúl qozǵalma" dep, basqalardı ertip juwırıp ketti.
Ústi-ústine "pańqa-pańq" bola berdi.
Bir ózim otırıp taqat ete almadım. Hawlıǵıp qızlar ketken jaqqa qaray juwırdım".
* * *
"Kóshede juwırıp júrgen bir milicioner meni uslap aldı. Qayda baratırǵanımdı aytıp edim, ol meni solay qaray jetelep juwırdı. Jol boyınsha onıń aytıwına qaraǵanda qalaǵabir topar baspashılar kelgen. Ha demey, qızlardıń izinen jettik. Marfa Semenovna bizlerge "jaradarlar bolsa, ǵamxorlıq etesiz" dep, ózi jigitler menen qatarlasıp mıltıq atısıp ketti. Onnan
Jumagúl de qalıspay mıltıǵın gózlep izinen juwırıp ketti. Baspashılardıń bárinde at bar eken. Qaratawdan arman asıp, tım-tıraqay qashıp kózden ǵayıp boldı. Biraq atlı áskerlerimiz úlgere almay qaldı. Atlı baspashı attan awdarılǵan eken. Olardıń arasındamurtları shıyratılǵan qara birewiniń ele elpildegen janı bar eken, men betine úńilgen waqıtta kózin ashıp edi, qorqıp kettim. Bir waqıtta Jumagúl kelip "há, jawız Tájim murt" dep, murtınıń bir jaǵın ayaǵına basıp turıp, mıltıǵınıń awzın qaq mańlayına basıp ǵars ettirdi. Baspashılardan túlki teriden malaqay kiygen birewi de shala jansar eken. Onı Sapargúl atajaq edi. Ivanova kelip qolın usladı. Sonıń arasında úsh jigit kelip túlki malaqaydı kóterip keselxanaǵa áketpekshi edi. Túlki malaqay óziniń qanday halǵa túskenin sezip jan saqlayın dese kerek. "Men emes, men emes... Nurımbet axun...
Nurımbet" dep baqırıp-baqırıp, tım-tırıs boldı. Jigitler: "ólmegende kóp sırı bareken..." dep ókindi..."
* * *
Nurımbet axunnıń qolları dirildep, kózleri tınıp, "kúndelik dápter" jerge túsip ketti.
Qalǵıp ketken kisidey erkin joǵaltqanın birden sezip, qasındaǵılarǵa márt bolıpkóriniw ushın qaytadan kúndeliktiń kelesi betin ashıp:
"Xorezm Respublikasınıń Oraylıq atqarıw komitetiniń májilisine Jumagúl qatnasıpqayttı. Onda Avtonomiyalı Qır... ǵız... Qa... raq..q.alpaq.. oblastları.." dep oqıwǵa tili aynalmay qalǵanın kórip, Jumaniyaz láwze:
-Taqsır, dawısıńız qarlıqtı. Soń oqırsız, - dedi.
-Eń keyingi betin oqı, óler aldında ne jazǵan eken? - dedi Mátjan mıqırı.
** *
"Kóp aylardan beri meni kórmegen ákem dúzlesken qusaydı. Kele qoysın, ókpemdi qoydım dep xabar jiberipti. Adamnıń baxtı qay waqıtta lázzetli dep sorasań Marfa apay "qatar-qurbısın ózinen de asqan baxıtlı qıla bilgen adamnıń baxıtı lázzetli..." deydi. Sol ushın men de awılǵa barsam Jumagúl usap qızlar ertip qaytaman".
7
Kútilmegende bunday qayǵı boladı dep kim oylawı múmkin? Táńirbergen mashınshınıńoshaǵına qan quyılıp qaldı. Awıl arası da qıyan-kesti bolıp ketti. Óli qızın kórip Biybayım talıp qalǵan.
Bul hádiysege de OGPU den Embergenov kelgen edi. Keshe keshte bul úyge kelgen qızlardıń úylerine barıp, waqıyanıń sebebin biletuǵının, bilmeytuǵının sorap shıqtı. Biraq belgili juwmaq ala almasa kerek, gúlshedey dóńgelek aq júzinde ashıw oynap, ishke kirdi hám Biybayımnıń qasına barıp basın súyep, murnına dári iyisketti. Ana kózin ashtı.
Sóytti de jáne jıladı. Kókiregin kerip, shımıldıqtıń artında jatırǵan Turdıgúlge boytaslaydı. Hayalınıń qanday halda ekenin sezse de, Táńirbergen mashınshı ózin shetirek tutaberer edi, bunı bayqap turǵan Embergenov ananı qaytadan qushaqlap otırǵızdı, awzına suw tamızdı. Biybiayım sál solıǵın basıp, kózlerin ashıp edi, erin kórip birden pátlendi debara oǵan pánje urdı:
-Miyrimsiz jawız! Jılama! Xalayıq, inanbańlar buǵan! Ózi óltirdi...
-Biyshara, aqıldan sasıptı, - dedi birewler Biybiayımdı ayaǵan bolıp. Táńirbergen mashınshı hayalına umtılmaqshı edi, átirapındaǵı adamlardı kórip úndey almadı. - Jalmawız, Táńirbergen! - dep Biybiayım jáne esten tandı. Kúni menen jılap júrgenmashınshı qarańǵı túskennen keyin ushtı-kúydi joq bolıp ketti. Embergenov sırttanańlıp júr edi. Kegeyliniń kópirinen ótip baratırǵan gezinde uslap ákelip, jıyınǵa
kórsetip, qalaǵa aydatıp jiberdi de ózi Iyshanqalaǵa qaray bir milicionerdi ertip ketipqaldı. Erteńine:
-Bir qorjın oqlawlı piseni menen Nurımbet axun aqsham úyinen tutılıptı, - degen xabartarqadı.
Bul hádiyseniń aqıbeti ańsat bolmadı. Bir háptege barmay Tórebay qalaǵa qaytadanshaqırtıldı. Baymuratovtıń keńsesinde bes-altı adam otır.
-Qáne, Táńirbergen qızı Turdıgúldi nege shaqırttıń? - dep sekretar tiykarǵı iskekóshti. - Ólimge ne ushın sebepshi bolǵanıńdı jasırmay aytıp ber.
-Dushpan ekenseń! - dep okrispolkom predsedateli qosıldı. - Biz aljasqanbız. Bileseń be?Házirgi partiya mektebinde oqıp atırǵan Jumagúl Zárip qızınıń kepilligi boyınsha seniaqsaqallıqqa saylawǵa ruqsat qılǵan edik, durıs, awılıń biraz táwirlendi. Soǵan másirip dushpanlıǵım bilinbeydi dediń be, tapqan ekenseń awzı ashıqlardı! - Ol Baymuratovqa burıldı. - Meniń pikirim bunı házir qamatıw kerek!
-Ne degbirden sastıń? - dedi Baymuratov Tórebaydıń burıshtay qızarıp turǵanınan ayıpsız
ekenin sezgendey. Tórebay ayaqları uymaǵa batqanday úskini quyılıp, irkilipturdı da:
-Joldaslar, - dedi ásten ǵana. Ózin hámmeniń tıńlap otırǵanına qarap, dawısın sál kóterip sóyledi. - Turdıgúl Táńirbergen qızın shaqırtqanım ıras. Sebebi ákesi jalbarınıp qoymadı. Onıń ústine Turdıgúl kele ǵoysa, onıń jańasha turmısqa aralasıp, jańasha bolıp ketkenin kórip, basqa qızlar da oqıǵısı keler dep oylap edim. Ol aytqanımbolmadı. Men ayıplıman. Al, anası bul ólimge ákesi ayıplı ekenin dálilledi.
Táńirbergen mashınshı bárimizdi aldadı.
-Sizler ne anıqladıńız? - dedi sekretar Embergenovke.
-Durıs emes! - dep okrispolkom predsedateli Embergenovtan burın qıza túrgelip, awzın aq
súp oramal menen sıpırıp, sóylep ketti. - Tórebay Omar ulı jolker bolıp baratır. Bul dushpanlardıń tásirine berilgen adam. Ákesi óltire me eken? Óltirmeydi. Bizler de ákemiz, qaysısımız qızımızdı óltiremiz.Házir biz de qızımızdı usı qaladaǵı mektepkeberdik. Men olardı óltire almayman. Soǵan qarap Táńirbergen mashınshı onday jolǵa túsedi degenge isenbeymen. Jala!
-Anası aytsa da inanbaysız ba? - dedi Tórebay shıdamastan.
-Ol kúyik penen ayta beredi. Ishi janıp turǵan hayal jalǵız súyeneri erinen ósh alıp ózinjubatpasa ne qıladı? - dep okrispolkom predsedateli jeńislik bergisi kelmep edi. Embergenov qolın kóterip Baymuratovtan sóylewge ruqsat aldı.
-Bul anıqlanǵan fakt. Qız tórgi jayda jalǵız jatqan. Biraq tún jarpısında dalada dúrsildi shıqqanday bolǵan eken, esheyinde hayalın jumsaytuǵın mashınshı ózi kiyinip shıǵıp ketken. "He, bul qartayǵanda esine enip kiyatır-aw, qızım kelip búgin jumıs penen sharshaǵanımdı bilgen ǵoy, qoraǵa kelgen bos mallardı ózi aydap salmaqshı eken-aw" dep, anası alaǵadasız uyqılap ketedi, bir waqıtta tórgi jayda biyǵam uyqılap qalǵan qızınıńbirden buwlıǵıp:
-Aǵa sen de barmısań? - degen dawısı menen shorshıp oyanıp, tórgi jayǵa juwırıp kirgende,
qoparılǵan áynekten birewdiń pıshıqtay qarǵıǵanın kórip qalǵan, al ákesiqızın qushaqlap jortaǵa:
-Oy, nálent, jawızlar! - dep jılap otır eken. Anası sap bolǵan qızınıń ústine boytaslap, esten tanǵan.
-Meniń pikirim bar, - dedi Nuratdin Májitov. - Omar ulın Qaraqalpaqstanǵa kelgeli bilemen. Bul jigit ótirik sóylemeydi. Turdıgúl Táńirbergen qızın jazǵı dem alısqa shaqırıw jóninde maǵan kelip, oylasqan edi. Eger kele ǵoysa, basqa qızlarǵa úlgi boladıdep kelisim bergen men!
-Endi basqa úrkek qızlardıń aldında oqıǵannıń ólimin kórsetip, oqıwǵa baratuǵın jolǵasheńgel
kómipti ǵoy, - dedi okrispolkom predsedateli jeńislik bergisi kelmey.
-Bul iste ákesi ayıplı ekenin men de tastıyıqlayman. Mine, mende Jumagúl Zárip qızınıń arzası bar. Kopiyasın okrispolkomǵa jibergen, - dedi Májitov sózin dawam etip.
-Bul qız xatında Tórtkúlge shabıwıl jasaǵanlardıń ishinde Iyshan qaladaǵı Nurımbet axunnıń bar ekenligin jazadı. Bunday jamanlıq sol axunnıń tásirindegi adamlardıń qolınan keledi, - dedi Májitov okrispolkom predsedateline qarap. - Usı waqıtqa shekem "axun kisige hazar bermeytuǵın adam, biykar" dep, búrkep keldińiz. Al búgin ákesi qızınóltirmeydi dep naǵız ayıpkerdi aqlaǵıńız keledi.
-Joldas ispolkom, biz Nurımbet axunnan gúmanlanatuǵınımızdı aytqanda da siz "móminadam" degen edińiz, - dedi Oraqbay ushıp turıp. - Búgin Táńirbergen mashınshı sol "mómin"niń tikkeley tapsırması boyınsha Mátjan mıqırı degen menen qosılıp, ózi pıshaqlaǵanın moynına aldı. Baymuratov iyni túsip, salısı suwǵa ketken okrispolkom predsedateline, Nuratdin Májitovke qarap-qarap, stoldıń ústinde jatırǵan awzı búrmeli aq shúberek qaltadanmaxorka alıp oradı,
shırpı shaǵıp urtın bir toltıra jutıp, keyninen shaqala bir jóteldide:
-Byuro aǵzalarınan basqalarıńız bir maydan shıǵıp turıń, - dedi.
Tórebay byuro aǵzalarınıń óz ara qalay jánjellesip, ne sheshkenin bilmesten, byuronıń aqırında tek jazasın esitip túni menen awılǵa qayttı. Hayalı Baǵdagúlge kelip gúrsindi.
-Awzı ashıqlıǵım ushın esap qaǵazıma jazdırıp qattı sógis aldım.
-Házirgi basshılar da sóge me eken? Qattı bolǵanda ata-babadan qaytarıp sóge me yamasa
dawısınıń barınsha baqırıp hámmege esittirip sóge me? - dedi Baǵdagúl. Ashıwlı Tórebayhayalınıń ańgódekligine kúldi de qoydı...
Sóytip ol qansha talaplansa da oqıwǵa qızlar jiberiw jónindegi maqseti iske aspay, oqıwǵa ketiwge bel baylaǵan jalǵız Gúljandı da anası ólimnen qorqıp jibermeytuǵınboldı. Onıń ústine aradan bir ay ótpey-aq jáne sum xabar tarqadı.
- Moskvaǵa, Qazanǵa, Tashkentke oqıwǵa barıw ushın Ámiwdárya arqalı Aralskiyden shıǵıp otarbaǵa miniwdi maqset etken jigirma eki jigit-qız mingen keme Begjaptıń tusına kelgende baspashılardıń qolına túsip qurban bolıptı!..
Usı qayǵılı waqıyaǵa beli qayıspaǵan awıl qalmadı derlik.8
Jáne jadıraǵan jaz keldi. Bul jaz Tórebayǵa baxıt ákeldi, egiz qızlı boldı.
Mine, ol úyine TOZ shılardıń, awıl diyqanlarınıń eginlerin bir qatara kózden ótkerip keldi. Baǵdagúl suwǵa ketetuǵın bolǵan soń eki besiktiń ortasında otırıp, eki qolı menenekewin de ásten terbetedi. Ol kóz aldına hár qıylı waqıyalardı keltirip jatır: "Usı bir jıldıń ózinde "Baxıtlı" awılı qansha ózgerdi?
Joq, awıldı qoya bergende, burınǵı Ámiwdárya oblastı qansha ózgerdi? Ámiwdáryanıń qubla tárepine ornalasqan Xojeli,
Qońırat, Mańǵıt qalaları ózlerine dárek elatları menen Ámiwdárya oblastına ótkerilip,Qaraqalpaq avtonom oblastı dúzildi. Bul waqıyaǵa quwanbaǵan haq niyetli insan bar ma?
Ásirler boyı millet bolıp sanalmay júrgen millet óziniń haqıyqat milletin belgiledi,óz táǵdiri óz qolına tiyip 1925-jıldıń 12-fevralında Qaraqalpaqstan sovetleriniń birinshi shólkemlestiriw sezdi ótkeriledi. "Baxıtlı" awılı bir awızdan Tórebaydı delegatlıqqa sayladı. Birinshi shólkemlestiriw sezdi qaraqalpaq avtonom oblastın erikli tiykarda Qazaqstannıń sostavına kirgiziwdi soranǵan qarar qabıl etti.
Tórebay hámme waqıyanı kóz aldına keltirip quwanıshlı eziw tartadı.
Tórebay qalaǵa jetkenshe oylanıw menen boldı hám usı saparı nede bolsa Baymuratovqa haqıyqatlıqtı aytıwdı maqset etti.
Aldı menen Májitovtıń keńsesine kirdi. Tórebay bul aq kókirek, keń peyil adam menensırlasqısı keldi: - Nuratdin, usı okrispolkomnıń ózi gúmanlı emes pe?
Májitov onıń shını menen sorap otırǵanın bilip, ózine tán ádetinshe kózleri kúldi.
-Ómirbayanında buzıqlıq joq. Biraq eski joldı kóp quwalaydı. Bazda dinshillerden keńessoraytuǵın qusaydı. Onı ótken konferenciyada da kóp adamlar sızıp taslap edi, óziniń oblastta bir tayanıshı bar ma deymen. Nede bolsa usı saparı para almaytuǵın adam tekserdi. Haqıyqatlıq sheshiler. Men Jumagúlge de xat jiberdim.
-Jumagúl qayda házir?
-Sovet partiya mektebinde oqıp júr edi, kelesi jazda pitkeredi. Bıyıl dem alıs waqtındawaqıtsha Ivanovanıń qarawında islep qalıptı. Ol da byuroǵa qatnasadı ǵoy.
-Onda jaqsı eken, - dedi Tórebay ózin jeńil sezip.
-Tórebay inim, - dedi Májitov. - Men óńshen aqsaqallardı shaqırıp otırman. Bıyıl muǵallimlik kurstı pitkergen jańa muǵallimler jıynaladı. Arasında bayaǵı ózin spravkaberip jibergen Nurımbetov Turımbet degen bala da bar. Onı ózińizdiń awılǵa jiberemiz.Oǵan járdem ber. Al, tiykarǵı eskerteyin degenim, qızlar máselesi. Bul másele - bas másele.
Tórebay oyına alǵan máseleler boyınsha Májitov penen ashıq sóylesip bolıp,Baymuratovqa da kirip shıqtı.
Qaytıp kelse OkrONOnıń aldında Turımbet onı kútip, shamalǵa ushıp jelbiregen qarashashların sıypap, shılımdı qayta-qayta burqıratıp shegip tur eken. Ústinde báhárdińaqsha qarınday jipek kóylek. Ózi appaq bolıp semirip ketipti. Kisilik jarıstırıp gárdiyip turǵan muǵallimge Tórebay aldı menen sálem berdi.
Turımbettiń muǵallim bolıp keliwine arnalıp awıl keńestiń keńsesinde úlken májilis ótkerildi. Tórebay Turımbetti hámmege tanıstırdı, húkimet penen partiyanıń xalıq aǵartıw isindegi ǵamxorlıǵın túsindirip, joqarı qalalarda oqıw ushın awıl boyınsha úshqız jiberiw jónindegi okrispolkomnıń qararın bayanladı.
9
Qalay etken menen mektepke jayın bergeni ushın Dúysenbaydıń kewli qarar tawıp, júregi basılǵan edi. Bil jola Turımbetke kóz qısıp, sóylesikke shaqırmaqshı bolǵanda, onıń qolsilkip ketip qalǵanı ushın qaytadan kókiregi háwlirip, qorqtı. Al keshte Tórebaydikine kirgenin kórip jan iynine ábden ot túsip, olardıń ne sóylespekshi ekenin ańlıp turıp edi, ózi haqqında gáp bolmaytuǵınına túsinip, Turımbet Tórebaydikinde otırǵanda
ayaǵındaǵı gewishin qolına alıp, sılt etpesten Tórebaydıń jayınıń artındaǵı say menenMámbet mollanikine bardı. On jeti-on segiz jaslardaǵı bılqıldaq deneli, semizshik, jalpaq betli, sál jumıq kózlilew qızı jip keleplep, qatpa, arıq, kózleri alaqanday kempiri urshıq iyirip, ózi kóz áynek penen quranǵa úńilip otır edi. Daladaǵı dúrsildiden hawlıǵıp apır-topır bolıp atırǵanda-aq Dúysenbay sıp etip kirdi.
-Ulboǵan, eshektiń dorbasın kórip kelshi, - dedi Mámbet molla qızına. Qız áke sózin ekietpey
shıǵıp ketti.
Mollanıń kempiri Dúysenbaydı kórsem bolar dep otırǵanday sóylendi:
- Bay mırzaǵa, gewektiń balası endi biziń ǵarrınıń oqıtqanına qarsı shebekey oqıtadı
dey me? Oqıw degenniń birewi ot, birewi suwday bola ma eken? Qalayınsha oqıtadı? Bizińmınaw ǵarrı qaǵaz degen qudaydıń bir atı, quran qudanıń hámiri menen aspannan túsken, onı namáhram adam qolına tutıwǵa bolmaydı dep, bizlerdi jaqınlatpaytuǵın edi.
-Qoysańa bıjıq! Awzıńnıń wadıwasılı bar seniń! - dep molla jekirindi. - Bar, jańaǵıqız eshektiń dorbasın taba almay júrgen shıǵar, - dep, kempiri shıǵıp ketken soń:
-Dúysenbayjan, men ele pánt jep júrmen. Eń bolmasa meni quwatlaw ornına jayıńdıberipseń. Iyshanımız esitse, saǵan shataq bolmas pa eken? - dedi.
-Seniki durıs, meniki de durıs, - dedi Dúysenbay tez-tez sıbırlanıp. - Seniń jolıń sonday bolıwı kerek. Onıń menen saǵan heshteńe qıla almaydı, keshirimli. Al, meniń kelgenim: Turımbet ózgergen. Sen oǵan qızıńdı beretuǵın bolsań qaytedi? Bastan qolǵaalmasaq bolmaydı...
10
Turımbet Dúysenbay menen ashılısıp sóylespey bir ayǵa shamalas waqıt ótkerdi. Dúysebayda begligin buzbay júr edi, bir kúni Turımbetti awlaǵında kórip bılay dedi:
-Hárkim hár qıylı tuqım sebedi. Jumaniyaz láwze tek ólim sebiwshi ekenin bileseń. Olawılǵa jaqın júripti.
Usınnan baslap hár ótken kún Turımbettiń janın jegidey jep, júykesin qurtıwǵa qaradı.Ishteyi kem, sóylemeydi, menmensiwden de jurday. Onı túsinetuǵın adam joqtay.
Bári jıynalıp klassta on beslegen bala bar. Seytjan menen Orınbaydıń oqıp júrgenbalalarına, Turımbettiń quwanǵanınsha bar eken, klasstı kóbinese solarǵa tapsırıp, quyashlamaǵa shıǵıp otıradı. Kúnde, kúnara ushırasıp júrgen soń muǵallimniń azıp baratırǵanın abaylamaǵanlıqtan, keshqurınları kelip sabaq alıp, hárip úyrenetuǵınTórebay da heshteńe soramaydı.
Mine, ol dalaǵa shıǵıp, tamnıń sayasındaǵı tóńkeriwli kelige qorazday qonaqladı. Mańlayına qolın tirep oyǵa shúmdi, shıdamadı. Kóleńke jaqpay quyashqa, quyash jaqpaykóleńkege kelini jumalatadı. Ol tamınıń Dúysenbaylarǵa qaraǵan mushına jaqın eski soqpaqtıń jaǵasına ósken jalǵıztúp erik aǵashına kóp úyirsek bolǵan edi. Usı erik aǵashınıń qaydan payda bolǵanın da bilmekshi bolıp oylanadı, hesh esine túsire almaydı. Olay-bılay ótip baratırǵan adamlarǵa bazda bir bas kóterip, jáne mańlayına qolın tireydi. Qaliydiń qızı Nurzadanıń suwǵa baratuǵın soqpaǵı da Turımbettiń tamınıń artındaǵı saydıń arqa ernegi. Iyinli, qızıl shıraylı, piste murın sol qız, betiniń Turımbetke qaraǵan jaǵın bir alaqanı menen jawıp ótip qala qoysa, ol basın kóterip, bir qaraǵan kúyinde, qız
Kegeyliniń rashınan órmelep, tómen túsip ketkenshe yamasa qaytısın úyine kirip kórinbeyketkenshe qaraydı. Bárháma jigit kózi uzatıp salıp turǵan soń ba, búgin ekinshi kún, Nurzada bul káradan ótkendi qoydı.
11
Qaliy bárqulla erte turatuǵın edi. Jıynalıstan kesh kelgenine qaramastan, búginkúndegisinen de erte oyandı. Qarasa átirapqa qar japqanday, qıraw!
-Waq! - dedi ol jambasına urıp.
Sóytti de qarsı esigindegi jorası Orınbaydı oyattı:
-Túrgel, Orınbay apatshılıq!
-Ne ózi, newe?
-Maqsım batrashkomnıń káramatına qara, úlken apat! Qıraw, túsipti. - Qaliydiń dawısında qayǵı bar edi.
Eginlerdi erteden suwıq urıwı diyqanlar ushın eń awır qayǵı, onnan awır qayǵı bolıwıda múmkin emes. Azanda dalaǵa shıqqan Tórebaydıń da júregi "suw" ete qaldı:
"Bul ne álemat!"
"Úlken jay" betke kóz jiberip, diyqanlardıń shoqlanıp turǵanın kórdi de úyine qaytıpkirmesten solay qarap ketti. Olardıń azanǵı sálemlesiwi de solǵın boldı.
Tórebay gáp basladı:
-Jigitler, bolar is boldı, iláj joq. Endi shala piskenlerin sepsitpesten jıynap alıwǵakirise beriw kerek. Keshegi sizlerdiń ashshı sózlerińizden soń túni menen ıshqısta bolıpshıqqan Xojaniyaz quwanıp otırǵan shıǵar. Bálkim "meniń káramatım" dep ósek taratar. Hawa rayınıń usınday shalıslıǵı bolıp turadı ǵoy. Abzalı, dushpanlardıń ósegin tıńlamaw. Shala bolsa da piskenlerin jıynaw kerek, qullası, bir dán sepsimesin.
12
Usılayınsha shala pisken eginlerdi jıynawǵa hámme kirisip atırǵan kúnlerdiń birinde Dúysenbay Shımbaydıń uzaq bazarına ketti: oǵan taza gewish-mási ushın sarı teletin kerekeken. Hárkimniń túyinshigine bir úńilip urı kózlenip júrgen Dúysenbaydıń ayaǵın birewbastı.
-Ne kerek edi, sizge?
-Izime er! - dedi bazar adamı. Olar bazardan shıǵıp ketti.
-Dúysenbay aǵa, úy ishleriń saw ma? - dedi ol kisi bılayıraq shıǵıp.Aldınan jılan keselep ótkendey, Dúysenbay adırayıp gilt toqtadı.
-Haw, tanımaysız ba? Men sizdi umıtqanım joq. Iyshanımızdıń úyinde qolıńızǵa suwquyǵan kim edi? Esińizge túsiriń.
Ámiwdáryanıń arqa qublasına atı belgili Qasım iyshannıń úyine Dúysenbaydıń on jılilgeride bir barǵanı bar edi. "Iyshanımız" dep Nurımbet axunnıń awzınan túsirmeytuǵını usı Qasım iyshan ekenin ishinen biletuǵın edi.
-Haw, sen onda Shaniyazbısań?
-Qartayǵan ekensiz, Dúysenbay aǵa. Meniń Shaniyaz ekenimdi zorǵa tanıdıńız.
Olar bazar jaydıń qublasındaǵı eki júzlegen eshek, atlar baylawlı turǵan sheńgel háremlisharbaqqa kelip irkildi.
Melle shapan kiyip, belin aq belbew menen shomday etip buwǵan Qasım iyshan tórde aq qurashın qasına qoyıp taqiyashań jambaslap jatır eken. Onıń ayaq ushında Záripbay, qarsıaldında Qutımbay saqqa júginip otır.
- Záripbayjan ǵoy xabarlı edi, mınaw ekewińizdi quday aydap keldi, - dedi Qasım iyshan. - Inilerim, quday bizge oń kózi menen qarap, islamǵa quwat berejaq. Oń kózi menen qaraǵanı sol - tilegimiz qabıl boldı. Suwıqtıń erte túsiwin tilep edik. Tilek qabıl. Eginler pispey qaldı. Endi ózleriń qusaǵan burınnan juqnalı, qazanı qaspaqlı, qolı kirli, urasıtolı adamlardıń baxıtı bálent. Kelesi báhárdiń ashlıǵı aq qapshıq jılınan keyin bolmaydı. Házir hákireńlep júrgen diyqanlarǵa ele atshoqay jetispeydi. Sol ushın házirden baslap, dán satqandı toqtatıń.
13
Diyxanlar bar eginlerin jıynadı. Tórebay olar menen keńesip, barın alıp atırsa da, "Baxıtlı" awılında mámleketlik dán planı orınlanbadı. Qıs túse kele dánniń nırqıgúzdegiden eki ese artıp ketti.
Tórebay jáne qalaǵa shaqırıldı. Bul saparı ol hawlıqtı. Ótken rette okrispolkom predsedateliniń bosaǵanın esitip quwanıp qaytqan menen, dán planı jóninde qattı eskertip jibergen okrujkom, endi awır shara qollanıwı múmkin. Tórebay esik betke qarasa, basında on eki shereklik qızıl geji, ayaǵında qara xrom etik, ústinde kók teri jaǵalı keltelew ǵana qara paltosı bar, suwıqtan qara páreń júzi qızarǵan, tolıq deneli, iyinli bir hayal eńkeyip, ayaqlarınıń qarın bosaǵaǵa sıpırıp atır eken. Ol boyın tiklepbosaǵadan atlay bergende Tórebay ushıp turıp, aldına shıqtı:
- Jumagúl!!
Jumagúl burıldı. Jumagúl aq marjanday tislerin kórsetip kúliwi menen Tórebayǵaqayrılıp, bir qollap sálemlesti.
-Tórebay aǵa, úy-ishler aman ba? Baǵdagúl saw júr me?
-Shúkir, shúkir, hámmesi aman... - dep, Tórebay oǵan tiklenbey, ayaq ushına qarap turıptı.
-Qáne, júr, keńsege kireyik, - dedi de Jumagúl tıq-tıq adımlap, sırtı qara jıltır teri menen qaplanǵan qapıǵa burılıp, qaltasınan gilt shıǵardı. - Biz de okrugke jumısqa kelipqaldıq.
-Tórebaydıń qolı bálent! - dedi olar ishke kirip ketken soń bir dawıs.
-Jurt keńsesine ayaǵın izep basıwǵa qorqatuǵın hayaldıń ózi ertip ketti ǵoy, bala, onı!
-Bul hayal okrujkomnıń hayal-qızlar menen islesiw bóliminiń baslıǵı.
Ishke kirgen Jumagúl menen Tórebay sırttaǵı bul ǵawırlınıń hesh qaysısın esitpedi.
-Al, Tórebay aǵa, jańalıqlardı ayta ber, - dedi de ózi otırmastan burın bir gúrsinistolına jaqınlattı. - Minekey, otır
-Hámme amanbız, egiz qızlı boldıq. Máryam, Gúlayım degen qızlarım bar...
-Qutlı bolsın!
-Biybayımdı TOZ ǵa aǵza ettik. Qurǵın. Baslı kemshiligimiz mámleketlik dán plandıorınlay
almay atırmız. Óziń qashan keldiń? Men qalaǵa yarım aydan beri jańa kelip
turǵanım. Gafurov degen birew okrispolkom bolǵan ba? Qalay, ózińniń oqıwıń pitti me?Tazagúl saw ma?
-Jańadan bolǵan okrispolkom predsedateli Gafurov degen júdá tájiriybeli adam, - dep Jumagúl onıń sorawlarına asıqpay juwap berdi. - Búgin kóresiz. Al Tazagúl me? O, o! Oljúdá shaqqan qız! Ózim jóninde bolsa, Oblastlıq partiya komiteti oqıwdı pitkeriwime qaratpadı. Yarım jıl qalıń edi. "Endigisin sońıraq pitkererseń, jergilikli kadrlar kerek" dep, shıdatpadı. Ilaj tappadım. Kelgenime búgin on kún boldı. Jańalıqlardı daesitip atırman. Baymuratov "Baxıtlı" awılı júdá jaqsı shólkemlesken awıl boldı" depmaqtadı. Tórebay aǵa, sizge umıtpastan burın bir sır aytıp qoyayın. Tek ózińiz biliń.
Bıyıl okrugimiz boyınsha bir MTS tıń qurılısı baslanıwı kerek edi. Búgingi byuronıńqararınıń jobasına sol MTS tıń qurılısın siziń awıldan baslaw máselesi kirgizildi. Kóp aqsaqallar talasar, bálkim. Siz joba boyınsha turıp alıń.
-MTS degen ne?
-Mashina-traktor stanciyası, - dedi Jumagúldiń ishek-silesi qatıp kúlip. - Traktorlarkeledi. MTS
solardıń ustaxanası.
Traktordıń qanday kúshke iye ekenin burınları awızeki esitip júrgen Tórebay ózin irkealmadı.
-Olay bolsa tabanlap turıp alaman. Onday kúshke kim qarsı turadı. Raxmet, Jumagúl.
-Bul ushın maǵan emes, partiyaǵa, keńes húkimine raxmet aytıń! Mektep qalay, hámme oqıw
jasındaǵılar oqıwǵa kirdi me?
-Esitken shıǵarsań, Turımbet - muǵallimimiz. Biraq balalar kóp emes. Kópshilik diyxanlar "Kún kóris" salıǵın da tólemeydi, balaların bermeydi.
-Tórtkúlde oqıwǵa Gúljannan basqa heshkim de kónbepti ǵoy.
-Uyatlımız, Okrispolkomnıń qızlardı oqıtıw jónindegi qararın bejere almadıq.
-Qızlardı oqıwǵa jiberiw jóninde qarar shıǵarıw jamay dushpanları ushın úlken qural,
-dep, Jumagúl gápin túwespay-aq, Baymuratovtıń qabılxanasında isleytuǵın xatker jigitqapını ashtı:
-Jumagúl apa, sekretar kelsin dep atır.
-Tórebay aǵa, májilisten keyin ketip qalmańız, úyge barıp qonasız. Sóylesemiz.
* * *
Olar jıynalıstan úshew bolıp qayttı.
Jumagúl OkrONO Nuratdin Májitov penen bir tar kósheniń boyındaǵı qarama-qarsı jayda turatuǵın edi. Ekewi de bir waqıtta shıra jaqsa, tamlarınıń tusı aynaladan ózgeshe,kúndizgidey jaqtı bolatuǵın edi.
-Tún ishinde izlegen adam úylerińizdi aljaspay tabadı eken. Mınaǵan qarań, - dedi Tórebay eki áynekten túsip, qosılıp ketken nurdıń qasında irkilip. Nuraddin Májitovtoqtap, aldına, artına bir qarap aldı:
-Ózlerimiz serlemeydi ekenbiz-aw, Jumagúl, qaray ǵoy, kósheniń óne boyı qarańǵı, al mınakára jaqtı. - Bári OkrONO nıń nurı ǵoy, - dep Jumagúl kúliwi menen esigin ashıp shıra jaǵa sala, qızın ertip keldi:
-Kúni menen Nuratdin abıydıń balaları menen birge oynaydı.
Tazagúldiń dóńgelenip qıyılǵan shashı mańlayına kózildirik salǵanday jarasıp qalıptı.Aq kóylek, qara yubka kiygen bes jasar súykimli qızdı Tórebay birden qushaqladı hám hár betinen shorp-shorp súyip, jaydıń ishin shır gúbelek aylandırıp shıǵıp, soradı:
-Apań joqta jılamaysań ba?
-Jılamayman. Sen meniń aǵambısań? - dedi qız tańlanıp. Tórebay bul qızdıń sońǵı sorawın
esitpegensip, onıń mańlayınan sıypaladı. Qız qaytıp úndemedi. Bunı Jumagúlde esitpegensidi de úndemedi. Biraq, Tórebay sır bermey:
-Aynalayın aqılıńnan, aynalayın, - dedi.
-Dúnyada sonday qayırqom, haq niyetli adamlar kóp, - dedi Jumagúl daladan bir qumǵansuw
alıp kirip.
-Jerdiń júzi jaqsılarǵa tolı bolǵanı ushın dúnya - dúnya bolıp háreketke kelip turǵansıyaqlı. Suwpuwıńa kim qarasıp tur? - dep, Tórebay maldas qurınıp Tazagúldi dizesinińústine otırǵızdı.
-Qalada bir suwshı bar eken, bir jola jekke qollıǵımdı aytıp edim, sonnan beri jumısqaketerde dúńdi dalaǵa shıǵarıp, astına pul qoyıp ketsem, dúńdi toltırıp, puldan keregin alıp, awısqanın ornına qoyıp ketedi.