Kenesbay Karimov - Aqqapshıq

—Qulımbet bolısdaǵı! Basqa kim bolar edi.

Bul kelte shekpenli kekse adamnan shıqqan sóz edi.

—Bolıs baylatqan?

—Ne ushın?

—Kim biledi? Almaǵan óshi, qaytpaǵan qastı bardur birewde!

—Barmaq kerek!

—Baylaǵan adamdı Tallıqtıń ılay suwınamantıqtıramaq dárkar!

Bul waqıtqa kelip jıynalǵanlardıń sanı jigirmadan asqan edi.

—Bizdi basla, Tikózektiń saǵasına barıp, bógetti ashamız!

—Házir-aq!

—Egistiń waqtı ótip ketedi!

—Biydaylarshóllep atır!

Aytılǵan sózlerdiń ózine qaratılǵanın Berkinbay túsiner edi.

—Biradarlar,—dedi ol. Meyli barayıq. Biraq, biybastaqlıq qılıp júrmeysizler. Arnanıń saǵasın ashamız da izimizge qaytamız.

Alaman arba jolǵa tústi. Kópshiligi piyada edi. Olardıń arasında puqtalıq qılıp esheklerine minip alıwdı umıtpaǵanlar da kórindi. Piyada kiyatırǵanlardıń iyinlerine salǵan belleriniń topıraq penen tillese berip, jarqıraǵan júzlerinde kún sáwlesi oynap, jarq-jurq etedi. Izde qalǵan shań kókke órleydi. Sóyleskenleri alıslarǵa qorqınıshlı bir gúwildi bolıp taraladı.

Sáske payıtta birneshe shaqırım joldı basıp terge batqan hám shóllegen alaman Tallıq ózeginiń boyına, ózleriniń awılına suw aparatuǵın Tikózektiń saǵasına jetip kelgende bul jerge de

ózlerindey top-top alamannıń jıynalǵanlıǵın kórip hayran qalıstı.

«Suw izlep kelgen biziń bir ózimiz emes eken!», dep oyladı Berkinbay.

Shınında solay edi. Tallıqtıń órinen saǵa alatuǵın arnalar menen japlardıń saǵasında adamlar kórindi. Birneshe onlaǵan atlılar qollarına tayaqlar uslap, qandaydur biybastaqlıqtıń aldın almaqshı kibi tórt-bes atlıdan hár jer hár jerge toplanıp turıptı. Bir topar adamlar álleqanday nárse dógereginde aylanshıqlap júripti.

—Pristav kiyatır!

Bul sózdiń kimnen shıqqanlıǵın Berkinbay abaylay almadı.

Hámmeniń dıqqatı qubladan arqaǵa sozılǵan arba jolǵa qaratıldı. Shımbay sháhári joldıń qublasında edi, sol tamannan kóterilgen shań, kóp ótpey bir topar atlılar kórindi. Basına mańlayı qasnaqlı biyik bas kiyim kiygen, iynindegi pópekler (ol poruchiktiń pogonı edi) arasınan ótkizilgen qayıs belindegi enli kámarǵa jalǵastırılǵan,belindegi uzın qılıshtıń qınabı anda-sanda quyma záńgilerge soqlıǵıp, ses shıǵarıp kiyatırǵan kók kózli, sarı sınlı, jiyren murtlı kisiniń dógeregin kók mawıtıdan tigilgen beshpentleriniń sırtınan buwılǵan kámarlarına qılıshlar

ildirilgen, baslarına júni tıqır qarakól terisinen tigilgen qara

160

bórkler kiygen, ayaqlarında etikleriniń ókshelerine sarǵısh temirden qaǵılǵan, shaması attıń búyirinen nıqtap, jorttırıw ushın qoyılǵan bolsa kerek, nálge uqsaǵan ushlı birnemeleri kózge taslanǵan, jiyren murtlı adamlar qorshap keler, olar barlıǵı bolıp, bes-altı atlıdan artıq emes edi. Olar pátli jortıp kiyatırǵan atlardıń basın

tartpastan tikózeklilerdiń janınan ótip, arraǵıraqta úymelesip turǵan adamlar janında irkildi.

—×to za lþdi?—dedi jiyren murtlı oyaz pristavı janındaǵı dilmashqa.

Sawal juwapsız qaldı. Sebebi dilmash bul adamlardıń neshe jıynalǵanlıǵın pristavtıń ózi qusap bilmeytuǵın edi.

Ortadaǵı birer nárseni qorshap turǵanlardıń ishinen bir adam ayrılıp shıqtı. Basınan bórkin alıp, iyilip tájim qıldı.

—Izdrasti,nashalnik!

Pristav taza shapan kiygen ol adamǵa bastan-ayaq mensinbey názer saldı.

—Kto-tı?

—Aqsaqal... aqsaqal gospodin nashalnik.

—On starshina, okazıvaetsya,—dedi dilmash. Soń ózin «aqsaqal», dep tanıstırǵan kisige júzlendi.

—Ólik qayda? Ólikti kórset...

—Mına jerde... Áne, jatırıptı...

Adamlar serpilip, ortanı ashtı. Ústine alasha jabılǵan ólik jatar edi.

—Kto znaet? ×to zdes proisxodila?

Dilmash pristavtıń aytqanın qaraqalpaqshalap, aqsaqalǵa júzlendi:

—Aytıp ber?

—Kókshe degen awıldıń adamları qońsı awıl adamları menen mushlasqan. Nátiyjede mınaw jatırǵan adam ólgen...

—Kim eken ol? Nege alıp ketilmegen?

—Bolıs aytqan, qashan Shımbaydan orıs tóreler kelmegenshe ornınan qozǵamańlar,—degen. Mınalar óliktiń tuwısqanları. Eger orıs tóreler ruxsat berse, áketemiz,—deydi. Aqsaqal tershigen mańlayın jeńi menen arttı.

Japlardıń saǵalarında, Tallıq ózeginiń jaǵasında turǵan adamlar bul waqıtlarda ólik jatırǵan jerde aqsaqal menen sóylesip atırǵanlardıń átirapın qorshap alǵan, pristav ta, onıń átirapındaǵılar da qalıń alamannıń, olar keminde eki júz átirapında edi, ortasında qalǵan edi.

—Mı okrujenı tolpoy!—dedi qápelimde ózleriniń ortada qalǵanlıǵın kórgen qızıw qanlı jas ural kazagı. Qolı qılıshtıń sabına barıp qaldı.

—Otstavit!

161

Ómirinshe áskerge buyrıq berip úyrengen pristavtıń hawazı basıq edi, ol álleqashan tájiriybeli názeri menen dógerektegi qozǵalısqan alamandı gúzetpekte edi. Olardıń qollarında júzleri quyashqa shaǵılısqan bellerinen basqa quralı joq ekenligin kórip, onshelli qáweterlenbegen shıǵar. Onıń ústine pristav hám onıń janındaǵılarǵa topılıwǵa tiykar bolǵanday sebep te kórinbeydi. Sol ushın biykarǵa qáweterlenip, qandaydur jánjelge jol ashıp bermew kerek. Jáne adamlardan qorqqanıńdı bildirip, «Qorqqan burın judırıq» kóteredi, degendey qılısh jalańashlap, hújimge ótse onıń aqırı ne menen pitetuǵını allaǵa ǵana ayan.

Pristav endi qalay etkende bul jerden aman-esen bosanıp ketiwdiń jolların izlestiriwge májbúr boldı. Ólik haqqında umıttı.

«Qulımbet bolıs qayda eken?» degen oy basınan ótti. Alamannıń júreginde ashıw-ıza bar edi. Kimdur alamannıń

tilleriniń ushında turǵan:—«Ne ushın suw joq?» degen sorawına juwap beriwi tiyistey kórindi. Kúnler ısımaqta, egis waqtı ótip barmaqta, daqıllardan gúzlik biyday suw talap etpekte... Tallıqta suw az, sol az suwdı ayaqta kimdur iship atır... Kúni keshe suw ushın jánjel bir adamnıń dastıǵın qurıtqan... Alaman nenidur kútpekte. Durıs, suwdıń kemisligine orıs pristav ayıplı emesdur, bálki? Biraq adamlardıń júreklerin jegidey jep, qıynap atırǵan bir ǵana sawalǵa juwaptı atqaminerlerden kimdur biletuǵın shıǵar aqırı?

Adamlar ózlerin qanday kúshtiń ıqtıyarına tapsırǵanlıǵın oylap kórmesten ortadaǵı atlılar taman jılıslar, sheńber kem-kemnen qısqarıp barmaqta edi.

Qópelimde nóser aldındaǵı samal gúwildegen kibi bir qálipte gúwildep turǵan dawıslar ústinen húkim júritiwshi bir jańǵırıq payda boldı.

—Suw kerek!

—Suw! Suw!

—Bolıs qáne! Qulımbet bolıs!

Bul waqıtta Tallıq ózeginiń boyındaǵı keń alańǵa jıynalıp, shawqım salǵan alamanǵa arqa tamannan kiyatırǵan birneshe atlı jaqınlasıp qalǵan edi. Olardıń qulaǵına alamannıń shawqımı taltal esitildi...

—Qulımbet bolıs! Suw!

—Qulımbet kelsin! Suw!

Óziniń ismin esitken bolıs at basın tarttı. Janındaǵılar da irkildi.

—Ne dep qıshqırıspaqta!

Bolıs janındaǵı kiyatırǵan báshiri Seyfulmálikke qaradı.

—Siziń ismińiz aytılmaqta, bolıs aǵa...

—Meniń ismim? Taǵı ne deydi?

162

—Suw,—dep qıshqırıspaqta!

Bolıs basın iyip, bir zamatqa qıyal súrdi.

—Meni biykarǵa izlep atırǵan joq, olar,—dep oyladı bolıs. Bıyıl

Tallıqta suw az, japlar qazılmay qaldı. Kóz aldına ushı-qıyırsız, mıńlaǵan tanap jerde kók-kómbek bolıp jatırǵan óziniń biyday atızları elesledi. «Biydaylar shóllemekte aqırı! Meniń biyday atızlarım... Sonı oylamaysızlar ma, jalańayaqlar! Sizlerdiń hár birińizde kóp bolsa bes tanap, yaki on tanap jer bar. Al, meniki she? Meniki...»

Qıyalları serpilip, házirgi jaǵday jóninde oylap kórmekshi edi, oyına jartıwlı pikir kelmedi.

Alamannıń dawısı kúshlirek esitiler edi. «Suw! Suw! Qulımbet bolıs! Bolıs kelsin!» degen sesler Tallıq ózeginiń alabın jańǵırıqlatıp jiberdi?

«Ne qılmaq kerek? Házir mınaw alamannıń qolına tússeń júndey tútedi. Basında kim bar eken?» Kóz aldında eńgezerdey uzın boylı, qabaǵı túksiygen Berkinbaydıń kelbeti payda boldı. «Hásseniy, seni me, erterek qurtqanımda boladı eken».

Bolıs atın izge burdı. Soń dawısladı:

—Xalil, ha Xalil, barmısań?

—Lábbay bolıs aǵa!

—Sen bar, alamanǵa... Bolıs tósek tartıp jatırıptı, kele almadı, de!

Bolıs atqa qamshı bastı. Arba joldıń shańın aspanǵa kótergen torı júrmel awılǵa qaray qustay ushıp barmaqta edi. At ústindegi adamnıń da eki kózinen parlaǵan jas saqalına sorǵaladı.

«Samaldan bolsa kerek...», dep oyladı at ústindegi adam. «Nege toqtamaydı... Attı qıstap qattı júrgenimnen shıǵar».

Qulımbet bolıs kúshi hámmeden zıyat bola tura ózinen hálsizirek bolǵan qarsılasınıń qollanǵan bir hámelinen shalqasına túsip, gúres maydanın tárk etken palwan kibi bas shayqap, torı júrmeldiń patlı júrisinen payda bolǵan shamaldan ba, áytewir parlaǵan kóz jası shoqsha saqalın hól qılıp barar. Bálki oǵan shamal ayıpker emesdur, onı

bilmek Qulımbet bolıstıń ózine de ámirimáhál sıyaqlı.

...Bolıstıń bul jerge kelgenin, alamandı kórip, qashıp qalǵanın adamlar ańǵarmadı, eger bile qoyǵan jaǵdayda ne awhal bolatuǵınlıǵı jalǵız allaǵa ǵana ayan edi. Al házir qanday da bir kózge kórinbeytuǵın, ózleriniń oylarına da kelmegen birer kúsh olardı bir jerge jámlep, ortadaǵı bes-altı atlı taman umtıldırmaqta. Qollarındaǵı polat

beller menen pristav hám onı qorǵap júrgen ural kazaklarınıń bellerindegi qınapta keskir polat qılıshlar, iynindegi mıltıqlarda qorǵasın oqlar bar ekenligin, qılıshlar kerekli payıtta qınaplardan suwırılıp, mıltıqlar qolǵa alınıp, ózlerine qaray gózlenetuǵınlıǵınadamlar misli qıyalına da keltirmeytuǵın edi.

163

Sheńber taraydı, aldıńǵılardıń sozǵan qolları atlardıń júwenlerine, úzeńgilerge jetti. Kús basıp qabarǵan, taramıstay mıqlı diyqan pánjeleri pristavtıń kók atınıń júwenine jarmastı. Semiz hám asaw kók at jániwar iyesine dónip kiyatırǵan qáwipti sezdi me, artqı eki ayaǵına tirenip, tikke shapshıp, shıńǵırıp kisnedi.

Taǵı birneshe daqıyqalar aradan ótip, qan tógiliwi anıq edi, shaması.

Tap sol payıtta alamannıń sırtındaǵı arba jolda kimnińdur qıshqırǵan sesti esitildi. Adamlar dawısqa qulaq túriwge májbúr boldı. Taramıs qollar kók dónenniń júweniniń jılawın jazdırıwǵa májbúr boldı.

—Xalayıq! Toqtańlar!

Dawıs esitilgen tamanǵa hámmeniń moynı burıldı.

—Toqtańlar!

Jol júrip harıǵan atın qıstaǵan adam Qulımbet bolıstıń kandileti Xalil shabandoz edi.

—Toqtańlar! Bolıs aǵam awırıp, tósek tartıp jatır! Ornına men keldim!

—Xalil shabandoz?

—Bolıstıń kándileti*?

—Bolıs qayda?

—Suw?

—Bógetlerdi ashpaq kerek!—dep shuwlastı alaman. Adamlardıń dıqqatı bir tamannan ekinshi tamanǵa qaratılǵan,

biraq olar turǵan orınlarınan bir qádemge de qolǵalmaǵan edi.

—Bolıs tósek tartıp jatırıptı!—dedi hámme esitsin degendey bar dawısı menen qıshqırǵan shabandoz úzeńgige ayaq tirep.

—Bizge Qulımbet bolıs kerek!

—Suw,—dep gúńirendi alaman.

Qolların qınaptaǵı qılıshlardıń saplarına qoyǵan, júykeleri juqarıp, qanları qarayǵan pristav basshılıǵındaǵı atlılar kókireklerin toltırıp, jeńil dem alǵanday boldı.

Kózdi ashıp-jumǵansha adamlar Xalil shabandoz benen onıń janındaǵı bir-eki atlını qorshap aldı. Alamannıń oylawınsha suwdıń kemligine Qulımbet bolıs kóbirek ayıpker sıyaqlı edi. Tikózektiń saǵasın baylap qoyǵan da sol emes pe?

—Bolıstı shaqır!

—Ótirik awırǵan!

—Suw! Suw!—desip shawqımlastı alaman.

Xalil shabandoz bolıs emes, al bolıstıń kandileti* ǵana edi. Soǵan

qaramastan «ǵaz ornına ǵarǵanı» qolına túsirgen adamlar kókireginde

__________________

*kandilet—kandidat, bul jerde bolajaq bolıs—degeni.

qaynap atırǵan qáhár-ǵázebin soǵan qaratqanday edi.

—Tús attan!

—Juwap ber!

—Suw! Suw qáne!

—Ashtır saǵalardı!

—Xalayıq, men bir kishkene adamman! Bolıs biledi,—dep qıshqırar edi qorshawda qalǵan bolıstıń kandileti. Bul sózler, shaması adamlardıń kókireginde ayanısh ornına ǵázep otın lawlatıp jiberer

edi. Olar Xalil shabandozdıń jılawınan tutıp, úzeńgisinen tartıp, ántek-tántegin shıǵarıwǵa qaradı. Sonda qızıw qanlı, talay toplımlarda ortadan ılaqtı bir ózi alıp shıǵıp, ózine isenimi

artqan, heshkimnen beti qaytıp kórmegen shabandoz qolındaǵı tobılǵı saplı buzaw til qamshı menen úzeńgisinen uslaǵan adamnıń jawırnınan tartıp jiberdi. Qamshınıń ushı aylanıp kelip, júzine

tiygen bolsa kerek, úzeńgiden qolın jazdırǵan jigit qolı menen jaǵın usladı, sawlap aqqan qan barmaqlarınıń arasınan sorǵaladı.

—Biradarlar! Biziń qanımız tógildi! Urıńlar onı!

—Urıńlar!

—Urıńlar!

Sozılǵan bir neshe qollar shabandozdı at ústinen julıp alıp, ayaq astına atıp urdı.

—Sen be, bizge qol kóteretuǵın?!

—Kóziniń eti ósken!

—Bolıstıń sarqıtın jep, semirgen soń!

Tumlı-tustan kelip tiygen soqqılardan kóp ótpey Xalil shabandoz esin joǵaltıp, sulq bolıp qaldı. Sonda barıp alaman esine kelgendey boldı, anıǵıraǵı, kimnińdur qorqınıshlı sesti esitildi:

—Adamlar,toqtańlar... Xalildi óltirip qoydıq!

«Ólim», dep atalatuǵın suwıq sózdi esitken adamlar birden izge serpildi. Mıńlaǵan ayaqlar tepseń qılıp taslaǵan alańda, bunnan bir neshe daqiqa burın at ústinde, úzeńgige shirenip turǵan bolıstıń kandileti, Xalil shabandoz es-tússiz, óliktey sozılıp jatar edi. Házir ǵana oǵan eń bolmaǵanda bir mush urıwǵa jan-táni menen umtılıp, gijinip, qolı jetpegenligine ókinip turǵanlar endi qanǵa bılǵanıp, topıraq penen qarısıp, ayaq astında jatırǵan ózleriniń qáwimlesine, jerlesine, kerek bolsa awıllası hám qanlasına jaqın barıwǵa ne ushındurjúrekleri dawamadı.

Shımbay uezdiniń soramındaǵı on eki bolıslıqtıń aymaǵında jasaytuǵın xalıqtıń aqpatsha tamanınan ornatılǵan hárqanday tártip buzılıwınıń aldın alıw, buzılǵan jaǵdayda ayıpkerdi jazalaw tapsırılǵan qúdiretli pristavtıń ózi alamannıń tutqınına aylanıp,

bir zamatta bolıp ótken waqıyalardıń erksiz tamashagóyi hám gúwasına aylanıwdan ózge ilajı qalmaǵan.

Endigi jaǵında alamannıń pristav hám onıń janındaǵılar menen isi bolatuǵınlıǵı anıq edi. Biraq sawashlarǵa qatnasıp, urıs tájiriybesin iyelegen uezd pristavı poruchik Egorov bul jerde ne qıların bilmey bası aylandı, sebebi ol rus-túrk urısında qolına qural uslap, ózine qarsı kelgenlerge qarsı qılısh kótergen. Al, bul jerde bolsa qollarına bel uslaǵan diyqanlar edi. Soǵan qaramastan bolıstıń adamın kóz ashıp-jumǵansha sonday etip jazaladı, onıń

óli-tirisi málim emes. Poruchik ózi tilin túsinbeytuǵın qáwimniń ishinde turıp, qutılıw jolların qarastırıwǵa májbúr boldı.

—Ur! Ur! Pristavtı ur!—degen shaqırıqlar hár jer, hár jerden esitile basladı. Taramıs qollar atlardıń dizgininen, úzeńgilerden

bekkem tutıwǵa kiristi. Awhal kem-kemnen awırlaspaqta edi. Aqırında Shımbay uezdiniń pristavı poruchik Egorov eń sońǵı demde qural jumsap, alamandı jarıp shıǵıwǵa, eń bolmaǵanda dastıǵın ala óliwge qarar qıldı. Janındaǵı ural kazakları onıń isharasın kútti.

Topalań, shawqım kúsheygen ústine kúsheyip, qulaqlardı páteńge keltirdi. Kimdur qolındaǵı beldiń jalpaǵı menen pristav mingen

attıń sawrısına túsirdi, at bar kúshi menen tikke shapshıdı. Bel menen berilgen ekinshi soqqısı poruchiktiń jawırnına qaratılǵan edi, at sekirgen payıt tiymey qaldı. Poruchik attıń basın tartıp, qılıshqa qol uzattı.

Usı payıt qaydandur:

—Musılmanlar! Musılmanlar!—degen bálent dawıs esitildi. Alamannıń bálent bir gúwildige aylanǵan seslerinen de bálentirek

esitilgen bul dawısqa kópshilik qulaq túrip: «bul taǵı kim boldı eken?», dep moyın burdı.

Qulımbet bolıs alamannıń biybastaqlıq qılatuǵınlıǵın aldın-

ala bildi me, yamasa hár qanday waqıya bolar,—dep shamaladı ma, awıllası

Náwbetulla iyshandı saparǵa mirát etken, biraq iyshan sál keshigip shıǵıp, «bolıstıń izinen jetermen-aw», degen táme menen astındaǵı eshegine qınanı basıp kiyatırǵanda aldınan at jeldirgen bolıstıń

ózi gezlesken, ol negedur táńir sálemdi nesiye qılıp: «asıq iyshan, asıq, quday haqı», dep qıshqırıp, tusınan óte bergen. Bolıstıń suwıt júrisinen qandayda bir jamanlıqtıń xabarın sezgendey Náwbetulla eshegin burınǵıdan da beterirek qıstap, arba joldıń boyında jıyılǵan alamanǵa jetisken edi.

—Musılmanlar! Musılmanlar! Toqtańlar! Eslerińizdi jıyıńlar!— dep qıshqırar edi ol. Tıńlańlar, musılmanlar! Men Náwbetulla iyshanman.

Qaraqum házirettiń qáwiminen bolǵan Náwbetullanı kópshilik biletuǵın edi. «Dáwkempir» ózeginiń boyına meshit, sońınan medirese saldırıp, Shımbay soramındaǵı kóplegen mollardı talıp-ilim etip shıǵarǵan Qutlıxojanıń atın esitpegen kimse bul átirapta joq edi,

166

shaması. «Bir hárip úyretkenge qırq kún sálem ber», degen naqılǵa

ámel qılatuǵın qaraqalpaqlar iyshannıń dawısınan shorshıp ketip, ózleriniń musılman ekenlikleri yadına tústi me, bir zamannıń ózinde eki mártebe awır gúnaǵa qol urıp, adam óltiriwge tartındı ma pristav hám onıń janındaǵılardıń atlarınıń jılawı menen

úzeńgilerindegi qolların tarttı.

—Musılmanlar! Jaw bolmańlar, el bolıńlar! Biradarlarıńızdıń qanın tógiw awır gúna, bilip qoyıńlar!

—Taqsır!—dep qıshqırdı ortadan bir dawıs! Taqsır, bizdi qutqarıń! Bul Ibadulla aqsaqaldıń dawısı edi. Quda haqqı! Biziń gúnamız ne?

—Qáne, jol berińler! Móhminge sebepsiz azar jetkiziw gúnayı

ázim! Dozaq otında kúymeyin deseńiz biradarıńızdı qoyıp jiberiń!

—Taqsır!—dep qaytalandı aldıńǵı dawıs. Bul jerde, ortada oyaz pristavı menen qasında atqosshılar bar, olardı adamlar irkip turıptı.

—Biradarlar! Patshayı aǵzam allanıń jerdegi kóleńkesi!

Aqpatshanıń qolı uzın! Ortadaǵılarǵa zıyan-záhmet jetkizbey bosatıńlar,musılmanlar!

Náwbetulla iyshannıń sózleri tásir etti me, ya adamlardıń tamırlarında qaynawıtlaǵan qanları qaytıp sabasına túsip, jayparaxat aǵa basladı ma, qullası alaman júyinen sótilgen tigistey aqırın-aqırın siyreksip, bóleklene basladı. Kimnińdur:

—Biradarlar! Japlardıń saǵaların ashayıq!—degen dawısı adamlardıń tezirek tarqalıwına sebep boldı. Topar-topar diyqanlar bellerin qollarına uslap, japlardıń saǵalarına umtılıstı. Aqırında poruchik Egorov hám onıń qasındaǵı adamlar átirapında heshkim qalmadı.

Qıyın pursatlar artta qalǵan edi. «Toy ótken soń dańǵara», degendey dónip turǵan qáwipten bir hámellep qutılıp alǵan poruchik qattı ǵázeplendi. Atın tebinip, janındaǵılarǵa: «Poshli», degenshe arba jolǵa tústi. «Hásseniy, senlerdi me», dep ishinen gijiner edi. «Senlerdi ele túrmede shiritemen. Olardıń basshıların dárhal qolǵa alıw kerek.

Durıs, mınaw tórt-bes kazak penen qarsı turıw qıyın, Petroaleksandrovskten ásker shaqırıw kerek!». Kóz aldına baraban sesti astında aldıǵa gezengen mıltıqlarınıń nayzaları quyash

nurında jaltırap, nıq qádem taslap, qollarına uslaǵan bellerin hawada silkip turǵan qalıń alaman tamanǵa júrip baratırǵan soldatlar qatarı elesledi. «Qorǵasın oqtıń jamǵırı astında kóremen sizlerdiń qalay shawqımlasqanıńızdı»,dep murtınan kúlip qoydı.

Janındaǵı atlılar menen jedel júrip otırǵan pristav Shımbayǵa kelip, tuwrı keńsesine kirdi. Ornına otırıp, báshirin shaqırdı. Ózi aytıp otırıp, Ámiwdárya bóliminiń baslıǵına xat tayarladı.

Onda Shımbay uezdiniń Tallıq bolıslıǵında diyqanlardıń kóterilis shıǵarǵanı, oǵan eki júzden zıyatıraq adamlar qatnasqanı,

167

kóteriliske Tallıq bolısı bolısnayı Qulımbettiń ashkózligi, diyqanlarǵa suw berilmegenligi sebep bolǵanı, aqıbetinde eki adam

ólgeni (shınında ólgen bir adam bolıp, ol da suw ushın talasta, kóterilisten burın ólgen, al ekinshi tayaqtan jıǵılǵan adam Xalil shabandoz, bası jarılıp, qolı sınǵan, biraq ólmey qalǵan edi), tezlik penen kóterilis basshıların qamaqqa almaq kerekligi, ol ushın ózinde kúsh jetkiliksiz ekenligi, kómekke bir ýskadron kazaklardı

jiberiwdi ótingen edi.

Báshirdiń jazǵanların bir qatar kózden ótkizip, tiyisli

ózgerisler kirgizgen pristav xattı mórlep, shabarmanǵa berdi hám

Petroaleksandrovskige, Ámiwdárya bóliminiń baslıǵı Galkinniń ózine tapsırıwdı buyırdı. Shabarman jergilikli, qaraqalpaq jigiti bolıp, astına pátli at minip, taǵı bir attı jetegine alǵan, kún kesh bolıwına qaramastan qarańǵı túsemen, degenshe «Qálli jaǵıs»qa jetip qonarman, degen qıyal menen at jorttırıp kiyatırǵanda awılına jetken bolıs otawına kirip, ergenekti ishten támbilep, átirapqa hár itimalǵa qarsı qarawıllar qoyıp, hesh zat ishpey-jemey, kópshikti bawırlap jatıp alǵan edi.

Xalil shabandozdı aǵayinleri awılına alıp ketti.

Al, Berkinbay baslaǵan awıl adamları Tikózek arnasınıń saǵasına asıqtı. Qulımbet bolıs ásirese Tikózektiń saǵasına bekkem etip bóget basqan edi. Shaması, Berkinbaydı daǵda qaldırǵısı kelgen kórinedi. Qırq-otız diyqan bir mezgil degende bógetti ashıp boldı. Tallıqta suwdıń ózi az edi, degen menen ózektiń ultınındaǵı bar suwdı tartıp alatuǵın oy jerden alınǵan saǵanıń bógeti ashılǵan

soń ılay suw jóńkilip, Tikózek qaqpaqlap aǵa jóneldi.

—Quday qálese bir-eki kúnde biydaylarım suw ishedi,—dedi Berkinbay mańlayınıń terin jeńi menen artıp. —Suw bar eken-ǵoy, onı Qulımbet bolıs baqıllıq qılıp bógep qoyǵan.

Bóget basılǵan barlıq saǵalar ashıldı. Diyqanlar qannan-qápersiz, kewillerin jámlep awıllarına qayttı. Olardıń basshıların—suw

ushın jan awırtıp belsendilik kórsetkenlerin awır sınaqlar menen ayralıqlar kútip turǵanlıǵın hesh kim qıyalına da keltirmegen edi.

Berkinbay úyine kelgende hayalı onı xoshxabar menen kútip aldı.

—Suw keldi, qudayǵa shúkir!

—Kóripturıppan,—dedi qos aldındaǵı salmaǵa bet-qolın shayıp, belbewin sheship, onıń menen júzin artıp kiyatırǵan Berkinbay. Biraq saǵanı ashıw ushın kóp háreket qılıwǵa tuwra keldi.

—Saǵanı kim baylaptı?—dedi hayalı qızıqsınıp.

—Qulımbetdaǵı, basqa kim bolar edi?

—Nege baylatıptı?

—Bıyıl Tallıqta suw jıldaǵıdan azıraq kórinedi. Adamlardıń aytıwınsha bolıstıń mıń tanap biydayı bar qusaydı...

168

—Bizlerdiki barlıǵı bolıp, on tanap,—dedi hayal júzi jadırap.

Barıp kórmeysiz be? Biyday atızǵa baratuǵın salmanıń qulaǵı ashıq pa eken?

—Ashıq, ashıq,—dep tákirarladı diyqan. Aldın ıssı suw, soń jarmańdı ákel...

21.

—Nanbaydıń qarızınan qutılmaqshıman,—dedi Asqar Erkinbayǵa.

—Pulıń bar ma?

—Tabıladı.

—Mágar, puldı basqa iske jumsaǵanıń maquldur. Házirinshe Mátkarim nanbay qarızın sorap atırmaǵandur?

—Soraǵan joq, biraq qaraqalpaqlarda «soratıp bergenshe, urıp ber», degen gáp bar emes pe?

—Keyin,—dedi jigit azǵana oylanıp, men birer is baslawdı oylap qoyıppan. Soǵan sizdi sherik qılsam,—deymen.

Erkinbay tańlanǵanınan sóz tappay irkilip qaldı. Keshe ǵana pulın urlatıp, qamalıp shıqqan jigit usınshama ózgerip ketkenine kim

bolsa da tańlanar edi. Endi qandayda bir is baslap, ózine arbakeshti sherik qılmaqshı...

—Ol qanday is eken?

—Keyinirek aytsam qalay boladı? Sorawǵa soraw menen juwap bergen Asqar mańlayın sıypap qoydı.

«Qandaydur ádet shıǵarǵan ba?» dep oyladı keyingi waqıtları Asqar qolın mańlayına kóp aparatuǵın bolǵanlıǵın eslegen Erkinbay.

—Meyli, pulıń bolsa qarızdan qutılǵanǵa ne jetsin! Ó zi kepil bolıp, qamaqtan bosatıp alǵan jigit aldına

aqpatshanıń bir buwat qaǵaz pulların qoyǵanda Mátkarim nanbay

Erkinbaydan kem hayran bolmadı.

—Pátiyańızdı beriń!—dep ótindi Asqar nanbayǵa. Endi siziń qolıńızdan ketip, is baslamaqshıman.

Usınday til alǵısh jigitten ayrılǵısı kelmese de, nanbay onıń

óz isin baslamaqshılıǵına shın júrekten quwandı, kóp eglenbey aq pátiyasın berip jiberdi.

—Endi óz isimizdi baslaymız,—dedi Asqar Erkinbayǵa.

Asqar ózi burın jońıshqa tuqım jıynaǵan ambarxanaǵa qosıp, jáne birneshe ambarxana satıp aldı. Kerek payıtta arbalardı jallaytuǵın edi, olarǵa hárdayım basshılıq qılıw Erkinbaydıń jumısı boldı.

Ambarlar gúzde satıp alınǵan paxta, jún, duzlanǵan, qaqlanǵan bekire hám súwenler, qabaqlarǵa salınǵan sarımay, zıǵır hám gúnji dáni

menen tola berdi. «Ózime jaqsılıq keltirmedi», degen oy menen Asqar endi jońıshqa tuqımın satıp almadı.

169

—Jońıshqa tuqım almaysań ba?—deytuǵın boldı sol sawda menen shuǵıllanatuǵın Babayan jigitti hár kórgende.

—Ol sawdanı sizge qaldırdım!—der edi Asqar kúlip.

Asqar is baslaytuǵınlıǵın, oǵan Erkinbaydı sherik qılmaqshı ekenligin aytqan bolsa da, paxta, jún hám balıqlardı ne ushın jıynap atırǵanlıǵın aytpaǵan edi, soǵan qaramastantájiriybeli arbakesh Asqar sawda kárwanın tartpaqshı ekenligin shamalap júrdi. «Oǵan puldı qaydan taptı?» degen oy hár saparı qıyalına keler, biraq

ándiyshe qılıp, sorawdan tartınar edi.

Asqar sawda kárwanın tartıwdı oylaǵalı qay jerde ne arzan, ne qımbat ekenligi menen qızıǵar, Xiywa, Qońırat, Xojelide ne arzan, ne qımbat, Qazalı menen Orınbor, Qazan menen Ufada sawda qanday boladı, degen sawallardı berip, juwaplar alıw ushın sol tamanlardan kelgen, yamasa ketetuǵın adamlardı izlep tawıp, gúrrińlesip júrdi.

Erkinbaydıń Orınbor menen Ombıǵa barǵan kárwanlarda bolǵanın esitken jigit Erkinbaydan da biraz nárselerdi bilip aldı. Ásirese, arbakeshtiń aytqan bir ápsanası jigittiń yadında qaldı.

—Bir bay sawdager álemnen óter payıtta jalǵız ulın shaqırıp, oǵan wásiyat qılıptı: —Ulım, shaması meniń bul jaqtı álem menen xoshlasar payıtım jetken kórinedi, biraq, kóp qayǵırıp jılay berme, insan balası dúnyaǵa amanat, ata-anasın beline baylap júrgen heshkim joq, waqtı kelgende adam óledi, izinde áwladlar qaladı, solar arqalı insan mıń jasaydı. Endi wósiyatımdı tıńla, eger onıń mańızın

shaǵıp, oylanıp turıp, mánisine túsinip alsań, bilip qoy, hesh waqıtta jurttan kem bolmay jasaysań, eger mánisin uǵa almasań bir kún kámbaǵallıq basıńa túsip, onnan ómirińshe qutıla almaysań.

—Ne depti, sonda,—dep shıdamsızlanǵan edi Asqar. Sozbay, toq eterin aytpaysań ba?

—Sál sabır saqla,—dep táselle beredi, oǵan arbakesh. Uǵıp alsań mágar saǵan da paydası tiyip júrer...—Men saǵan miyras qaldırǵan baylıqtıń esabın ózim de bilmeymen, ol asa kóp. Biraq orınsız jumsasań, tez kúnde sarp qılasań, naqıl qılınǵanınday: «Jatıp jegenge taw shıdamas», bar baylıǵıńa háreket qılıp baylıq qosıp otırmasań bir kúni tawsılıp, pánt jerseń.

Jáne bir nárseni bilip qoyıwıńdı qáler edim ulım,—depti

ólim tóseginde jatırǵan sawdager. Eger baylıǵıńdı sarp qılıp, kámbaǵallıqqa jetisseń kúni keshe dógeregińdi qorshap, xızmetińdi qılıp, qol sozıp júrgenlerdiń birin hám kórmeyseń, jemisi tawsılıp pitken baǵqa ǵarǵa da qonbaytuǵını kibi baylıǵıńa qızıǵıp júrgenler bir zamanda seni tárk etedi.

Sabır qılıp tıńlay ber, aqılıńdı islet, sebebi—sabırsız perzent hár dayım atasınıń aqılın tıńlawdı xosh kórmeydi, «ótmishtiń adamı, olar ne biler edi, onnan kóre janımda júrgen juralarımnıń

170

aytqanına qulaq túreyin, olar búginniń adamı, meniń ákemnen kóre kóbirek biledi», dep oylaydı.

Aytayın degenim, mennen miyras qalǵan baylıqtıń arqasında dáwran súr, baylıq arttır, taǵı mınaw násiyatımdı umıtpa: hár kúni patshaday bolıp taǵam iship-je, hár kúni bir qızǵa úylen, hár sháhárden bir saray sal!—usı aytqanlarımnıń maǵızın shaǵıp kór hám iske

asır. Sonda inshalla heshkimnen kim bolmassań,—dep bay sawdager álemnen kóz jumıp, aqıretke sapar shekken qusaydı.

—Qızıq eken,—degen edi áńgimeni dáslepki ret esit kende Asqar.

Biraq mańızın shaǵıp kórmek dárkar shıǵar.

—Durısında solay. Áńgimeni aqırına deyin esit. Men saǵan atalıqqa jaramasam da jasımnıń úlkenligi bar,—dep dawam etken edi arbakesh.

—Solay etip ákesin jerlegen sawdagerdiń ulı miyras qalǵan baylıqqa iyelik etipti. Juraları menen zamanlasları átirapın qorshap, xoshametin ayamay, iship-jep, qarız alıp, onı waqtında qaytarıwdı qıyalına da keltirmey júre beripti. Onıń ústine, ákemniń wásiyatı, dep hár kúni zıyapat qılıp, patshalar iship-jeytuǵın

taǵamlardı dasturxanǵa qoyıp, doslar menen shaǵal-máslik qılıp, hár kúni úylenipti, ózi bilgen hár sháhárden bir saray tiklepti. Jan awırtıp, ákeden qalǵan baylıqqa baylıq qosıw qıyalına da kelmegen eken.

Kóp ótpey ákesiniń aytqanları tuwrı kelip, kámbaǵallıqqa júz tutıptı. Kúnlerdiń kúninde birer ılashıqta, jalǵız ózi qalıptı, baylıǵı bar waqıtta átirapında júrgenlerden biri de qalmaǵan eken.

Kúnlerden bir kúni yarım ılashıǵınıń aldına bir adam kelip, bir aqsham qondırıwdı soraptı.

—Meyli, keliń. Bir eski gilem menen tulaq dastıǵım siziki bolsın, qonıp dem alıń. Biraq siziń aldıńızǵa dasturxan jayıp, oǵan

qoyatuǵın heshnársem joq ekeni ókinishli,—depti sawdagerdiń balası.

—Oǵan qısınba!—depti jolawshı. Men jol azıǵımdı bárqulla ózim menen alıp júremen. Jolawshı qariya solay dep qorjınnan arpa nan menen bir gúze suw alıp dasturxanǵa qoyıptı.

—Arpa nan bunsha mazalı bolmasa,—depti jigit. Bunday mazalı nandı ómirimde heshqashan jep kórmegen shıǵarman.

—Tuwrı,—degen eken jolawshı qariya. «Ashlıqta jegen qara taqannıń dámi ele awzımnan ketpeydi» degen, desedi bir xan. Sol aytqanday arpa unınan pisirilgen bul nan saǵan ash payıtıńda jolıǵıp turǵoy. Mágar burın biyday nan jep ómir súrgen shıǵarsań?

Jigittiń esine atasınıń arqasında ótkizgen toqshılıq ómiri túsip, kózlerinen jas sorǵalap qoya beredi.

—Nege jılaysań,—depti qariya jigitke. Mágar birewden xorlıq ya zorlıq kórgen shıǵarsań?

171

—Joq,—depti jigit. Ne qılsam ózime-ózim qıldım. Joq... joq...

Bul halǵa túsiwime álbette, ákem ayıpker...

Qariya hayran qalıp soraptı:

—Ákeń saǵan miyras qaldırmay, baylıǵın basqa ullarına bergenǵoy, solay ma?

—Yaq, men ákemniń jalǵız ulıman, sol ushın bar baylıǵın maǵan qaldırǵan. Biraq, durıs wásiyat bermepti, mine, sonıń sebebinen bar baylıǵımnan ayrıldım,—dep bas shayqaptı, jigit.

—Qızıq eken,—depti jolawshı qariya. Ákeniń ulǵa bolmaǵır wásiyat qılǵanlıǵın birinshi mártebe esitiwim. Qáne, onı maǵan aytıp ber, báribir ele tań uzaq, men tıńlap kóreyin.

—Onıń hesh qızıǵı joq,—degen qusaydı jigit. Maǵan ákem: «Hár kúni patshaday iship-je, hár kúni bir qızǵa úylen, alıstaǵı hár bir sháhárden bir saray sal! Usı sózlerimniń mánisin uǵıp alsań saǵan qaldırǵan miyrasım pútkil ómirińe jetedi»,—degen edi. Ózińiz kórip otırsız ákemniń sózine hámel qılaman,—dep qanday halǵa túsip otırǵanımdı. Sizge salatuǵın bir tósegim, aldıńızǵa qoyatuǵın bir shórek nanım joq.

—Hey nadan ul, nadan ul,—dep bas shayqaptı jolawshı. Hár dayım ullar ákeniń sózin jan qulaǵı menen tıńlamay, júre tıńlaydı.

Bolmasa ákeniń sóziniń mańızın shaǵıw qıyın emes-ǵoy. «Hár kúni patshaday iship-je», degeni asıńdı miynet qılıp halal tap, heshkimnen tartınbay, jaltaq bolmay, dasturxannıń basında patsha kibi mardıyıp otır degen-ǵoy,—depti. Al, «hár kúni bir qızǵa úylen» degeni bolsa súyip alǵan qostarıńdı sıyla, muhabbat qoy, tárbiyat qılıp, tap endi qosılǵanday tatıw jasa» degeni emes pe? Al, «hár sháhárden bir saray sal» degen wásiyatına kelsek, júdá danalıq penen aytılǵan. Sebebi, sawdager bir orında otırmaydı, el gezedi, qay jerde ne arzan, ne qımbat bilip otıradı, bir jerden mol zattı alıp, onday múlk az jerge aparadı, eller menen ellerdi xalıqlar menen xalıqlardıqatnastıradı. Sol

ushın sawdagerge hár sháhárde sadıq dos-yaran, tamır-tanıs kerek boladı. Dana atań sonı kózde tutıp, imkanı bolǵanınsha hár sháhárde bir

dostıń bolsın degen eken. Onı uǵıwdıń ornına kerisinshe túsinip, barıńnan ayırılıpsań!

Jigit ákesiniń sózine óz waqtında máni bermey, bar baylıǵınan ayrılıp qalǵanına ókinip, kóziniń jası kól dárya bolıp jılaptı, jolawshı qariyanıń ayaǵınan súyip, oǵan aytıptı.

—Ózińnen jası úlkenniń sózin dıqqat penen tıńlap, onıń

mańızın shaǵıw dárkar eken, eger ákemniń sózin itibar menen esitip, mańızın shaqqanımda, oǵan ámel qılǵanda, aqıbette bunday biyshara awhalǵa túspegen bolar edim. Endi siz maǵan ustazsız, men ustaz kórmegen nadanman.

Sonda qariya kúlimsirep bılay depti.

172

—Shınımdı aytsam mennen qapa bolmassań, anıǵında men seniń

ákeńniń Tárezi degen alıs bir sháhárdegi qıyametlik dostı edim, atańız ólgende saparda edim, sol sebep kele almadım. Biraq atańnıń tiri gezinde maǵan aytqan sózi hám tapsırǵan amanatı bar edi, sol sebep bir ǵárip dárwish súwretinde bul sháhárge kelip turǵanım. Ákeń aytıp edi: «bekireniń bası tasqa tiymegenshe izine qaytpaydı, sol sıyaqlı meniń ulım da israpqor, mal-dúnya qaydan hám qalay kelip atırǵanı menen isi joq, aqıl-násiyat tıńlawǵa da meyli soqpaydı.

Sol ushın sennen burın dúnyadan óter bolsam, balamdı saǵan tapsırdım, mınaw pálen tilla, eger jalǵız perzentim mennen soń ózine qalǵan miyrastı talan-taraj etip, naúmit qalsa usı dúnya menen qayta is

baslar, basına túsken músiybetten juwmaq shıǵarsa talabı uralar, bul tillalar dártine jarar, yalǵanshıda insan perzent ushın jasaydı,

álemnen ótkennen soń da ruwxı olar dep tınıshsızlanadı, meniń ruwxım shırlamasın deseń sonı qıl».

Bul sózlerdi aytıp jolawshı qariya qorjınnıń bir jaǵı tolı tillanı ortaǵa tógipti. Onı kórgen jigittiń kózleri jaynap ketipti.

—Endi patshaday etip iship-jew ne ekenligin biletuǵın bolǵandursań?—deptiqariya.

—Miynet qılıp tapqan halal asıńnıń patsha asınan qanday kemisi bar? Arpa nandı miynet penen tapqan adam onı biyday nannan kem kórmes eken!—depti jigit.

—Hár kúni bir qız almaqtıń mánisi ne bolar eken?

—Óziń súyip alǵan qostardan artıǵı tabılmasa kerek! —Áne, endi kóziń ashılǵankórinedi,—depti qariya.

Atańnıń aytqan: «Hár sháhárden bir saray sal», degen wásiyatınıń tımsalı ózim. Tárezi sháhárine barsań dostımnıń ulı sıpatında

úyimniń tórin saǵan beremen, álbette.

—Bul gúrrińdi neshe mártebe esitsem de jalıqpayman,—dedi tuwarılǵan arbanıń altaqtasında otırǵan Asqar. Meniń ákemnen de miyras qalıp edi, biraq ol maǵan nesip etpedi.

—Bilemen,—dedi arbakesh quwnaq dawıs penen. Onı maǵan aytıp bergenseń. Ele meni ayttı derseń, sol Qálmen baqqalıń bir kúni

sınıp, aldıńa qarız sorap keledi.

—Eger kelse onı men qanday etip kútip alǵan bolar edim, hesh kóz aldıma keltire almayman.

—Asqar, aytpasań da sezemen. Shaması, arqaǵa, qazaq ishine, bolmasa orıs tamanǵa kárwan tartıw niyetiń bar. Qashan...

—Óziń qaysısı maqul,—dep oylaysań? Asqar arbakeshtiń sózin bólip jiberdi.

—Resey keń hám bay el. Sháhárleri kóp. Jáne ol tamanda paxtaǵa qardarlar tabıladı. Menińshe iri qalalarınıń hár birinde

manpaktura* bar.

__________________

*manufaktura—toqımashılıq

kárxanası.

173

—Paxtanı usı jerde satsaq ne qıladı?

—Menińshe utılamız. Bizden arzan aladı. Men, «kárwandı qashan tartamız?», dep soramaqshı edim.

—Qashan tartqan maqul,—dep oylaysız?

—Jazdı ótkiziw, salqın kúnlerdi kútiw dárkar. Íssıda ózimiz de, kóligimiz de qıynalar.

—Onda jer betine gúzdiń dáslepki qırawı túsiwin kútemiz. Qaq balıqlar menen gúzedegi sarı maylardı azǵana ústeme menen satamız.

—Onı kimge? Qardar tabılar ma eken?

—Shaması Babayan degen armyan házir qaq balıq penen sarımay jıynap atır. Sonıń menen sóylesemen, burınnan tanıslıǵımız bar,— dedi Asqar.

—Boladı. Solardan qáweterde edim. Aldımız jaz aqırı,—dedi

Erkinbay jeńil dem alıp.

Jas hám insaplı, sonıń menen birge dáramattı qaydan tapqanlıǵı sır bolıp kiyatırǵan Asqardıń abıroyı artıp baratırǵan edi. Adamlar onıń aytqanına isendi. Sebebi ol mútáj bolıp, bar zatın bazarǵa shıǵarıp turǵanlardıń satajaq buyımın hesh waqıt arzan alıwǵa talaplanıp bahasın jerge urıp kemitpes, mágar sál kóterińkirep, iyesin razı qılıp alar, sol ushın da nábada pulǵa mútáj bolıp, birer zatın satpaqshı bolǵanlar ishlerinen Asqardı gezlestiriwdi úmit qılıp bazarǵa shıǵatuǵın bolǵan edi.

Asqardıń bunday jol menen abıroyınıń artıp baratırǵanın

kóre almaǵan, ózindey bolıp kózge endi túsip atırǵan jas sawdagerler Xalmurat penen Shınıqul ishlerinen: «Sawdager zattı birge alıp, ekige satpasa qalay bayır eken», dep, jigittiń ústinen kúlip, aqırı zıyanǵa qaladı, dep táme qılıp júrdi.

Usınday kúnlerdiń birinde Tallıq bolısında bolǵan waqıya jóninde suwıq xabar sháhárge jetip kelip, adamlardı hawlıqtırıp jiberdi. «Qorqınıshtıń kózi úlken boladı», degenindey adamlar kórgenleri menen esitkenlerin qosıp-shatıp, kóshelerde, bazarlarda qáwesetti qopsıtıp tarqattı. Aytıwınsha: bir aqsaqal menen Qulımbet bolıstıń kandileti tayaqtan ólipti de, qozǵalańdı toqtatpaqshı bolǵan pristav penen bolıs tayaq jepti, olardı Náwbetulla iyshan alamannıń qolınan zorǵa qutqarıp qalıptı. Qulımbet bolıs Tallıq ózeginen

saǵa alatuǵın japlar menen arnalardıń saǵasın baylatıp, on mıń tanap jerdegi biydayın suwǵarıp otır eken, alaman barlıq japlardıń saǵaların ashıptı,—degen xabarları biraz durıslıqqa kelse de,

«pristav bolıstı qamaptı», degeni biykar edi.

Bárinen beter qorqınıshlısı:—Pristav Petroaleksandrovskiyge shabarman jiberip, úlken nachandikten ásker beriwdi ótinipti. Qılısh hám mıltıq penen qurallanǵan, júzlegen atlı kazaklar kelip Shımbaydı shabadı-mıs, házir Urı sayǵa jetipti,—dep kóz benen

174

kórgendey, qol menen uslaǵanday qılıp aytılǵan gápler bolıp, ol gáplerde jan bar edi.

Paraxat otırǵan sháhár bir kúnde dúrligip, dúkanlar jabılıp, adamlar bar dúnyasın qıpsalap, jasırıwǵa tústi. Kim biledi, zaman qanday-qanday boladı, degen gúman menen, altını barlar altının jerge kómdi.

Erkinbay ambarlardı qulıplap, giltti alıp, Asqarǵa oylasıwǵa keldi. Asqar da Erkinbaydı kútip otırǵan eken.

—Atlı kazaklar kiyatır,—degen gáp rasqa uqsaydı,—dedi Erkinbay.

Kimdur olardı Nókis qorǵanı janında kóripti.

—Olar ne qılmaqshı eken sonda?

—Pristatıń kórsetken adamların, qozǵalańǵa bas bolǵanlardı uslaytuǵın shıǵar?

—Pristav qattı ashıwlı qusaydı,—dep esittim. Jegen tayaǵınıń esesin adamlardan almasa bolǵanı-ǵoy.

«Qulaq esitkendi kóz kóredi», degeni ras eken. Erteńine sáskede úsh toparǵa bólingen atlı kazaklar sháhárdiń qubla tamanınan, sońǵı payıtlarda «orıs jol» dep atalǵan kárwan jolınıń shańın aspanǵa

kóterip, jetip keldi. Hawlıǵısqanlar úyli-úylerine kirip, esiklerin támbilep aldı. Soǵan qaramastan tegin tamashanı kórip alıwǵa háwes, isi erikkenler toparı sap tartıp kiyatırǵan, quyrıq-jalları gúzelgen baqqı atlarǵa mingen, bellerine ilingen qılıshları salbıraǵan, iyinlerine tútesi kelte mıltıq asınǵan, kók mawıtıdan tigilgen mundirleri shań qonıp aǵarǵan, baslarına kiygen qozı teriden

tigilgen tóbesi jalpaq bas kiyimlerinińmańlaylarına álleqanday qus súwreti túsirilgen shıtaqlar taǵılǵan, shaması uzaq jol basıp hám jedel júrip talıqqan kazaklardı kórip, shawqımlasıp turar edi. Kazaklar heshkimge topılǵan joq, tuwrı barıp, pristav keńsesiniń kók boyaw menen sırlanǵan dárwazasınan ishke kirip, ǵayıp boldı. Tegin tamashaǵa jıyılıp, keńsege deyin atlılarǵa erip kelgenler atlardıń kisneskeni, adamlardıń túsiniksiz tilde sóyleskeni, bılaybılay júrgen ayaq seslerin esitse de biyik diywal arjaǵındaǵı háreketlerdi kóre almay pántqumar qalıstı.

Sol kúnniń ózinde Tallıq bolısınıń aqsaqalları shaqırıp

alındı, qozǵalańdı baslaǵan belsendilerdiń atları xatlandı. Qulımbet bolıs «tósek tartıp jatırıppan» dep kelmedi, shınında ornınan

tura almay atırǵan adam tayaq jep bası jarılǵan, qolı sınǵan Qulımbettińkandileti Xalil shabandoz edi, sol saparı ólmey qaldı, áytewir.

Shımbay uezdiniń pristavı, poruchik Egorovtıń qáhárinen

qorqqan aqsaqallar «qozǵalańshılardıń atın atań», degende heshkimniń atın yadlarına túsire almay qıynalıstı. Sońınan ózlerine kelip, kimlerdiń «suw, suw» dep jan kúydirip, kópshiliktiń aldına shıǵıp,

175

qıshqırǵanların eslerine alıp, atların atadı. Kim bilsin, olardıń ishinde sol kúni Tallıq ózegi boyına kelmese de, awılınıń aqsaqalı menen kelispey júrgen, qozǵalańshılar dizimine ádeyi kiritilgenler de bardur. Tikózek awılınıń aqsaqalı Ubaydulla hesh ekilenip otırmastan, Berkinbaydıń atın atadı, qoydı. Awıldaǵı aqsaqal menen bolıstıń betine tik baǵatuǵın márti de, on tanap jeri menen qos

ógizi bar awqatlıraǵı da sol edi.

Erteńine erte azanda iynine pópekli pogon taǵılǵan taza shinel, basına qasnaǵı kún nurına shaǵılısıp jaltıraǵan furajka kiyip, iyninen asırıp taǵılǵan qayısqa tapansha ildirilgen poruchiktiń

ózi baslaǵan atlılar sháhárden shıǵıp arqa tamanǵa, Tallıq bolısına aparatuǵın arba jolǵa tústi.

Pesin payıtında bunnan eki-úsh kún burın qozǵalań bolıp ótken

Tallıq ózeginiń boyında irkilgen atlılar úsh toparǵa bólindi. Hár topardı bir aqsaqal baslap, dizimge ilingenlerdi úylerinen, bolmasa atızında jumıs islep atırǵan jerinen tutqınlap, sháhárge alıp barıw tapsırması menen jónedi.

Sol kúnniń ózinde qozǵalańnıń basshıları dep esaplanǵan jigirma bir adam tutqınǵa alındı, biraq sol kúni-aq ekewin bosatıp jiberip, on toǵız adam qamaldı. Qılısh hám mıltıǵı bar kazaklarǵa qarsı turıwǵa bel menen ayırjabasınan, ayırım úylerdiń keregelerine ildiriwli turǵan, ata-babasınan qalǵan, shaqmaqlı qus mıltıq, yamasa qılısh penen qanjardan ózge quralı joq diyqanlar

batına almadı. Xatqa túskenlerdiń kimisi úyinde bala-shaǵası menen otırǵan jerinen, kimisin atız basınan uslap, baratırǵanda qolınan hesh nárse kelmegen qatın-qalash, jas balalar jılap-sıqlap, jol

ústinde qala berdi. Aǵayin-tuwısqan,jora-joldas ta járdem qolın soza almay, tisi qayrawlı, bul islerdiń gúwası bolıwdan artıǵına jaramadı.

Berkinbay azın-awlaq bolsa da kelgen suwǵa quwanıp, biyday atızlarǵa aǵıp atırǵan suwdan zawıqlanıp, salma boyında otır edi.

Qońsı awıldıń aqsaqalı baslaǵan, iyninde qural-jaraǵı bar úsh atlınıń óz úyine kelip at basın tiregenin kórip, júregi suw ete

qaldı. «Meni tutqınǵa alǵalı keldi, olar!», degen qıyal oyına sap etti.

«Ne ushın? Balalardı qorqıtpasa bolǵanı-ǵoy». Usınday oylar sanasınan keshemen, degenshe atız basındaǵı adamdı kózleri shalıp ketken atlılar, aldındaǵı aqsaqaldıń qamshısın shoshaytıp, Berkinbay tamanǵa siltewi máttal, salma boyındaǵı soqpaqqa túsip kele berdi.

«Qashıw kerek!» degen pikir oyandı da, alp deneli Berkinbay bul oydan arlanıp, ashıw-ıza menen jigeri qaynadı. «Alısıw kerek!».

Alısqanda qolında jaraǵı bar úsh atlıǵa ne qıla alaman? Balalarım...

Átteń, olar ele jas...

176

Atlılar janına jetip kelgenshe Berkinbay bir sheshimge kele almadı.

—Berkinbay Baraq ulı sen be?—dedi kazaklardıń aldında kiyatırǵan adam. Ol qońsı awıldıń aqsaqalı bolıp, olar jaqın tanıs bolmasa da bir-birin sırttan biler edi.

—Men,—dedi Berkinbay basın iyip.

—Sen aqpatsha atınan qamaqqa alındıń. Qarsılıq etiwdiń paydası joq, kórip turǵanıńday olardıń quralı bar.

—Meyli, men hesh qayda qashpaypan, hayalım, balalarım menen xoshlasayın.

—Waqıt az, tez bol!

Kazaklar alp deneli Berkinbaydan seskendi me, ya qashıp ketedi-aw dep gúdiklendi me, at ústinde záńgilerge shirenip turar, qollar qılıshlardıń sabına qoyılǵan edi.

Aqsaqal baslaǵan atlılar aldında kiyatırǵan kúyewin kórgen eki qabat, ay-kúni jaqınlasıp kiyatırǵan hayaldıń ishinde bir nárse úzilip ketkendey boldı, qaraúydiń keregesine asılıp, jıǵılmay qaldı. Úy átirapında oynap júrgen balalar juwırısıp kelip, ákesin qorshap aldı, qanday da bir jaman waqıyanıń bolatuǵınlıǵın náreste júrekleri sezdi me, shekpeniniń shalǵayına asılıp alıp, onı hasla jazdırǵısı kelmedi. Bunı kórip Berkinbaydıń kewli buzıldı. Túksiygen qabaqları astındaǵı kózleri jaslandı.

—Bizdi taslap qayda ketpekshisiz!

Keregede asılıp turǵan hayal kóziniń jasın tıya almadı.—Men mınalardı ne qılaman? Ne qılaman sensiz

Berkinbaydıń júrek tusınan kelip tıǵılǵan qanday da bir túyin sóylewge imkaniyat bermedi. Toqpaqtay bilekleri qaltıradı. Mıqlı, juwan barmaqları judırıq bolıp túyilgen edi.

—Ele tillesiwge imkanıńız boladı. Pristav birneshe sóz sorap, úyge qaytaradı,—dedi aqsaqal. Shaması, ol Berkinbaydıń erteńgi táǵdiriniń ne bolatuǵınlıǵın bilmese de, biyshara hayaldıń wayran bolǵan kewline úmit nurın túsirmek ushın solay degendur.

—Balalardı saǵan, al seni qudayǵa tapsırdım,—dedi aqırında tilzibanınıń erkin iyelegen Berkinbay. Tiri bolsam qaytarman. Balalarǵa qara. Biydaydı shólletpeńler... «Erteńgi azıǵıńız sol biyday!» dep aytpaqshı edi, dawısı shıqpay qaldı. Tek erinleri ǵana jıbırladı.

—Endi qolıńdı baylaymız, qarsılıq kórsetpe. Hár itimalǵa qarsı solay qılǵanımız maqul,—dedi aqsaqal múlayım dawıs penen.

Aqsaqal kazaklarǵa ishara qılıp edi, olardıń ishindegi nıǵız deneli, jasıraq birewi atınan ǵarǵıp túsip, aqsaqal uzatqan qıl arqan menen Berkinbaydıń qolların bekkem etip bayladı.

—Kettik,—dedi aqsaqal keskin dawıs penen.

177

Qıl arqannıń ekinshi ushın attıń eriniń basına orap alǵan atlılar orınlarınan qozǵaldı.

—Shabazım! Berkinbay! Endi ne qılaman!

Keregeden bosatqan qolların alǵa sozǵan hayal úsh-tórt adım atlap, jıǵılıp tústi.

—Meni, balalarıńdı taslap ketpe! Óltirip ket, bizlerdi...

—Apa!!!

Berkinbaydıń on jasar ulı kelip anasın súyedi. Berkinbay artına qayrılıp qaramadı. Eger qayrılsa ózin

súyreleklep baratırǵan atlılardıń, mágar óziniń qanı tógilejaǵın júregi sezdi. Kózlerinen jas soraǵaladı. «Qaytıp kelemen!» degen

úmit ǵana onı atlılar izinen eriwge májbúrler edi.

Bir-eki kún ishinde Tallıq bolıslıǵınıń awıllarınan uslap kelingen «qozǵalań basshıları», anıǵında olar suwdıń kemtarlıǵı menen Qulımbet bolıstıń ozbırlıǵına narazı bolǵan diyqanlar edi, pristav keńsesiniń janındaǵı ızǵar hám kún túspeytuǵın bólmelerge qamaldı.

Berkinbaydıń qamalǵanın esitken Asqar uzın boylı, palwan deneli diyqandı kóz aldına keltirdi. Aldı burın onıń bıltır «ógiz almaqshıman», degen sózi esine keldi. «Ógiz alǵan shıǵar, biraq ózi qamaqta otırsa jerine kim diyqanshılıq egedi? Meni Mátkarim nanbay túrmeden bosattı-ǵoy, girew berip bolsa da bosatpaq kerek». Oyın Erkinbayǵa aytıp edi, «táwekel qılıp kórmek dárkar», dedi,

isenimli túrde «bosatamız» dey almadı, sebebi qamaqtaǵılarǵa heshkimdi jolatpay atırǵanın esitken edi.

Asqar júrek jutıp, pristavtıń keńsesiniń sırlanǵan dárwazasına barıp, tartıp kórdi, ashılmadı, qattı-qattı qaǵıp edi, qıya ashılǵan dárwazadan aldın mıltıqtıń tútesi sońınan papax kiygen bas kórindi.

—×to nado?—dep jekirindi papax kiygen bas iyesi.

Asqar albırap qaldı. Soń Babayan ármen menen sóyleskende esitken hám mánisin ańlap alǵan sózlerin qosıp-shatıp:

—Brat... Brat... Qamaqta... Pristavka... pristop-pristop...dep tákirarladı.

—Idi! Pristav nikogo ne prinimaet,—dedi jekiringen dawıs.

—Heshkimdi qabıllamas eken! Tórtkúlden úlken nachandiktiń ózi kelip, qamalǵanlardı sol tergeydi eken!

Bul payıt dárwazanıń aldında Asqar qusap qamalǵanlardıń izinen kelgenaǵayin-tuwısqanları jıynalıp qalǵan edi.

—Kesheden berli usı jerdemiz. Ulımdı qos aydap atırǵan jerinde uslaptı, qarsılasqan eken, mıltıqtıń qundaǵı menen urıp, awzımurnın qanatıp, qolın artına qayırıp baylap, aydap ketipti. Hesh

bir gúnası joq balanı... Qanday ayıp taǵılǵanın bilsek bir sári...

Ayaǵı jalańayaq, shekpenine jamawlar basılǵan, arıq-turaq, jası eliwden

178

ótip, alpıstı alqımlaǵan kisi kúyip-pisip sóyledi.—Shaması

Qulımbet bolıs, yaki sonıń adamları nusqaǵan. Bala ójetlew edi, birer sózi unamaǵandur...

Pristavqa kiriw imkaniyatı joq ekenligine kóz jetkizgen Asqar izge qaytıwǵa májbúr boldı.

Tez kúnde Petroaleksandrovskten Ámiwdárya bóliminiń nachalnigi

Galkin bir topar áskerler hám tergewshiler menen kelip, awılma-awıl júrip, qozǵalań jóninde sorastırıp, adamlardıń Qulımbet bolıstan narazı ekenligin anıqladı. Bul tergew bolıp ótken waqıyaǵa anıqlıq kiritiwden kóre qarapayım diyqanlardı qorqıtıp qoyıwǵa qaratılǵanǵa megzeytuǵın edi.

Bir hápteden keyin at arbalarǵa mingizilgen tutqınlardı qorǵaǵan kazaklar sháhárden shıǵıp, eski jol súrdewi menen qublaǵa— Petroaleksandrovskke jol aldı. Tutqınǵa alınǵan on toǵız adamnıń tuwǵan-tuwısqanları gúzetiwge shıqtı. Qarawıllar baslıǵı, qara murtı tikreygen esaul arbalarǵa heshkimdi jolatpaw jóninde buyrıq berip edi, sońınan hayal, bala-shaǵalarǵa ruxsat etti, bunı ol aldında qanday táǵdir kútip turǵanı belgisiz bolǵan tutqın tuwısqanların kóriwge umtılǵan hayallar menen balalardı ayaǵanınan qıldı ma, yamasa jıynalǵan xalıqtıń ǵázebinen qáwiplenip, qáhár-ǵázzeplerdi jumsartıw ushın isledi me, belgisiz qaldı. Petroaleksandrovskige aydalǵanlardı gúzetkenler ishinde Asqar da bar edi. Ol boyınıń onshelli uzın emesliginen paydalanıp, hayallar menen balalarǵa aralasıp arbalarǵa jaqınlastı hám kózleri menen iri deneli

Berkinbaydı izley basladı. Shaması onı izlep kelgen heshkimi bolmasa kerek, basın tómen salıp, qandaydur oylarǵa batıp, arbalardıń degershekleriniń shıyqıldısı menen átiraptaǵı shawqımǵa párwa qılmay barar, yamasa ózin solay kórsetpekshidey kóriniwge tırısar edi.

Arbalardı qarawıllap baratırǵan atlı kazaklardıń arasınan ustalıq penen ótip, arbaǵa jaqınlasqan Asqar pás dawıs penen:

—Berkinbayaǵa...—dep shaqırdı.

Arbada oyǵa shúmip otırǵan iri gewdeli tutqınnıń iyinleri

«selk» etip, silkinip ketkendey tuyıldı, biraq ol basın kótermedi. «Dawısımdı esitpegen bolsa kerek, al silkinip ketken arba bolsa kerek, degen oyǵa barǵan Asqar sál bálentirek dawıs penen qaytaladı.

—Berkinbay aǵa!

Arbadaǵı kisi awır basın kóterip, qalıń qasları jawıp turǵan qabaqları astında tereń jaylasqan kózlerin keńirek ashıp, dógerekke názer saldı.

—Bul men, Asqarman!—dedi arbaǵa qaptallasqan jigit.

—Asqar! Qaysı Asqar? Berkinbay azǵana eglengeninen soń sózin dawam etti.—Endi yadıma tústi. Dán bazarında alıp satarlıq qılǵan jigit ekenseń-ǵoy. «Qamaldı», dep esitkenim biykar boldı ǵoy.

179