Naqil maqallar-qaraqalpaq folklori

Miynet – bilseń ekinshi anań,

Jel tiygizbes bolar panań.

Miynet etpey elge ókpeleme,

Tógin tókpey jerge ókpeleme.

Miyneti qattı bolsa,

Miywası tatlı boladı.

Miynet abıroy qosadı,

Jalqawdı sumlıq basadı.

Jalqawdıń janı tatlı,

Miynettiń nanı tatlı.

Dańqın jayar miynet etken,

Alǵıs alar sınnan ótken.

Eńbek etsen emerseń,

Kamalıńa jeterseń.

Miynettiń nanı mazalı,

Miynetsiz pal da ızalı.

Adam miyneti menen sulıw.

Adamnıń kelbeti hám kórki – miynet.

Jaqsı jumıs basında.

Jalqaw úydiń qasında.

Jaqsıǵa kóp eredi,

Jalqawǵa shóp eredi.

Jaqsınıń jatı bolmas,

Jalqawdıń uyatı bolmas.

11

Pitpey is qalmaydı,

Abıroy menen pitken is tabılmaydı.

Eńbekten qashqan dúmpekke jolıǵar,

Suw shıǵara almay shalıǵar.

Kóz jumbay suw keshiw joq.

Háreket bolmay bereket bolmaydı. .

Xızmet etpe, xızmet etseń – millet etpe.

Ózi ushın xızmet qılǵan adam, Ózi ushın otlaǵan mal menen teń. Xalıq ushın xızmet qılǵan adam, Adamnıń suygen ulına teń.

Isim ońsın deseń ádisin tap,

Xalqıńa xızmet – ózińe úlken húrmet.

Bolmas kisige is joq,

Issiz kisige as joq.

Haqısın jeseń birewdiń,

Ol-miynetten qashqanıń.

Otın degen shóp boladı,

Tere berseń, kóp boladı.

DIYQANSHÍLÍQ KÁSIBI HAQQÍNDA

NAQÍL-MAQALLAR

Arpa, biyday as eken,

Altın, gúmis tas eken.

12

Sıpayınıń sońı hesh,

Diyqanshılıq bári bes,

Sharwashılıq oǵan es.

Ekkende joq, tikkende joq,

Qırmanda tayar.

Shólde suwsızlıqtıń azabın shekpegen, Úyde ıssı nannıń qádirin ne bilsin.

Bir jıl tut ekken kisi,

Júz jıl gáwhar teredi.

Kebir jerdiń kórpesi,

Jawın jerdiń sorpası.

Jalǵız taydı úyretken,

Seyis bolıp atalmas,

Jalǵız terek kógertken,

Baǵman bolıp atalmas.

Salıǵa suw berseń,

Zúrááti mol derseń.

Biymezgil jawǵan qar,

Jerge túspey eriydi,

Erte kómseń uranı,

Jazdan ótse shiriydi.

Qawınıń erte pisse,

Bazarda nırq qasha ma.

Ekseń jerdi qandırıp,

Alasań ónim jandırıp.

13

Erte ekseń biydaydı.

Umıtasań qudaydı.

Erte ekseń, paxtanı,

Mol zúráát tapqanıń.

Jer aydasań gúz ayda,

Gúz aydamasań júz ayda.

Ákeń murap bolǵansha, Jeriń oy bolsın.

Saǵadaǵı suw ishedi,

Ayaqtaǵı uw ishedi.

Bir bálesi bolmasa,

Shúdigarda balıq ne jesin.

Qap ta teń, dorba da teń.

Jantaqlı jerde sona bar.

Jeri qattı bolsa, Ógiz ógizden kóredi.

Berseń alarsań,

Ekseń orarsań.

Oraqshınıń jamanı oraq tańlaydı.

Tuqımın tap ta, jerine bar.

Qapta qalǵansha,

Tapta qalsın.

14

Bir túp sheńgeldi,

Mıń jıl qoralasań da baǵ bolmas.

Baqshanı kútseń baǵ boladı,

Kútpeseń jantaq boladı.

Zamanı birdiń hamalı bir,

Qırmanı birdiń samalı bir.

Qızıl gúl ekkenniń qırmanı bolmas,

Sonnan qaldıq álhábbiz.

Salınıń arqasında,

Shigin de suw ishedi.

Atı júrmegen, Arısın tóbeleydi.

Sorlınıń qawını aq boladı,

Pisemen degenshe jep boladı.

Bir qolda eki ǵarbızdı tutıp bolmas.

Elli tillalıq arbanı,

Eki yarım teńgelik kósher buzadı.

Qos aydaǵan bala ishsin.

Ne ekseń, sonı orarsań.

Bir digiri qalǵansha ayday ber.

Júwerini jerine sep,

Nan iymannıń arqawı.

Sorlı jerge aqbas shıǵadı.

15

Ósken terektiń tamırın shappa .

Qapqa túsken qatındiki.

Jaman qazıwshı bel tańlaydı.

Suwdı saǵasınan tıy.

Ol ne degen partaq,

Basında bir órim qaǵı joq.

Bul ne degen shartaq.

Elge bir náwbet,

Jerge bir náwbet.

Ógizine kúshi jetpegen, Arısın tóbeleydi.

Kimniń tarısı pisse,

Sonıń tawıǵı.

Toǵaydan toǵay tuwadı.

Shegirtkeden qorıqqan egin ekpes,

Iytten qorıqqan gada bolmas.

Baqıldıń baǵı júrmes,

Ekse sharbaǵı kógermes.

Sumıray kelse, suw qurıydı.

Óziń bilmeytuǵın jaǵday joq, Qudań da arba, ógiz joq.

Gúrishti may keltiredi.

16

Ne ekseń sonı orarsań,

Ne berseń, sonı alarsań.

Tama-tama kól bolar,

Bir tambasa shól bolar.

Jılay-jılay jap qazsań,

Kúle-kúle suw isheseń.

Burın eksen burın orarsań.

Til menen oraq orsań,

Belin awırmaydı.

Jamǵır jer ırısı.

Egin ekseń erte ek,

Aǵash tikseń báhár tik.

Tuqımıń jaqsı bolsa, Ónim de jaqsı.

Bóri arıǵın bildirmes,

Sırtqı júnin qampaytar,

Shiginniń lázzeti joq,

Qurı qaptı qampaytar.

Salı suwǵa toymaydı.

Ógiz jekkenniń bulqını qurıydı,

Adam-adam menen sóylespese, qulqını qurıydı, Jer de

berseń beredi.

Bir kúnge ógiz ólmeydi,

Eki kúnge iyesi bermeydi.

17

Qawınnıń pálegi ashshı,

Túynegi dushshı.

Diyqandiki jılda árman,

Balıqshınıki kún de árman.

Tamshı tamıp jawın bolmas,

Iyt túynekten qawın bolmas.

Tamshı tamsa kól boladı,

Jawın jawsa sel boladı.

Kimniń jerin ekseń,

Sonıń jırın jırlaysań.

Qashıp ketseń de shashıp ket.

El awlaq bolsa,

Dońız tóbege shıǵar.

Tuxım seppey daqıl bolmas,

Áwliyedey baqıl bolmas.

Sebep penen sherik boladı,

Aytısa júre moyın ortaq boladı.

Tawǵa jemis pitipti,

Jep keteyik nemiz ketipti.

Qara jerdi jamanlama,

Kóp beretuǵın ónimdi.

Nan piskenshe gúlshe kúyedi,

Ras sózge hámme basın iyedi.

18

Tikeneksiz gúl bolmas,

Mashaqatsız baxıt bolmas.

Temeki tegin kelmeydi,

Teńgege keledi.

Salı suwǵa toymas,

Qırǵawıldıń balası,

Shetlegenin qoymas.

Góne paxta bóz bolmas,

Bóz bolsada saz bolmas.

Bayaǵılar baǵda qaldı,

Baǵ jıǵılıp suwda qaldı.

Gúldiń ósken jerinde bahası joq.

Jerdiń baxtı taysa,

Suwı tómenge túsedi.

Tapqan gúl keltiredi,

Tappaǵan bir baw piyaz.

Arpa, biyday aq boladı, Sarı qawın qaq boladı. Sarı mayǵa bılǵaǵan, Sóktiń dámi kóp boladı.

Jılannıń jek kórgen ası ǵarbız,

Ol da ininiń awzınan shıǵadı.

Bardı joqtı bilmeydi,

Pal tileydi tamaǵım.

19

Aǵash miywası menen tanıladı,

Adam miyneti menen tanıladı.

Awızdıń kóbi asqa jaqsı,

Qoldıń kóbi iske jaqsı.

Aǵash ekpegen sayasında jatpas.

Suwsız jerdiń atı iyesiz,

Ulsız erdiń malı iyesiz.

Suwdıń jerge sinip aqqanınan qorıq,

Jigittiń jerge baqqanınan qorıq.

Qurǵaq aǵash janar-sóner,

Jas aǵashtan hasıl óner.

Er elden buwaz bolsa,

Jer hám erden buwaz boladı.

Tógin tókpey egin pitpes, Úyrenbeseń bilim pitpes.

Qawın jeseń sáhár je,

Sáhár jemeseń báhár je.

Suw gezeginen qalǵan,

On eki ay ash qaladı.

Digirman gezeginen qalǵan,

Bir kún ash qaladı.

As arqaw, kiyim kórik.

Tógin jer ırısı,

Egin el ırısı.

20