Ertek, aytis, janiltpash, naqillar

Dasturxanlar tolıp keler nan menen.

Sharıq iyirsem bılǵawıshım qaraman, Ashıqlıq otına kúyip-janaman, Aǵalar, jeńgeler nemdi soraysız, Jiberińler súygenime baraman.

Jeńgejan

«Bes perdeli» qolımda saz jańlaydı, On barmaǵım perdesinde oynaydı, Jigit qızsız, qız jigitsiz bolmaydı, Wazıypańdı bileseń be jeńgejan?

Sóz aytaman saǵan jeńge ótinip, Biykeshińiz qız boldı ǵoy jetilip, Qádeniń, qáwmettiń qádirin bilip, Qol ushıńdı bermeyseń be jeńgejan?

Aq dáryadan suw aǵadı salmada, Yar kiyatır salmadan suw almaǵa, Taqatım joq ıshqı otına janbaǵa, Ahıwzarım sáwer yarda jeńgejan.

Basıńda oramal qızıl-jasıldı, Júregime ottay lawlap basıldı, Qara kózim shayday bolıp ashıldı,

Sol yarımdı kórgen waqta, jeńgejan.

Samal esse jelbireydi japıraq, Japıraqtay turalmayman qaltırap, Kóringende tuwǵan ayday jarqırap, Júregim biytaqat jayda, jeńgejan.

Kún-tún júregimde shoq penen jalın, Solǵan gúldey sarǵayıp tur jamalım, Qalmasın moynına meniń obalım, Kózde jasım misli dárya, jeńgejan. Qarlıǵash qaradı tósi aqtan-aq, Qápeste sayraydı, búlbil aq tamaq, Yar-yar dep qarlıǵıp boldım biytaqat,

32

Ahıwzarım yarǵa jetker, jeńgejan.

Sáwdigim-shamshıraq qarańǵı jayda, Yarsız janǵan shamshıraqtan ne payda, Xızmetińde bolıp hayt penen toyda, Ayaǵıńa bas urayın, jeńgejan.

Haq duz ursın jutsam eger sózimdi, Men qulıńman jumǵanımsha kózimdi, Uslatıp qolıńnan muńlı qızıńdı,

Yar atına mingestirseń, jeńgejan.

Kel kewlim

Uzaq joldan kiyatır em piyada, Eki suńqar jatır eken uyada, Úlkeninen kishkenesi zıyada,

Qaysı birin shad áyleyin, kel kewlim.

Qara tawdıń qabaǵınan qar keler, Oramalın qıya salıp yar keler, Yar qolında toqqız alma bar keler,

Qaysı birin bar áyleyin, bar kewlim.

Awıldan shıǵadı úsh jigit teńdey, Ishinde súygenim ashılǵan gúldey, Qasında Qállibek xızmetkerindey, Qaysı birin shad áyleyin, kel kewlim.

Dártińnen

Qulaq salıp esit meniń arzımdı, Kúnnen-kúnge beter boldım dártińnen, Neler shektim ayralıqtıń hajrinde, Qanlar yıǵlap óter boldım dártińnen.

Ǵáriplikten hesh kim kelmes qasıma, Ráhim etpes kózden aqqan jasıma, Ájel dastıǵına qoyıp basıma, Yar-yar deyip óter boldım dártińnen.

33

Shámen baylap men yarıma xat jazdım, Seni deyip ózgeden júz dóndirdim, Ráhát shıraǵını yıǵlap sóndirdim, Biygúna bop óter boldım dártińnen.

Sanalı keldi

Bir keshe jatır em kórdim bir awhal, Bir bólek basları jıǵalı keldi, Seskenip oyanıp turdım jayımnan, Álleri tilladan hasalı keldi.

Tórt kisi teń turıp berdi salamın, Állerinen alıp kettim tawabın, Bir kese toltırıp berdi sharabın, Báriniń álinde pıyala keldi.

Qırıq kániz janıma mástana keldi, Bir zaman yanımda oynadı, kúldi, Bul ǵarrı basıma sawdanı saldı, Júzi nurlı, tili sanalı keldi.

Ashıq aydın aytar bir yardı kórdim, Jállat kózli turǵan quńqardı kórdim, Sonda pátiya bergen qırıq yardı kórdim, Kewlime shul yardıń qıyalı keldi.

Qızlar úyge kir (1-variant)

Turmańız maydanda, shıǵıńız tórge, Dáwrandı súreyik hámmemiz birge, Qutlı qádemleriń kózlerge súrme, Qızdır merekeni, qızlar úyge kir.

Almabas úyrekler, sonalı ǵazlar, Ushsa ǵańqıldasıp kóldi jańǵırtar,

Boz úyde jarasqan názelim qızlar, Qızdır merekeni, qızlar úyge kir.

34

Qara tal jaǵası biydiń kemesi, Ǵosh jigittiń qızdan bolar dámesi, Aldında jol baslar sárdar jeńgesi, Qızdır merekeni, qızlar úyge kir.

Kir degende kirmey turmań uyalıp, Túrmeniń sırtınan aydınlı shalıp, Sárdar jeńgeńizdi aldıǵa salıp, Qızdar merekeni, qızlar úyge kir.

Qızlar úyge kir (2-variant)

Qaratal jaǵası biydiń kemesi, Ǵosh jigittiń qızdan bolar dámesi, Aldında jol baslar sárdar jeńgesi, Qızdır merekeńdi, qızlar úyge kir.

Kir degende turmań qızlar uyalıp, Túrmeniń sırtınan aydınlı shalıp, Dilwar jeńgeńizdi aldıǵa salıp, Qızdır merekeńdi, qızdır úyge kir.

Kir degende jaman qızlar kire almas, Kelip merekeden orın alalmas, Pámsiz qızlar sóz mánisin bile almas, Qızlardıń jeńgesi Gúlzar úyge kir.

Qız degenniń beli názik bolmaspa, Jawırnıńda shashı jazıq bolmaspa, Bir súygeniń altı ay azıq bolmaspa, Qızdır merekeńdi qızlar úyge kir.

Aqıl-násiyat qosıqları

Az ómir qarańǵı úydiń shamındaysań,

35

Quwarsań alma aǵashtıń baǵındaysań, Tuwmaq joq bir ólgen soń eki qayta, Basıńa miywe jemis salalmaysań, Dúnya sonda sınap selkildep, Qolımnan sıpqanaǵan sabındaysań, Úzilip, miyweń pisip jaqınlasa, Eginniń tasıp júrgen bawındaysań, Hál ketip ólerińdi qayǵırmaysań, Aytarım usı bastan sıylasıp ót.

Ólgen soń bir-birińe tabılmaysań, Otınday nayzaǵaydıń jarqıldaysań, Gey birew ashıq kewil ańqıldaǵan, Kisiniń kishi peyil eń jaqsısı, Kórgende amanlasıp jaltıldaǵan, Belgili bes eneden jaman kisi, Tawdan tas qulaǵanday tarsıldaǵan, Ǵaz moyın bota tirsek boz bala kóp, Kiyizdey shala basıp qarımaǵan.

Ústine eki kiyim tawıp kiyse,

Sol qaytıp tozbastayın arsıldaǵan, Kózi kórkem birewdiń kewli jasıq, Qudıqtay kókiregi arshılmaǵan, Bar jámi elimizdiń ladan boldı. Ne qaldı biziń sózden aytılmaǵan, Aytılıp atasınan tuwar barma,

Suwırdan tıshqan tuwdı sańqıldaǵan, Ǵarǵa menen ǵaz oynasa jaraspaydı,

Ǵarǵadan ǵarǵa tuwdı ǵarǵıldaǵan. Atası mıltıq atqan oq jonadı,

Hár jerge is qıladı arshınlaǵan, Anası úlgi kórgen ton pishedi, Jolı bar hár nárseniń sańqıldaǵan,

Buyrıqtan degen sóz bar buyrıq tuwar, Qıyıqtan degen sóz bar qıyıq tuwar, Sheshesi qıdırımpaz bolıp qılıńlasa, Balası quyttayınan buzıq bolar, Óskende usı bala ósek tasıp,

Arasın aǵayinniń suwıq qılar, Kemirip jep júrgende quw dizesin,

36

Betinen dozaq otı bıjıp turar, Bazı birew atasınan asıp tuwar, Bazı birew anasınan jasıq tuwar,

Anası ne jaman menen kewilles bop, Balası sonıń ushın pasıq tuwar, Tegine tartpaytuǵın adam bolmas, Adamnan eki ayaqlı adam tuwar, Zamannan zaman ótip, zaman kútip, Zamannan neshe túrli zaman tuwar.

Házil-dálkek qosıqları

Dárbiyke

Dárbiyke qız qara taldıń astında, Mamut bala Dárbiykeniń qastında, Úsh aqsaqal Dárbiykeniń dástinde, Boqlıqtay push bolıp qayttı yaranlar.

At shapqanım Tazqaranıń dalası, Shashbaw joytqan mańlayıńnıń qarası, Alıp ketken Báyekeniń balası, Shashbawıńdı sonnan sora Dárbiyke.

Kóknarshıǵa

Kesh bolǵanda berseń palawın, Azanda berseń qalawın, Sóylete berseń Pirǵawın, Pirǵawın bolǵan kóknarshı.

Kóknar degen qadaq-sherek, Dasturxanda maylı shórek, Dúnya-mal saǵan ne kerek, Ármanıń bar ma kóknarshı?

Kóknarshı qorasın birleydi,

Qarap otırıp terleydi,

Bala-shaǵası zirleydi,

Názeri bálent kóknarshı.

37

Gewishim

Pashshayı jegdesin qıya jamılǵan, Ala ógizdi aldına salıp aydaǵan, Shımbaydıń jolında gewishim qalǵan, Kórseń bilseń gewishimnen xabar ber.

Joldas kórsem joldasımdı qıstar em, Gewish kórsem baslıǵınan uslar em, Kórsem seni qoynımda saqlar em, Endi kórsem bolar seni gewishim.

Óteniń shorı

Alıstan kóringen Shımbaydıń morı, Aǵarıp kóringen Óteniń shorı, Tabanlap aladı yabınıń zorı, Arıq-turıq jolda qaldı yaranlar.

Bazarshılar júre almaydı erkine, Qattı júrse ılay tamar bórkine, Namazlıger túsip edim shetine, Namazshamda zorǵa shıqtım shetine.

***********************************

- Ǵarrı dep kúlipseń meniń halıma, Hár neshik etseńiz qayıldur endi, Jigitpen diyer em óz qıyalıma, Anıń ushın toyǵa keldim kelinler.

Men de burın sizler yańlı jas edim, Jigit bolıp jigitlerge bas edim, Alla ómir berip uzaq jasadım, Kóplerdiń alǵısın aldım kelinler.

Sheke-sheke ıshqı dártiniń daǵını, Ótirmishám jigitliktiń shaǵını, Sizler kórip saqalımnıń aǵını, Kúlisersiz annı kórip kelinler.

38

Dúnyanıń kóp zawqı-sapasın súrip, Ótirmishám neshe májilisler qurıp, Neshe gózzallardıń japasın kórip, Usınshama jasqa keldim kelinler.

Saiyidi sizlerge mayıldur endi, Bir xoja ashıqdur saıldur endi, Hár neshik etseńiz qayıldur endi,

Sizler menen zamanlaspız kelinler.

***********************************

Nágihandıń jolım tústi,

Shul maqsımnıń qalasına,

Jası ullısın húrmet etip,

Sálem berdim balasına.

Bir qańlıǵa miyman bolıp,

At bayladım qorasına,

Kelgen jerim Pirjan boldı,

Qáteremiz bir jjem boldı.

Pirjan úyinde joq eken,

Xızmet etken Nurjan boldı.

QARAQALPAQ XALÍQ JUMBAQLARÍ

I. Tábiyat kórinisine baylanıslı jumbaqlar

39