Bala tarbiyasinda xaliq awizeki doretpelerden paydalaniw

pikirleri menen arzıw-ármanları, olardıń jámiyetlik turmısqa kóz-qarasları, tárbiya haqqındaǵı túsinikleri naqıl-maqallarda óziniń eń tujırımlı hám jıynaqlı kórkem sáwleleniwin tapqan. Naqıl-maqallar xalıqtıń turmıstı kúndelikli baqlawınıń tiykarında dóregen bolıp, olar mısalında tek bir áwlad ǵana tárbiyalanıp qoymaydı. Olar atadan-balaǵa, áwladtan-áwladqa ótip kiyatır. Hátteki, olardaǵı «ushırma sózler», «qanatlı sózler» ullı danıshpan alımlardıń da , shayırlarımızdıń da ruwxıy azıǵı, yosh dáregi bolıp xızmet etken. «Aqıllı adam naqılsız sóylemes» - dep qaraqalpaq xalqı biykarǵa aytpaǵan. Xalqımız: «naqıl-tildiń kórki, sózdiń duzı», dep durıs bahalaǵan. Naqılmaqallardı xalqımız óziniń ustazı hám keńesgóyi, keleshek áwladqa qaldıratuǵın órnekli hám kórnekli miyrası, obrazlı, durıs oy juwırtıw úlgisi, dep esaplagan.

Joqarıda aytıp ótkenimizdey, jámiyetlik sananıń bir bólegi bolǵan naqılmaqallardıń basım kópshiligi qalıń xalıqtıń iygilikli arzıw-ármanların, ádiwli ideyaların iske asırıwǵa, yaǵnıy turmısqa durıs kóz-qarastı qáliplestiriwge qaratıladı. Olar, ásirese, turmıs ushın kúndelikli zárúr bolǵan zatlardı zinharlap násiyatlaydı. Solardıń qatarında materiallıq baylıqlardıń qaynar bulaǵı, abadan turmıstıń gilti sıpatında miynetti ulıǵlaydı, hadal miynetten, mańlay terden dóregen iygilikli islerdiń qádir-qımbatına jete biliwdi, olardı qásterlep, únemlep jumsawdı násiyatlaydı.

Qaraqalpaq naqıl-maqalları da, basqa xalıqlardıń naqıl-maqalları sıyaqlı, júdá qısqa, az sózli, tujırımlı hám qonımlı bolıp keledi. Solardıń ishinde xalıq arasında eń keń taralǵanları miynet súygishlik haqqındaǵı naqıl-maqallar.

Miynet temasına arnalǵan naqıl-maqallarda hár bir adamnıń ayanbay miynet etip, xalıqqa xızmet kórsetiw ideyası birinshi orınǵa qoyıladı. Miynet penen tabılǵan dúnya biybaha, qunlı, miynet penen tabılǵan nan mazalı hám juǵımlı boladı, dep násiyatlanadı naqıl-maqallarda, mısalı:

«Adam miyneti menen bahalanadı», «Háreketke bereket»,

«Miynetin kórse, ráhátin de sol kórsin»,

«Isleseń-tislerseń»,

«Miynet túbi ráhát» degen sıyaqlı naqıl-maqallar usı dúrkimdegi naqıl-maqallardan esaplanadı.

Berdaq atamız «Mańlaydan ter tógip, dizeńdi búgip, Tapqan bir zaǵarań paldan jaqsıraq» dep násiyatlap ótken.

Qaraqalpaqstannıń jer sharayatında diyxanshılıq ushın eń zárúrli hám sheshiwshi nárselerdiń biri suw bolıp esaplanadı. Házirgi waqıtta Aral teńizi suwınıń azayıp qurıp ketiwi tek úlkenlerdi ǵana táshiwishke salıp qoymastan, jas óspirimlerdi de hátteki balalardı da oylandırıp atır. Olar suw haqqında sóz etkende, naqıl-maqallardı keltirip sóylegendi oǵada unatadı.

Sonıń menen birge, xalıqtıń tirishiligi birden-bir jerge, suwǵa baylanıslı

12

bolǵanlıqtan, usılar haqqındaǵı xalıq naqıl-maqallarına óz aldına arnawlı toqtap, mınaday mısalardı keltirip ótpekshimiz. «Ana jer suw menen saqıy»,

«jer gáziyne, suw gáwhar», «Suw keldi-nur keldi», «Diyxannıń kúni suw (jer) menen, baqanıń kúni kól menen», «Balıq suwda tiri», delinedi bul dúrkimdegi naqıl-maqallarda.

Qaraqalpaq shańaraqlarında bala tárbiyasında awızeki xalıq dóretpelerinen paydalanıw múmkinshilikleri oǵada kóp, olardı orınlı hám óz waqtında paydalanıw, álbette, tárbiyalıq islerdiń sanalı bolıwına óz paydalı tásirin tiygizedi.

Awızeki xalıq dóretpelerinen paydalanıw analardıń háyiwinen, yaǵnıy besik jırlarınan baslanadı. Bul háyiw aytıw Oraylıq Aziya xalıqlarınıń bárinde de keń en jayǵan. Hátteki pútkil dún’ya júzi xalıqları turmısında da qollanıladı, desek qátelespeymiz.

Shıǵıstıń ullı alımı Ábu Ali Ibn Sino óziniń «Kanon vrachebnoy nauki»1 degen kitabında besiktiń hám besik jırınıń paydalı táreplerin sóz etken. Onıń pikirinshe: …. «bóbektiń tilegin qanaatlandırıw barısında eki nárseniń áhmiyeti oǵada ullı, biri - balanı besikte áste ǵana terbew, ekinshisi-uyıqlaw ushın dástúrge aylanıp ketken nama ırǵaǵı menen oǵan háyiw aytıw» - dep kórsetken. Demek, háyiw aytıw Ibn Sino dáwirinde de, hátteki onnan burın da bolǵanlıǵınan derek beredi.

Bunda bala jubatıwshı ata-ananıń óz perzentine bolǵn súyispenshiligi, haq tilegi, baxıtlı ármanları, keleshektegi gózleytuǵın arzıwları balası arqalı orınlanıwın kútiwi sóz etiledi. Mısalı:

Aynalayın appaǵım, Qozı júni qalpaǵım,

Qozım meniń gúl bolǵay,

Jıynaǵanım toy bolǵay,

Tonım toyǵa ulasqay, Dáwlet kelip ornasqay

Besik jırlarındaǵı jıllı-jumsaq sózler ul hám qız balalarǵa óz aldına arnap aytıladı. Ul balalarǵa «Qozım», «qulınım», «qalpaǵım», «telpegim», «botam», t.b. sózler keltirilip, teńewler formasında boladı. Al qız balalarǵa «appaǵım»,

«gúlim», «qaymaǵım», «suwsınım» hám t.b. sol sıyaqlı sózler kóbirek qollanıladı.

Joqarıdaǵı keltirilgen mısal, demek, ul balalar ushın aytılatuǵın háyiw bolıp esaplanadı. Qız balalar ushın tómendegi bir neshe háyiwlerdi mısalǵa keltiriw múmkin.

1.Aynalayın appaǵım, Sút ústinde qaymaǵım, Ash bolǵanda azıǵım,

Shóllegende suwsınım2

13

2.Qızım, meniń qızǵa usar,

Baydıń malın ızǵıtar,

Qozıma kelgen qırq kisi, Qırq kisiniń ishinen

Ayttırıp alar bir kisi3 t.b.

Ana óz háyiwi arqalı balanı baxıtlı ómirge baǵdarlaydı, óz mehirin, pármanalaǵanın kórsetetdi. Qatarınan kem bolmay jámiyette óz ornın tabıwda násiyatlaydı. Mısalı:

Anań ketpes qasıńnan-ay,

Sıypar bárhá basıńnan-ay,

Qatarıńnan kem etpey-ay, Pármana bolar jasıńnan-ay ...

Analar ózleri aytatuǵın besik jırlarında uldı uyaǵa qondırıw, qızdı qıyaǵa qondırıw óz wazıypası ekenligin hámme waqıt sáwlelendiredi. Mısalı,

Qaraǵım meniń jasında, Maqpal qalpaq basında,

Áshokoyli aq otaw, Aǵasınıń qasında.2

Meniń qaraǵım bir mırza,

Qulaǵında jup sırǵa,

Qalıń malın sorasań,

Seksen tuwar, bir jorǵa.

Xalqımız óziniń ómiriniń jalǵası bolǵan óz perzentlerin hár tárepleme rawajlanǵan, aqıllı, tártipli, kúshli, deni saw, bilimli, ilimli bolıwın bárqulla dıqqat orayında tutadı. Olardıń kámil insanlar bolıp jetilisiwinde óz janların tóz etedi ayamaydı. Ata-analardıń bul pazıyletlerin ózleri jır etip aytatuǵın besik jırlarınan anıq kóremiz. Demek, besik jırı xalıq awızeki dóretpeleriniń eń áhmiyetli túrlerinen biri bolıp, ol jaslardıń milliy tárbiyanıń quramlı bólekleriniń qálegen túrlerin ózlestiriwde tárbiya quralı rolin aytqaradı.

Balalar tárbiyasında keń qollanılatuǵın awızeki xalıq dóretpeleriniń jáne bir áhmiyetli túriniń biri balalar qosıqları bolıp esaplanadı. Balalar qosıqları kewilge qonımlı, názik, gózzal, estetikalıq zawıqlı sezimlerge bay bolıp keledi. Balalar qosıqları balalar tili menen, ápiwayı jazılǵanlıqtan olardıń yadlawları ushın qolaylı bolıp keledi.

Balalar qosıqları óziniń maqsetine, mazmunına qaray otırıp, bir neshe túrlerge bólinedi. Olar taqmaq, oyın-zawıq túrlerinde kóbirek ushırasadı.

Taqmaqtı aytqanda balalar anıq etip, túsinikli, tásirli etip aytadı. Shańaraqta ata-analar, ilajı bolǵanınsha, balalar qosıqlarında sózlerdi, seslerdi

14

durıs aytıwına itibar beriwleri tiyis. Taqmaq formasındaǵı qosıqlardan xalqımız arasında kóbirek tarqaǵan túri «Túlkishek» qosıǵı bolıp esaplanadı.

-Há túlkishek, túlkishek,

-Túnde qayda barasań

-Mamamnıń úyine baraman,

-Mamań sagan ne berer

-Eshki sawıp sút berer,

-Eshkisiniń súti joq,

-Ílaǵınıń putı joq,

-Taram-taram et berer,

-Onı qayda qoyasań

-Tal túbine qoyaman,

-Iyt áketse ne qılasań

-Iyt awzınan alaman,

-Batıy xanǵa baraman,

-Batıy xannıń nesi bar

-Ushar-ushar qusı bar,

-Ushıp ketti hawaga,

-Qaytıp tústi dáryaǵa

-Dárya suwın qurıttı,

-Aq shabaǵın shiritti,

-Eki baydıń jurtında,

-Eki tıshqan urıstı . . .

Balalar bul «Túlkishek» qosıǵın aytıw arqalı tek sózlerdi, seslerdi durıs aytıp úyrenip ǵana qoymastan, hár túrli haywanatlar, quslar, tábiyattaǵı basqa da nárseler menen tanısıw múmkinshiliklerine iye boladı. Olar: eshki, tal, iyit, qus, dárya, shabaq, et, put, sút, tıshqan h.t.b. tanısadı.

Qosıq ishinde keltirilgen haywanatlar, quslar, dáryalar, kóller boyınsha kishi jastaǵı balalar túsinikleri júdá azǵantay bolıwları múmkin, hátteki, olardı bir-biri menen shatastırıp alıw jaǵdaylarıda ushırasıwları itimal. Bunday waqıtları ata-analar durıs túsinikler beriwleri tiyis. Tilekke qarsı, ayırım ata-analardıń nadurıs juwaplar, qáte túsindiriwler beriwleriniń gúwasımız. Ilájı bolǵanınsha, olarǵa durıs, anıq, túsinikler beriw kerek. Bulardan basqa «Hákke qayda», «Áwelemen-dwelemen», «Ótirik óleń», «Ótirik ertek», «Há túyeler, túyeler» t.b. túrleri oǵada kóp.

Balalar qosıqları joqarıda aytqanımızday mazmunı, maqsetlerine qaray hár túrli tárbiyalardı ámelge asıradı.

Mısalı, «Há túyeler, túyeler» qosıǵında túye haqqında, duz haqqında, taw haqqında, balıq haqqında túsinikler alıw menen birge óz xalqımızdıń turmısı menen, geografiyalıq jaylasıwı menen de tanısadı.

15

«T» seslerin aytıwda da qıynaladı. Bunday jaǵdaylarda joqarıdaǵı seslerdi aytıp, úyreniwge múmkinshilik beriwshi jańıltpashlardan paydalansa boladı.

Mısalı: Ayır atandı júk qartaytar, Semiz qoydı may qartaytar.

Qırda qırıq qırǵawıl, Qırıq qırǵawıl ishinde Qırıq jıl qısır qalǵan, Qızıl qıl quyrıqlı qırǵawıl.

Bórge jedik, Qarma jedik, Palma dedik, Kóp jep edik,

Shóllep edik,

Kók shay ishtik, Kóp shay ishtik, Tek shay ishtik.

Kól bette:

Kók shópte kóp, Shópshekte kóp, Shekshekte kóp,

Atshókte kóp.

Men qozımdı Qońırawınan tanıdım, Qońır bawınan tanıdım, Omarawınan tanıdım, Mańırawınan tanıdım.

Shańaraqta ata-analar bala tárbiyasında qollanılatuǵın jańıltpashlardan sistemalı paydalanıp barǵanı maqul. Balalar ushın olar oǵada qızıq, aytıwǵa júdá umtıladı. Bir tárepinen, olardıń tili rawajlansa, ekinshi tárepinen, jańıltpash ishinde ushırasatuǵın nárselerdi úyrenep, dúnya tanıwı da keńeyedi. Joqarıdaǵı bir jańıltpashtıń ózinde «Kók shóp», «Shópshek», «Shekshek», «Atshók» sózleri gezlesip atır, álbette, ata-analar ol nárselerdiń mánisin, túr túsin, ózgesheliklerin, olardıń solayınsha atalıw sebeplerin túsindirip bergeni maqul boladı.

Shańaraqlardaǵı bala tárbiyasında jumbaqlardıń da tárbiyalıq áhmiyeti oǵada ullı. Jumbaq sózi «jum» hám «baq» degen eki sózden payda bolıp, bir nárseni oylanıp tabıw, degen mánisti ańlatadı.2 Xalqımız jumbaqlardı ázelázelden paydalanıp keledi. Jumbaqlar balalardıń oy órisin, qıyalın, dúnya tanıwın rawajlandıradı.

17

Olar tábiyattaǵı, jámiyettegi bar kópshilik nárselerdi, hádiyselerdi úyreniwge múmkinshilikler beredi. Kópshilik jaǵdaylarda shańaraqlardaǵı jası úlkenler kishkenelerge jumbaqlar jasıradı. Kishkentaylar oylanadı, izlenedi, bir nárseni ekinshi nársege salıstıradı, hár túrli belgilerin, ózgesheliklerin, túr-túslerin qarastıradı. Eger taba almasa, aspanda ma, jerde me, qırda ma, suwda ma, h.t.b. sorawlardı berip, olar jumbaqlardı durıs sheshiwge umtıladı.

Bunday waqıtları jumbaq jasırıwshı jası úlken adam juwabın birden aytpastan, balanı izleniwge, oylawǵa baǵdarlap, járdemlesip barǵanları maqul boladı. Ilajı bolǵanınsha, jumbaq balalar ómirine baylanıslı, kúndelikli turmısta ushırasatuǵın nárseler bolǵanı maqul.

Jumbaqlar hár túrli tarawlarda ushırasadı, mısalı, sharwashılıqqa, diyxanshılıqqa, balıqshılıqqa, ańshılıqqa, úy buyımlarına, oqıw qurallarına, qurılısqa, azıq-awqatqa h.t.b. baylanıslı jumbaqlar bolıwı múmkin.

On eki shaqalı úlken daraq,

Hár shaqada otız japıraq,

Japıraqtıń bir jaǵı qara,

Bir jaǵı aq . . . (12 ay, 30 kún, 30 tún) h. t.b.

Shańaraqta ata-analar jası úlkenler balalardıń bos waqıtlarında awızeki xalıq dóretpeleriniń basqa túrlerinen tárbiya waqtında paydalanǵanı sıyaqlı jumbaqlardan da paydalanıp barǵanı maqul boladı.

Xalqımız shańaraqta bala tárbiyasında termeden de keń paydalanadı. Terme xalıq arasında oǵada keń tarqalǵan awızeki xalıq dóretpeleriniń biri bolıp tabıladı. Termelerdi ertede jırawlar, baqsılar, qıssaxanlar kóbirek aytatuǵın bolǵan. Termeler aqıl sózlerdi, násiyatlardı terip alǵan bolıp, jaslarǵa adamgershilik sıpatlardı qáliplestiriwde teńi-tayı joq tárbiya quralı esaplanadı. Termelerdi ata-analar balalarına oqıp beriwi de múmkin yamasa oqıw múmkinshiligi bar balalarına oqıtıwǵa da boladı. Termelerdi oqıp

18

baratırǵan waqıtta yamasa oqıp bolıp, mánisin shaǵıp túsindirip bergen jón boladı. Sonda balaǵa júdá túsinikli hám esinde uzaq saqlanadı.

Shańaraqtaǵı bala tárbiyasında naqıl maqallar da oǵada kóp qollanıladı. Qaraqalpaq xalıq naqıl-maqalları oǵada keń tematikaǵa iye bolıp esaplanadı, onda xalqımızdıń turmısınıń hámme tárepleri sáwlelenedi. Naqılmaqallardıń bári ómirden alınıp, haqıyqıy turmıs mashqalaları súwretlenedi.

Naqıl-maqallar dáwirden-dáwirge ótip, bayıp, jetilisip, zamanǵa say beyimlesip baradı. Naqıl-maqallar jaslardı miynet etiwge, halıs xızmet kórsetiwge, miynetti aqırınadeyin jetkeriwge násiyatlaydı.

Qayır etseń pútin et, Jartı qayır jaraspas. Qıymıldaǵan qır asar,

Búlkildetgen jer tóser. Hadal miynet azdırmas,

Sumlıq boydı jazdırmas.

Tematikası boyınsha qaraqalpaq naqıl-maqalları bir neshe toparlarǵa bólinedi.

a)miynet, óner-kásip haqqında,

b)úrp-ádet, dástúrlerge baylanıslı,

v) Watan, xalıqtı, súyiw, doslıq haqqında,

g) jıl máwsimleri, tábiyat kórinisleri haqqında,

d)jańadan payda bolǵan naqıl-maqallar,

e)termeler, tolǵawlar h.t.b.

Miynet adamnıń kún kórinisindegi negizgi faktordan bolıp tabıladı, sonıń ushın miynet temasına naqıl-maqalda oraylıq orındı ajıratılıwı tábiyǵıy nárse. Miynettiń ájayıp qásiyetleri jaǵımlı til menen bayanlanadı.

a)Hárektke bereket.

b)Xızmet etseń millet etpe.

v) Shópshek degen shóp boladı

Tereberseń kóp boladı.

Írasında da, naqıl-maqallar ápiwayı turmıs keshiriw barısında háreket etken jaqsı, bir talaptıń basında bolǵan jaqsı ekenligin túsinikli halda jetkeredi. Xalıq ushın etilgen miynettiń milletsiz bolıw kerekliginde durıs nárse - mine qaysı naqıl-maqallardı alsaqta, olar turmıstaǵı real máselelerdi súwretleydi.

Jámiyetlik ádep-ikramlılıqqa moral normalarına tán naqıl-maqallarda adamlardıń minez qulıq normalarındaǵı jetiskenligi, keleshegi ashıq aytıladı. Demek, olar jaslarǵa jaqsı insanlar bolıw kerekligin, dosqa zıyanıńdı tiygizbew kerekligin násiyatlaydı.

Qaraqalpaq xalqı diyxanshılıq penen kóbirek shuǵıllanǵanlıqtan onı suwǵarıwdıń áhmiyetin de esten shıǵarmaydı. Naqıl-maqallardıń

19

kórsetkenindey, hár bir jámiyettiń óziniń tártibi, siyasatı, adamgershilik normaları boladı, jaslardı sol dáwirdiń talaprlarına say bolıwǵa shaqıradı.

Onı «Hár zamannıń óz sazı bar» dep táriypleydi.

Jámiyet aǵzalarınıń túsinikleri, pikirleri, qabıl etiwler bir qıylı emes, hár kimde hár túrli onı:

1) «Bir biyeden aladı, quladı tuwıladı».

w) «Balanıń ózin tuwsań da, minezin tuwmaysań». 3) «Bolar bala bes jasınan belgili».

Mine, qálegen naqıldı alsaq ta, óziniń ótkir pikiri menen, kórkemligi menen, tiliniń anıqlıǵı menen ajıralıp turadı. Naqıl-maqallardı paydalanǵanda ata-analar balalarǵa tárbiyalıq tásir kórsetetuǵın dárejede qollanıw kerek boladı.

Awızeki xalıq dóretpeleriniń jáne bir áhmiyetli tarawlarınıń biri - ertekler. Olar Watanǵa muhabbat, onı qorǵaw, zulımlıqqa qarsı sheksiz gúres, batırlıq, turaqlılıq, shıdamlılıq, tártiplilik, shólkemleskenlik, miynet súygishlik, haqıyqatlıq, doslıq h.t.b. insanıylıq pazıyletler tereń súwretlenedi.

Ertekler mektepke shekemgi jastaǵı balalarǵa oǵada kúshli tásir etip, olardaǵı hár túrli sezimlerdi oyatadı, (quwanısh, qorqınısh, miyrimlilik, shadlıq h.t.b.). Barlıq erteklerde balalardı belgili bir dárejede tárbiyalawǵa qaratılǵan boladı. Ertekler bárhá haqıyqatlıqtı, hadallıqtı jaqlap, qollapquwatlap otıradı.

Balalar erteklerdi tıńlaǵanda oylanadı, belgili bir túsiniklerge iye boladı, kóz aldına keltiredi, obrazlar jaratadı, olardıń turmıs tájiriybeleri kem bolǵanlıqtan nadurıs túsiniklerge iye bolıwı múmkin. Bunday waqıtları ataanalar balalar menen pikirlesip, sáwbetlesip, túsinbegen jerlerin túsindiriwleri úlken rol oynaydı.

Qaraqalpaq xalıq erteklerinde kóbirek jámiyettiń materiallıq jaydayları sáwlelenip, olarǵa baylanıslı bolǵan úy haywanları kóbirek sóz etiledi (atlar, túyeler, qoylar, qozılar, eshkiler, ılaqlar h.t.b.). Úy haywanları jabayı jırtqısh haywanlar menen qarama-qarsılıqlarda bolıp, jabayı jırtqısh haywanlardıń ádalatsızlıqların kórip, olar ústem bolıp keledi. Awızeki xalıq dóretpeleriniń ishinde erteklerdiń xarakterli ózgesheligi sáwlelendiriw qurallarınıń kóp túrliliginde bolıp esaplanadı.

Janrlıq kóz qarastan qaraǵanda, erteklerdi túrlerge bóliwde folkloristikada ele tolıq tártiplestirilmegen, hár ilimpaz hár qıylı bólip júr (geybirewler eki toparǵa, bazı birewleri úsh toparǵa, al úshinshi birewleri tórt toparǵa bóledi).

Házirgi kúnde kópshilik ilimpazlar erteklerdi úlken úsh toparǵa bóledi.

1.Sıyqırlı ertekler.

2.Haywanlar haqqındaǵı ertekler.

3.Turmıslıq ertekler.

20

Olardıń ishindegi sıyqırlı ertekler oǵada kóp taralǵan túri bolıp esaplanadı. Bunda waqıyalar qıyalıy túrde sáwlelengen boladı. Haywanatlar bir túrden ekinshi túrge, hátteki adamǵa da aylanıp, ketedi, al adamlar haywanlarǵa da aylanıp oǵada fantastikaǵa bay bolıp keledi.

Biraq, fantastika elementleriniń qatnası ómir shınlıqların biykarlamaydı. Kerisinshe, tıńlawshı ertek mazmunın gúzetip otırıp, xalıqtıń turmısı menen keńnen tanısadı.

Ertek qáhármanlarınıń geybirewlerine ayanısh sezimleri payda bolsa, al unamsız qáhármanlarǵa degen jek kóriwshilik sezimleri artadı.

Sıyqırlı erteklerde qáhármanlar haywanatlar bolǵanı menen oraylıq figurada adamlar turadı. Sıyqırlı erteklerde mástan kempirler, aydarhalar, jeti baslı jılanlar, adamlarǵa aybat shegip, olardıń ómirine qáwip tuwdırsa, sıyqırlı júzik, sıyqırlı tayaqlar adamlardı qutqaradı, kerekli zatların sol payıtta tayar etedi.

Bul erteklerde jaqsılıq hám jamanlıq arasındaǵı gúres bárqulla háwij alıp barsa da, jaqsılıq jamanlıq ústinen jeńiske erisip otıradı. Nátiyjede ertek tıńlaǵan adam jaqsılıqtıń, hadallıqtıń táreptarı bolıwı sózsiz.

Haywanatlar haqqındaǵı ertekler qaraqalpaq xalıq ertekleriniń eski túrlerinen bolıp esaplanadı. Hámmege belgili, Oraylıq Aziya hám Shıǵıs xalıqları jıllardı haywan atları menen ataydı (tıshqan, jılan, sıyır, jılqı, qoy, qoyan h.t.b.) Haywanatlarǵa baylanıslı bolǵan biraz oylar da bar. Iyttiń urǵanı jaman, hákkeniń shıqılıqlaǵanı jaman boladı, tamǵa bayıwlı qonsa bolmaydı h.t.b.

Haywanatlarǵa baylanıslı ertekler oǵada kóp, ondaǵı bas qaharmanlar at, eshek, eshki, túye, qoy, tawıq, iyt, pıshıq h.t.b. Olardıń birewi kúshli bolsa, birewi hálsiz bolıp keledi, úshinshisi hiyleker bolsa, tórtinshisi ańqaw bolıp súwretlenedi.

Bunday ertekler arqalı jas óspirimlerge hár bir haywanattıń paydası, olardıń «minez-qulıq normaları», «atqaratuǵın xızmetleri» aytıladı. Mısalı, at, eshek, túye kúsh-kólik retinde paydalanılsa, ekinshi tárepten at, túye, sút beredi, gósh retinde paydalanıladı h.t.b. haywanatlardıń paydalı tárepleri túsindiriledi.

Tımsalıy erteklerdegi bas maqset jaslarǵa tábiyat haqqındaǵı, haywanatlar dúnyası haqqındaǵı túsiniklerdi beriw bolıp, olardı erteklerde bas qaharman etip kórsetedi.

Bunday erteklerde teńewler oǵada sheber qollanıladı. Mısalı, jolbarıs, arıslan kópshilik waqıtta patsha obrazın berse, qasqır ashkóz bolıp, baylardıń obrazların, túlki bolsa, hiyleker bolıp súwretlenedi.

Jaslarǵa milliy tárbiya beriwde qaraqalpaq awızeki xalıq dóretpeleriniń áhmiyetli janrlarınıń biri-xalıq oyınları bolıp esaplanadı. Qaraqalpaq xalıq oyınlarınıń túrleri oǵada kóp. Olardıń biri balalardaǵı ádep-ikramlılıq

21