Tabiyattaniwdi oqitiw metodikasi

kollekciyalar. Kartonnan kesilgen, shártli belgileri bolǵan úlken kartası paydalı qazılmalardıń ornı kórsetiledi.

12. «Bul qızıq» teması tiykarında qızıqlı sorawlar, tábiyat haqqındaǵı maqalalardan úzindiler, haywanlardıń dene aǵzaları – tumsıǵı, tırnaǵı, qanatları yamasa qaptal tárepten kórinisleri (skletleri) sáwlelengen súwretler, balalardıń ekskursiyalarda baqlaw tiykarında sızǵan súwretleri jaylastırıladı.

Úlketanıw múyeshine oqıwshılar tayarlaǵan, qala, wálayat, rayon tariyxı sáwlelengen albomlar qoyıw lazım, jergilikli sanaat ónimlerin kórsetiw de múmkin. Bul bólimde tábiyat qorǵawı máseleleri (mámleket qorǵawına alınǵan ósimlik hám haywanlardıń fotosúwretleri yaki súwretleri hám sol sıyaqlılar) sáwleleniwi, wálayat yaki úlkede jaylasqan qorıqxana hám buyırtpashılardıń atları kórsetiliwi kerek. Hawa rayı kalendarı stendten ibarat bolıp, onıń orayına kún hám ay jazılıp, oǵan sol kúngi hawa rayı maǵlıwmatları jaylastırıladı. Tómenireginde termometr, miynet sabaqlarında oqıwshılar tayarlaǵan flyuger jaylasadı. Hawa rayın táriplewde kartonnan qırqılǵan shártli belgilerden paydalanıladı. Termometr modelinde kóshedegi termometr boyınsha hawa rayı kórsetiledi. Sol jerge keyingi bir neshe jıllardıń hawa rayı kalendarı hám temperatura ózgerisleri grafigi de jaylastırıladı. Stendtiń úshinshi bólimine orınnıń hawa rayı hám onıń belgileri haqqında materiallar qoyıladı. Bólim jarqın súwretler menen bezetiledi.

Úlketanıw múyeshine «Jasıl baqlawshılar»dıń is rejesi de qoyıladı.

Úlketanıw múyeshiniń materialları tábiyattanıw sabaqlarında keń qollanılıwı kerek, sebebi olar tek úlke tábiyatı hám xojalıǵı haqqındaǵı bilimlerdi terereńlestirip ǵana qalmastan, bálkim aldıńǵı úyrenilgenlerdi bekkemlewge de járdem beredi. Úlketanıw materialların jıynaw mekteptiń ómir menen baylanısın bekkemleydi, oqıwshılardıń tábiyat qorǵawı boyınsha jumıslarǵa belsene qatnasıwına imkaniyat beredi.

122

Geografiyalıq maydansha. Orındaǵı ámeliy jumıs hám baqlawlardiń ádewir bólegi mektep aldındaǵi maydannıń geografiya maydanshasında ótkeriledi. Sol qatarda, bul jerde hawa rayın hám quyashtıń háreketin turaqlı baqlap barıw, orında mólsherge alıw, aralıqtı ólshew sıyaqlı islerdi orınlaw, sonıń menen birge, tábiyattanıw baǵdarlaması menen baylanıslı tapsırmalardı ámelge asırıw múmkin.

Geografiya maydanshasın tayarlaw ushın ólshemi shamalap 10 m2 keletuǵın ashıq orın sonday tańlanadı, oǵan úlken terek hám binalardıń sayaları túspeydi. Maydansha aldın tegislenedi, soń oǵan qum sebiledi hám átirapı oraladı. Bul maydansha oqıw-tájiriybe maydanınıń qasında bolıwı maqsetke muwapıq.

Tábiyattanıw sabaqların ótiw ushın maydanshada bul úskeneler bar bolıwı zárúr:

1.Ólshewshi-diywal. Bul oramnıń hárbir metri oralıp hár qıylı boyawlar menen boyaladı. Ólshewshi-diywal boylap jolsha qazıladı. Onnan kosmoslıq kózqaraslardı rawajlandırıw, anıqraǵı, «Plan hám karta» temasın ótiwde paydalanıladı.

2.Biyiklikti ólshewshi ústin. Biyikligi 10 m, hár qaysı metri náwbet penen eki túrli – reńli. Ol biyiklikti salıstırıw, sonıń menen birge, kosmoslıq ólshew kónlikpelerin rawajlandırıw ushın xızmet qıladı. Ústinniń ushına fluger ornatıladı.

3.Flyuger – samal jónelisin anıqlawshı ásbap. Onı oqıwshılardıń ózleri qańıltırdan jasawı yaki dúkannan samal kúshin anıqlaw ushın samal ólshegish penen birge satıp alıwı múmkin.

4.Boy ólshegish – boy ólshew ushın aǵashtan jasalǵan ásbap. Boy ólshegishten paydalanıp oqıwshılar óz boyların ólsheydi hám basqa nárselerdiń biyikligi menen salıstıradı. Bunda kózde shamalaw kónlikpesi rawajlanadı.

5.Kvadrat metr – uzınlıǵı 1m keletuǵın reykalardıń óz ara biriktiriliwinen payda qılınǵan maydan. Ol maydanshaǵa qoyıladı hám ishine maydalanǵan gerbishler salınadı. Ol kvadrat metr haqqında kórgizbeli túsinik beredi.

6.Gnomon. Quyashtıń gorizont astınan biyikligin anıqlaytuǵın ásbap. Gnomon járdeminde, gorizont

123

tárepleriniń jónelislerin de anıqlaw múmkin. Mısal ushın, kúnniń yarımında saya arqaǵa baǵdarlanǵanın korsetedi hám qısqa boladı, sebebi Quyash tikke (zenit) turadı, erte menen saya batısqa, keshqurın bolsa shıǵısqa baǵdarlanǵan boladı. Hárdayım arqaǵa jónelisti biliw ushın kúnniń yarımında gnomon sayası qalıń boyaw yaki gerbish párshesi menen belgilep qoyıladı.

7.Rombik sheńber. Onnan gorizont táreplerine salıstırǵanda ózi turǵan orındı anıqlaw uqıpların payda etiw ushın paydalanıladı. Sol maqsette gerbish yaki aǵashlar yarımına shekem jerge kirgizip gnomon átirapına teriledi. Dońgelek – sheńberdiń sırtqı tárepine gorizont tárepleri atlarınıń bas háripleri qoyıladı. Yarım kún sızıǵı boyınsha – arqa, qarsısında – qubla, oń tárepte – shıǵıs, shepte – batıs hám de olar ortasında aralıq tárepler – arqa-shıǵıs, arqa-batıs, qubla-batıs, qubla-shıǵıs dep belgilenedi.

8.Quyash saatı. Ol qálegen ólshemli gorizontal qoyılǵan aǵash dóńgelek bolıp, ortasında oǵı boladı. Dóńgelektiń shetine gnomon boyınsha (kún yarımında ústinniń, yaǵnıy oqtıń arqaǵa jónelgen sayası boyınsha) 12 san qoyıladı. Sanlar bir-birinen teń aralıqta jaylasadı. Ol maydanshanıń qublasına eń ashıq orınǵa ornatıladı.

9.Jawın ólshegish. Ápiwayı shelek jawın ólshegish bolıp xızmet qılıwı múmkin. Bunda jawın muǵdarın anıqlaw ushın shelek ishine túsirilgen sızǵıshtan paydalanıladı. Jawın menzurka járdeminde ólshenedi. Bunıń ushın kub santimetr esabındaǵı menzurka kórsetkish 10 ǵa kóbeyttiriledi hám shelek astınıń bet maydanına bólinedi.

10.Qar ólshewshi reyka. Tiyisli sızıqları bolǵan arnawlı reyka menen qar toplamı qalıńlıǵı ólshenedi.

11.Meteorologiyalıq xanasha hawa temperaturasın ólsheytuǵın termometr, hawa basımın ólsheytuǵın barometr, hawa ızǵarlıǵın ólsheytuǵın gigrometr hám basqa ásbaplardı saqlaw ushın xızmet qıladı. Meteorologiyalıq xanasha geografiya maydanshasınıń saya túspeytuǵın ornına eki metrge jaqın biyikilikke ornatıladı.

124

12.Qum salınǵan yashik jumıs stolı qasına ornatıladı hám oqıwshılardıń hár qıylı relef formaların payda qılıwı ushın paydalanıladı.

13.Orientirlew múyeshi ózlestirilgen bilim, uqıp hám kónlikpelerdi bekkemlew ushın xızmet qıladı. Bunda kesilgen kúnde sheńberleri qublaǵa qaratıp ornatıladı, janbawırlıqları (tik hám qıya), tawlıǵı hám anıq ańlatılǵan shoqqısı hám de astı menen tóbeshik modeli (gazon menen qaplanǵan taslardan) bolıwı kerek.

14.Taw jınısları hám suwdı úyreniw ushın úskeneler óz ishine jasalma suw basseynleri, dárya modeli, taw jınısları hám orınnıń topıraǵın aladı. Suwdıń aǵısın úyreniw ushın geografiya maydanshasına vodoprovod ótkeriledi. Suwdıń jasalma aǵımı jolına «qurǵaqlıq»lardıń juwılıwı hám «sarqırama» payda bolıwın kórsetiw ushın tosıq qoyıladı. Geografiya maydanshasındaǵı islerdiń tabısı olardıń turaqlı ótkiziliwi hám oqıtıwshı tárepinen hárdayım baqlaw qılınıp barılıwına baylanıslı.

Mashqalalı máseleler hám tapsırmalar

1.Tábiyattanıw xanasınıń úskeneleniwi hám dúzilisin bayan etiń.

2.Tábiyattanıw sabaqların úskenelewde kórgizbeli qurallardan kompleks paydalanıw jolların analiz qılıń.

3.Janlı múyeshti shólkemlestiriw hám úskenelew, ósimlik hám haywanlardı saylaw, olardı jaylastırıw hám de baqlawlar ótkeriwge qoyılǵan talaplardı analiz qılıń.

4.4-klas «Tábiyattanıw» sabaqlıǵı boyınsha janlı tábiyat múyeshinde ótiletuǵin sabaq konspektin dúziń.

5.Tábiyattanıw kózqarasları hám túsiniklerin qáliplestiriwde geografiya maydanshasınıń ornı haqqında maǵlıwmat tayarlań.

6.Geografiya maydanshasınan paydalanıp ótiletuǵın sabaq konspektin (klas hám tema qálewińizge qarap) dúziń.

7.Tábiyattanıwdı oqıtıw úlketanıw múyeshiniń áhmiyeti, materiallardı jaylastırıw haqqında maǵlıwmat tayarlań.

125

Qadaǵalaw ushın sorawlar

1.Tábiyattanıw sabaqlarında oqıw qurallarınıń qanday túrlerinen paydalanıladı?

2.Tábiyiy kórgizbeli qurallarǵa neler kiredi?

3.Tábiyattanıwdı oqıtıwda tábiyiy kórgizbeli qurallardıń áhmiyeti nede?

4.Tábiyattanıw sabaqlarında kartalardıń qaysı tiplerinen paydalanıladı?

5.Qanday apparatlar proekciyalıq apparatlar delinedi?

6.Tábiyattanıwdı oqıtıwda proekciyalıq apparatlardıń qanday áhmiyeti bar?

7.Qaysı úskeneler tájiriybeler hám laboratoriyalıq shınıǵıwlar úskeneleri qatarına kiredi?

8.Janlı tábiyat múyeshi qay jerde jaylastırıladı?

9.Janlı tábiyat múyeshi qalay úskenelenedi?

10.Janlı tábiyat múyeshinde baqlaw ótkeriw ushın qanday ósimlikler tańlanadı?

11.Janlı tábiyat múyeshinde haywanlardıń qaysı túrleri bolıwı kerek?

12.Akvarium terrariumnan qanday parqlanadı?

13.Úlketanıw múyeshi qanday bólimlerden ibarat?

14.«Biziń úlke» stendine qanday materiallardı jaylastırıw múmkin?

15.Tábiyattanıwdı oqıtıwda úlketanıw múyeshiniń áhmiyetin qalay túsindiresiz?

16.Tábiyattanıwdı oqıtıwda geografiya maydanshası qanday orın tutadı?

17.Geografiya maydanshasında qanday úskeneler bolıwı

shárt?

18.Flyuger ne?

19.Gnomon ne?

20.Quyash saatı hám oǵan qarap orınlanatuǵın jumıslar haqqında nelerdi ayta alasız?

126

III BAP

TÁBIYATTANIWDI OQITIW STILLERI

1-§. Oqıtıw metodları haqqında túsinik. Tábiyattanıwdı oqıtıwdıń awızeki stilleri, olardıń túrleri

Bizge belgili, mazmun hám oqıwshılardıń jasına muwapıq tárizde tańlanǵan metodlar bilim sapasınıń joqarı bolıwın támiyinleydi. Metod – ulıwmalıq mániste maqsetke erisiw usılı.

Oqıtıw metodı oqıtıwshınıń bilimler beriw hám házirgi waqıtta olardı oqıwshılar tárepinen ózlestirip alıw usılı bolıp esaplanadı. Metodtıń bul táriypi onıń eki bir-birine baylanıslı tárepleri: beriwshi, tásir qılıwshı – oqıtıwshı hám qabıl qılıwshı, ózlestiriwshi – oqıwshılardı ańlatadı. Bul óz ara tásir qılıwdıń xarakteri bilim deregine baylanıslı. Bilim deregi oqıw materialınıń mazmunı menen belgilenedi, ol bilim beriw procesinde jetekshi esaplanadı.

Tábiyattanıwdı oqıtıw ámeliyatında túrli oqıtıw metodları qarar tapqan. Biraq bul birqansha áhmiyetli belgilerge qarap olardı tómendegishe toparlastırıw múmkin:

a)oqıwshılar bilim alatuǵın derekler;

b)oqıwshılar iskerliginiń xarakteri;

d) oqıtıw procesinde oqıwshılar iskerliginiń xarakteri. Bul úsh belgi úyretiw hám úyreniwdi bir pútin process

sıpatında túsiniwden kelip shıǵadı. Bunda oqıtıwshınıń (úyretiwshiniń) hám oqıwshınıń (úyreniwshiniń) iskerlikleri óz ara baylanısqan hám talap etilgen, bilim derekleri bolsa oqıtıwshınıń iskerligi menen óz ara tıǵız baylanısta boladı.

Sabaqta oqıtıwshı túrli tálim metodlarınan paydalanadı. Oqıtıw usılların tańlawda bir qatar faktorlar: járdemshi mekteptiń házirgi basqıshtaǵı ósimi, oqıw páni, úyreniletuǵın materialdıń mazmunı, oqıwshılardıń oqıw materialın iyelewge tayarlıq dárejesi úlken áhmiyetke iye.

127

Usıl tańlaw hám onı qollanıw qásiyeti tek sabaqtaǵı oqıw materialınıń maqsetine emes, bálkim mazmunına qarap ta anıqlanadı.

Oqıtıw stili túsinigi didaktika hám stilliktiń tiykarǵı túsiniklerinen biri.

Pedagogikalıq oqıtıw degende, oqıtıwshı hám oqıwshılardıń birgeliktegi iskerlikleri, jumıs usılların túsiniw qabıl etilgen. Bul iskerlik járdeminde oqıtıwshı bilim beredi, oqıwshılar bolsa bilim sheńberlerin keńeyttiredi, olardıń biliw qábiletlerin rawajlandırıwshı, dúnyaqarasın qáliplestiriwshi tájiriybeler payda boladı.

Tálim-tárbiya procesi oqıtıwshınıń úyretiwshilik iskerligi menen oqıwshılardıń oqıw iskerliginiń uyǵınlıǵı.

Oqıtıw metodı degende oqıtıwshı hám oqıwshılardıń óz ara baylanısqan iskerligi túsiniledi, bul processte oqıwshılar tárepinen bilim, uqıp hám kónlikpeler ózlestiriledi, olardıń ańlaw qábiletleri rawajlanadı, dúnyaqarası qáliplesedi.

Oqıtıw metodları haqqındaǵı másele – tábiyattanıwdı oqıtıw metodikasındaǵı eń áhmiyetli máselelerden biri: ol tábiyattanıw kózqarasları hám de túsiniklerin durıs qáliplestiriw, sıpatlı tálim hám tárbiya nátiyjelerine erisiw ushın qanday oqıtıw kerek degen sorawǵa juwap beriwge imkan beredi.

Tábiyattanıwdı oqıtıw metodları úsh tiykarǵı gruppaǵa bólinedi:

Awızeki metodlar – oqıtıwshınıń materialın awızeki bayan qılıwı, sáwbet, kitap penen islew;

Kórgizbeli metodlar – kórsetiw, jeke baqlawlar, ekskursiyalar;

Ámeliy metodlar – awızeki hám jazba shınıǵıwlar, grafikalıq (sızılma) hám laboratoriya jumısları.

Oqıtıw metodların metodikalıq stilleri menen aljastırmaw kerek. Metodikalıq stil tek metodtıń elementlerinen biri, onıń shólkemlestiriw bólegi saplanadı (kórgizbeli qurallardı, kinofilmlerden fragmentlerdi, diafilm, diapozitivlerdi

128

kórsetiw, taxtadaǵı sxemalardan, súwretlerden paydalanıw, tájiriybelerin kórsetiw, geografiya maydanshası, mektep aldı maydanındaǵı ámeliy jumıslar waqtında ol yaki bul basqa iskerlikti kórsetiw hám basqalar).

Metod hám metodikalıq stil óz ara tıǵız baylanıslı. Olardıń didaktikalıq birligi sonnan ibarat, olar bir-birine ótiwi múmkin. Máselen, oqıwshılar atqaratuǵın tájiriybeler oqıtıw metodı esaplanadı, tájiriybe oqıtıwshı tárepinen gúrriń waqtında kórsetiliwi metodikalıq stil esaplanadı. Gúrriń dawamında oqıtıwshı tárepeninen diafilm kórsetiliwi metodikalıq stil esaplanıp, oqıw filmlerin kóriw oqıtıw metodı da bolıwı múmkin. Metod hám stillerden kompleks halında paydalanıladı, olar bir-birlerin tolıqtıradı, úyrenilip atırǵan tábiyat deneleri hám hádiyselerin balalar tárepinen qabıl qılıp alınıwın jaqsılawǵa, tábiyattanıw kursında túsiniklerdiń tuwrı qáliplesiwine xızmet qıladı.

Hárbir metod túri kishi usıllardan ibarat.

Gúrriń. Oqıwshılarǵa bilim beriwdiń jetekshi metodı oqıtıwshınıń janlı sózi – gúrrińi bolıp tabıladı. Ol oqıw kitapların oqıw, obyekt, dene hám hádiyselerdi kórsetiw, oqıtıwdıń texnikalıq qurallarınan paydalanıw, oqıwshılar aldına sorawlar qoyıw, kórkem ádebiyat oqıw hám basqalar menen uyǵınlasadı. Gúrriń oqıtıwshı shaxsına baylanıslı, sonıń ushın ol júdá úlken áhiyetke iye.

Oqıtıwshı gúrrińi súwretlew, emocionallıq hám izbe-iz bayanlama bolıp tabıladı. Gúrrińde izbe-izlikke qatań boysınılǵan halda oqıtıwshı hár qıylı usıl hám logikalıq islewdiń stillerin (analiz, salıstırıw, ulıwmalastırıwdı) qollanadı, oqıwshılarǵa durıs dúzilgen bayanlamasınıń úlgisin beredi.

Tábiyattanıw sabaqlarında tábiyattaǵı qandayda bir hádiyse yaki waqıya, eń úlken ashılıwlar tariyxı, alımlardıń (biografiyası) ómir iskerligi adamlardıń ósimlik hám haywanat dúnyasın ózlestiriw hám de qayta tiklew menen baylanıslı bolǵan dóretiwshilik iskerligi haqqında gáp

129

bolǵanda qollanıladı. Qatar jaǵdaylarda oqıtıwshınıń sabaqtaǵi gúrrińi óziniń syujet jónelisi hám obrazlılıǵı menen quramalı bolmaǵan ilimiy maqalalarına jaqınlasıp ketedi.

Oqıtıwshı materialdı aytıp beriw jolı menen oqıwshılar sanasına jarqın kartina qaldırıw, pák sezimlerdi oyatıw, quramalı pikirdi tolıq logikalıq rawajlandırıw ushın olardıń aldına sorawlar qoyadı.

Gúrriń syujetli, illyutraciyalı, informaciyalıq sıyaqlı túrlerge iye. Jańa material bayanına oqıwshılardıń tiri tábiyat múyeshi, mektep jer maydanı, ekskursiya yaki jazda tábiyat qoynında oqıtıwshınıń tapsırması menen alıp barǵan baqlaw hám tájiriybeleri haqqındaǵı gúrrińdi kiritiw júdá qımbatlı esaplanadı. Oqıwshılar oqıǵan kitaplarındaǵı qahramanlardı gúrriń qılıp beredi. Máselen: tábiyat haqqında «Quslar biziń dostımız» temasında hám basqa.

Oqıtıw ámeliyatında gúrrińniń aytıp beriw, táriplew, sıpatlaw, túsindiriw, dodalaw sıyaqlı túrleri qollanıladı.

Aytıp beriw bayanlawdıń sonday túri, onda anıq fakt, waqıya, process yaki háreketler haqqında túsinikli, tuwrı sóylep beriledi. Gúrriń sayaxatshı, jas tábiyattanıwshı, qandayda bir ashılıwdıń qatnasıwshısı hám basqalar atınan alıp barıladı.

Táriplew – barlıq deneleri hám hádiyseleriniń (paydalı qazılmalar, ósimlik hám haywanat dúnyasınıń), ol yaki bul tábiyiy zona klimatınıń qásiyetlerin izbe-iz bayan qılıwda qollanıladı.

Xarakterlew – táriplewdiń bir kórinisi, ol dene (nárse) yaki hádiyseniń belgi hám qásiyetlerin sanap ótiwden ibarat (tawlar, dáryalar, tábiyiy zonalar sıpatlaması).

Túsindiriw – bayannıń bir kórinisi, onda jańa túsinikler, atamalar ashıp beriledi, sebep-aqıbetler baylanısı belgilenedi, yaǵnıy ol yaki bul hádiyseniń logikalıq tábiyatı (máselen, ne ushın tundrada tún uzın, kún qısqa bolıwı, ne ushın kún hám tún, jıl máwsimleri almasıp turıwı) ashıp beriledi.

130

Túsindiriwden barlıq sabaqlarda paydalanıladı, kóbinese ol dodalanıw menen uyǵınlasadı.

Dodalaw – bayan etiw bolıp, onda oqıwshılardı juwmaq hám ulıwmalıqqa alıp keliwshi nızam hám de dálillerdiń izbeiz rawajlanıwı beriledi. Gúrrińniń bul formasınan úyrenilip atırǵan hádiyseni (máselen, ósimlik hám haywanat dúnyasınıń ózgeriwine klimattıń tásiri, suw, metalldıń qásiyetleri) analiz qılıw zárúr bolǵanda paydalanıladı.

Gúrrińniń joqarıda aytıp ótilgen túrlerinen tábiyattanıw sabaqlarında olar bir-birine uyǵınlastırılǵan halda paydalanıladı. Oqıtıwshı sabaq materialın qanday tárizde bayan etpesin, didaktikalıq mánis oqıwshılarǵa ilimiy ulıwmalastırılǵan bilimlerdiń jedel beriliwi sonday bola beredi.

Gúrrińniń hár qanday túri bul didaktikalıq talaplarǵa:

1)tańlanǵan materialdıń ilimiyligi hám joqarı ideyalılıǵına;

2)logikalıq izbe-izlik hám dálilleniwshilikke;

3)oqıwshılar ushın anıq, bir tegis hám túsinikli bolıwına;

4)oqıtıwshı sóylewiniń súwretlew hám esabatlı bolıwına juwap beriwi kerek.

1-2-klaslarda gúrrińniń dawamlılıǵı 5-8, 3-4-klaslarda bolsa 10-12 minuttan aspawı lazım. Gúrriń procesinde ózlestiriwdiń jedellesiwine járdem beriwshi didaktikalıq usillardan paydalanıw zárúr.

I. Sabaq temasın bildiriw. Jańa temanı bayan etiwden aldın oqıwshılarǵa sheshimi jańa bilimler ushın zárúr bolǵan másele usınıladı hám ol usı sabaqta úyreniw obyekti bolıp qaladı, yaǵnıy mashqalalı jaǵday; «qıyınlasıw jaǵdayı» payda qılınadı. Jańa materialdı úyreniw tájiriybe ótkeriw, sonıń menen birge, tábiyatta ótkerilgen baqlawlardı analizlew menen baslanadı.

II. Bayan jobasın bildiriw. Bul usıl tek ózlestiriw procesin jedellestirip ǵana qalmastan, bálkim oqıwshılardı pútin bayan sistemasın kóriwge úyretedi, úyrenilip atırǵan átirap ómir

131