Tekst lingvistikasi

12

bolmas edi. Durıs, awızeki tildiń sóylew waqtında ǵana bar ekenligi, al jazba tildiń waqıt kózqarasınan shegaralanbaǵanlıǵın hesh kim biykar etpeydi, biraq awızeki tildi

kommunikaciyaǵa, «diskurs» awızeki kommunikaciyaǵa qollanılǵan. Mısalı, golland lingvistleri T.A.van Deyk hám V.Kinchlar “diskurs”tı teksttiń sinonimi sıpatında qollanǵan.

1Каримова Р.А. Семантико-структурная организация текста (на материале устных спонтанных и письменных текстов): Авторев. Дисс. …д-ра филол.наук. М., 1992.

2Долгова О.В. Синтаксис как наука о построении речи. М., 1980, 40-41-betler.

13

A.I.Gorshkov ayrıqsha kórsetip ótgenindey, lingvistikalıq miynetlerde “diskurs” termininiń ayrıqsha bir mánisi joq, onıń ańlatatuǵın mánis diapozonı júdá keń. Bul sóz francuz tilinde discours – “sóylem” , “sóylew” degen mánini bildiredi. Diskurs termini “tekst”ke sinonim sıpatında qollanǵanlıǵın atap ótedi hám sol tárizde teksttiń jazba túrde de, awızeki túrde de bola beretuǵınlıǵına jáne bir márte ayrıqsha itibar qaratadı.

ayrıqsha itibar qarattı. Ásirese, gáp hám teksttiń til qatlamlarına qatnası máselesinde anıq hám tiykarlı pikirlerdi bayanlaydı. Ol gápti til qatlamların qáliplestiretuǵın birlik

sintaksislik birigiwi nátiyjesinde qáliplesetuǵın “suprapropozematikalıq qatlam” turıwın aytadı.1

Amerika diskriptivlik lingvistikasınıń miynetlerinde tekstti til birlikleri quramına kirgizbeydi, olardıń bazıbirewleri tekstti tillik birlikler menen teńlestiredi.2 Álbette, bunday kózqaras diskussiyalardı payda etedi.

tolıq qamtıp alınǵan, tekst mazmunı hár tárepleme ashıp berilgen, birden bir anıq, ulıwma juwmaqlar islengen dewge ele erte. Sóz hám gáp terminlerin táriplewge urınıw

1Блох М.Я.Теоретические основы грамматики. М., 1986, 47-bet.

2Тураева З.Я. Категория времени. Время грамматическое и время художественное. М., 1979, 35-bet.

3Тураева З.Я. Категория времени. Время грамматическое и время художественное, 36-40-betler.

14

neshe ásirlerden berli dawam etip kiyatırǵan bolsa, búgin solar qatarına “tekst” túsinigin qosıw múmkin.

Tekst bólekleri bolǵan gápler ortasında grammatikalıq, mazmunlıq-logikalıq jaqtan baylanıslılıqtıń bar ekenligi tekst izertlewshileriniń derlik hámmesi tárepinen atap ótilgen. Mısalı, chex lingvisti K.Kojevnikova tekst mashqalalarına arnalǵan izertlewlerinde kózqaraslar hár qıylı bolmasın, tek bir máselede, yaǵnıy «tekstti baylanıssız kóz aldımızǵa keltirip bolmaytuǵınlıǵın» atap ótedi.1

Jáne bir chex lingvisti D.Brchakova baylanıslılıq kommunikaciyanıń tiykarǵı shártlerinen biri ekenligin, belgili bólegi aldıńǵı bóleklerdegi xabar aǵımın óz ishine alǵan, tematikalıq birlik payda bolǵan tekst haqqında tómendegilerdi jazadı:

«Baylanıslılıq semiologiyalıq kategoriya sıpatında teksttiń lingvistikalıq analizine qatnaslı boladı. Onı birden artıq gápten quralǵan tekst bóleginde kóriw múmkin. Baylanıslılıqtıń áhmiyeti bir tema haqqındaǵı xabardı teksttiń bir segmentinen ekinshisine ótkiziw».2 Álbette, baylanıslılıqtıń bunday analizinde sintaksislik jaǵday biykar etilmese de, hár qalay, mazmunlıq-logikalıq jantasıw jaǵınan birinshi orınǵa shıqqan. Bul orında teksttiń baylanıslılıǵı menen tikkeley qatnaslı teksttiń pútinligi de ayırıqsha dıqqatqa ılayıq. Ulıwma pútinlikti payda etetuǵın barlıq elementler ortasında baylanıslılıqtıń bar ekenligine qaray bir pútinlik júzege keledi.

Tekst ayırıqsha hám erkin birlik bola alıwı ushın onıń baslanıw hám juwmaqlanıw shegarası bolıwı shárt, áne sol eki tárepten bolatuǵın shegaralar arasındaǵı bólek bir pútin bola aladı. Sonıń ushın da kópshilik tekst izertlewshileri baylanıslılıq hám pútinlikti teksttiń ontologiyalıq ózgeshelikleri toparına kiritiwdi maqul dep biledi. Házirgi waqıtta olar, pútinlik mazmunlıq kategoriya bolsa da, hám sintaksislik, hám mánilik baylanısqa tiykarlanıwın aytıp ótken. Biraq sintaksislik baylanıs mánilikmazmunlıq baylanıslarsız júzege shıǵa almaydı. Soǵan tiykarlanıp baylanıslılıqtı da, pútinlikti de teksttiń mazmunlıq-sintaksislik kategoriyası sıpatında bahalaw maqsetke muwapıq. O.I.Moskalskaya teksttiń pútinligi, onı payda etiwshi elementlerdiń tıǵız baylanısqanlıǵı lingvistikada teksttiń kogerentligi (latınsha cohaerens-baylanıslı, óz ara baylanısqan) atın alǵanlıǵı, bul túsinik molekulyar fizikadaǵı kogeziya (yaǵnıy molekulalardıń denede bir-biri menen qosılıwı) termini menen de júdá obrazlı bir tárizde sáwleleniwin aytadı: «teksttiń kogerentligi tek mazmunlıq qubılıs emes. Ol bir waqıttıń ózinde óz ara forma, mazmun hám funkciya menen baylanısta bolıwshı strukturalıq, mazmunlıq hám kommunikativlik pútinlikler sıpatında sáwlelenedi».3

Teksttiń óz aldına joqarı kommunikativlik birlik sıpatında jasawı da áne soǵan tiykarlanadı. Baylanıslılıq hám pútinlikti teksttiń ontologiyalıq, yaǵnıy bar ekenliginiń belgisi dep tabılıwı biykarǵa emes.

Ózbek til biliminde A.Mamajonov hám M.Abdupattoyevlar tekst quramındaǵı baylanıslılıq tuwralı bılay deydi: «Tekst – sintaksistiń úyreniw obyekti. Sintaksislik qubılıs sıpatında tekst arnawlı leksikalıq-grammatikalıq mazmunına qaray birikken

1Кожевникова К. Об аспектах связности в тексте ка целом / Синтаксис текста. М., 1979, 50-bеt.

2Брчакова Д. О связности в устных коммуникатах / Синтаксис текста. М, 1979, 250-260-bеtler.

3Москальская О.И. Грамматика текста, 17-bet.

16

grammatikalıq jaqtan da baylanısadı. Keyingi gáplerde de bul gápler menen áne sonday tıǵız baylanısta boladı, yaǵnıy sintaksislik, semantikalıq hám kommunikativlik bir pútin jaǵdayda kelgen. Demek, bul mısaldaǵı gáplerdiń izbe-izligi tosınnan emes, bálki tolıq nızamlı túrde. Sonıń ushın da ekinshi mısal tekst bola aladı, birinshi mısal bolsa tekst bola almaydı.

Ulıwma aytqanda, tekstti gáplerdiń baylanısı tiykarında awızeki yamasa jazba túrde júzege keletuǵın strukturalıq, mazmunlıq hám kommunikativlik pútinlik, tildiń sintaksislik qatlamınıń joqarı birligi sıpatında analiz etiw maqsetke muwapıq. Álbette, bunday analiz tekstke tán ózgeshelikler, belgiler, kategoriyalardıń bar ekenligin biykarlamaydı. Máselen, prospekciya hám retrospekciya, konceptuallıq, avtosemantiya hám sinsemantiya, informativlik, modallıq, tamamlanǵanlıq sıyaqlı bir qansha kategoriyalar usı táripte aytılǵan baylanıslılıq hám pútinlik túsinikleri menen ol yaki bul dárejede baylanıslı. Sonıń ushın da, tekstke anıqlama beriwde tekstke tán barlıq ózgesheliklerdi, kategoriyalardı birme-bir kórsetiw ushın zárúrlik joq.

Tekst birlikleri. Til biliminde tekst birliklerin anıqlawda izertlewshiler arasında júdá kóp hám tartıslı kózqaraslar bar. Biz tekstke anıqlama bergenimizde, eki tiykarǵı belgige baylanıslılıqa hám pútinlikke ayrıqsha itibar berdik. Baylanıslılıq hám pútinlik gápler ortasında, olardıń mazmunlıq-grammatikalıq birligi tiykarında júzege keledi. Demek, gáplerdiń sintaksislik, semantikalıq, kommunikativlik, estetikalıq hám taǵı basqa barlıq táreplerden sáykeslesip, belgili bir ideyanı sáwlelendiriwi arqalı tekst júzege keledi. Usı pikirlerden kelip shıǵıp, teksttiń tiykarǵı birligi gáp degen sheshimge keliw múmkin. Biraq kópshilik tilshiler gápti tekst birligi dep esaplamaydı. Máselen, I.R.Galperin gáp emes, bálki bir qatar gáplerdi birlestiretuǵın frazadan úlken pútinlik

(«сверхфразовое единство») tekst birligi bola alıwın aytadı. Onıń pikirinshe, gáp áne sonday pútinlikte konstituent sıpatında qatnasadı, frazadan úlken pútinliktiń quram bólegi bolǵan gáp bir waqıttıń ózinde pútin teksttiń de quram bólegi bola almaydı.1

Frazadan úlken pútinlikti teksttiń tiykarǵı birligi sıpatında qaraw til biliminde keń tarqalǵan. Bul termin tilshiler tárepinen hár qıylı ataladı. Máselen: «frazadan úlken

«монологическое высказывание», «kommunikativlik blok» – «коммуникативный блок» hám basqalar.2

Ózbek til biliminde A.Mamajonov dáslep «úlken sintaksislik birlik»3 terminin qollanǵan bolsa, keyinirek «superfrazalı sintaksislik birlik»4 termininen paydalanadı. Teksttiń stilistikalıq ózgesheliklerin izertlegen I.Rasulov hám H.Rustamovlar bolsa «quramalı sintaksislik pútinlik» terminin qollanıwdı maqul kóredi.5 M.Abdupattoyev «supersintaksislik pútinlik» terminin qollanıwdı maqsetke muwapıq dep esaplaydı. Biz

1Галперин И.Р. Текст как объект лингвистического исследования, 67-68-bеtler.

2Muhamedova S., Saparniyozova M. Matn lingvistikasi. Toshkent, 2011, 33-bet.

3Мамажонов А. Ири синтактик бирлик // Ўзбек тили ва адабиёти, 1980, № 5, 62-bet.

4Мамажонов А. Текст лингвистикаси. Ташкент, 1989, 27-bet.

5Расулов И. Мураккаб синтактик бутунлик // Ўзбек тили ва адабиёти, 1983, № 1, 22-bet; Шомақсудов А., Расулов И. Ўзбек тили стилистикаси. Тошкент, «Ўқитувчи», 1983, 223-227-betler.

mánisin, sintagmatikalıq hám semantikalıq, stilistikalıq ózgesheliklerin ilimiy tiykarda kórsetip bergen. Usı tiykarda teksttegi kishi bir temanıń juwmaqlanıp, taza temaǵa ótiwi quramalı sintaksislik pútinliktiń strukturasın belgilewshi dereklerden biri ekenligin, bul pútinlikti payda etiwshi erkin gápler arasında tıǵız semantikalıqgrammatikalıq baylanıs bar ekenligi, usı baylanıs quramalı sintaksislik pútinliktiń semantikalıq-strukturalıq birdemligin támiyinlewdi júdá durıs aytqan.1

Álbette, quramalı sintaksislik pútinliktiń qáliplesiwinde gápler qatnasadı, bunı hesh kim biykar etpeydi. Biraq eki yaki onnan artıq gáptiń óz ara birigip, ulıwma bir pútinliktiń qáliplesiwi ápiwayı proсess emes, bálki júdá mashaqatlı hám quramalı qubılıs. Usı másele boyınsha pikir júritken izertlewshilerdiń kópshiligi (I.R.Galperin, O.I.Moskalskaya, Z.Ya.Turaeva, L.M.Loseva, A.Mamajonov, M.Tuqsanov, M.Abdupattoev hám t.b.) birden-bir kishi temanıń bar ekenligi, usı tiykarda gápler mazmunınıń ulıwmalıǵı, óz ara birigiwi, semantikalıq-grammatikalıq hám kommunikativlik pútinlik tárepleri áne sonday derekler sıpatında aytıladı. Máselen, tómendegi mısalda joqarıdaǵı dereklerdiń barlıǵı bar, sonıń ushın da onı óz aldına quramalı sintaksislik pútinlik dep ataw múmkin: Ol óziniń qádirdan atasınday bolıp qalǵan Aytmurat darǵanı da yadınan shıǵarǵan joq. Aradan eki-úsh kún ótkizbey besaltı qoyan-qırǵawıl sawǵası menen kelip, sálem berip turadı. Qudaybergen jaqın kóllerden úyrek-ǵaz atıp kelip, olardıń bir-ekewin ǵana ózine alıp, qalǵanların úylerge tarqatıp beretuǵın boldı. Sonıń ushın da eldegi panasız bolıp ash qalǵan adamlar bul xabardı esitip sharlawıqqa, Qudaybergenniń átirapına jıynala basladı. (K.Mámbetov,

«Bozataw»).

Quramalı sintaksislik pútinliktiń tekst birligi ekenligine hesh qanday tartıs joq. Olar, sózsiz teksttiń tiykarǵı birligi.

Ayırım tilshiler quramalı sintaksislik pútinlikler quramına kirmeytuǵın jeke gápler de bar ekenligin aytadı hám olardı «erkin» gápler dep qaraydı. Usı tiykarda erkin gáplerdi quramalı sintaksislik pútinlikler qatarında tekst birlikleri dep esaplaydı.2

Mısalı: Biraq olar nóker qarawıllarına dus bolıp, yarım aqsham mezgilinde tutıp alıp kelindi.

Nókerler Bayramdı jazdırıp jerde jatırǵan eki ólikti alıp shıǵıp ketti.

Qız bul saparı burınǵıday emes edi. Bayramnıń qushaǵına atılıp ókirip jılap

mazmunına qaray kóbirek avtor túsinigi, belgili bir temanı esletiwi, lirikalıq sheginis hám taǵı basqalardı sáwlelendiriwde qollanıladı. Ayırım lingvistler gápti teksttiń minimal birligi dep esaplaydı. M.Ya.Bloxtıń pikirinshe, pútin tekst qurılısında frazadan úlken birlikler (bizińshe, quramalı sintaksislik pútinlik) menen birge mazmunı jaǵınan ayrıqsha áhmiyetke iye bolǵan erkin gáplerdiń de ornı úlken. Bunday gápler jazba tilde

1Абдупаттоев М.Т. Ўзбек матнида суперсинтактик бутунликлар: Фил.и.к…дисс. автореф. Тошкент, 1998.

2Лосева Л.М. Как строится текст, 69-70-betler.

18

ayrıqsha abzaс sıpatında ajıratıwdı talap etedi. Bul pikirde ol joqarıda aytılǵan erkin gáplerdi názerde tutqanday túyiledi. Biraq M.Ya.Blox hár qanday gáptiń tekst quramındaǵı áhmiyetine itibarın qaratadı: Teksttiń gápke alternativalar sıpatında kórsetilip atırǵan birliklerinen birewi de predikaciyanı ańlatıwshı óz belgilerine iye emes. Bul sonı bildiredi, tekst gápten tısqarıda mazmunǵa iye bola almaydı.

Gáp teksttiń payda bolıwında tiykarǵı material. Demek, tekst birlikleri sıpatında quramalı sintaksislik pútinlikler menen bir qatarda erkin gáplerdi de kirgizip, hár qanday gápti tekst birlikleri sıpatında qaraw maqsetke muwapıq.

Tekst birliklerin belgilewdegi eń quramalı hám júdá kóp izertlewler alıp barılǵan máselelerdiń biri – abzaс. Til bilimine arnalǵan miynetlerde abzaс hám quramalı sintaksislik pútinlikler ortasındaǵı baylanıs, ulıwmalıq hám ózgeshelikler, olardıń teksttegi áhmiyeti haqqında qarama-qarsı pikirler ushırasadı. Bizińshe, abzaсtı quramalı sintaksislik pútinlik penen salıstırıw ilimiy kózqarastan tiykarlı emes.

O.I.Moskalskaya quramalı sintaksislik pútinlik hám abzaсtı salıstırıp, quramalı sintaksislik pútinliktiń sintaksislik qubılıs ekenligin, abzaс bolsa kompoziсiyalıq birlik ekenligin kórsetedi.1 Abzaсtıń tekstte kompoziсiyalıq-stilistikalıq birlik ekenligi bir

pútinliklerden basqa hesh qanday birlik joq».2 Olar abzaсtıń jazba tilde pikirdi qolaylastırıp beriw maqsetinde jazıwshı tárepinen sanalı túrde ajıratılıwshı birlik ekenligine ayrıqsha túsinik beredi.

Jáne ayırım lingvistler quramalı sintaksislik pútinlikti tekstte sintaksislik birlik sıpatında qaraw múmkin emesligin, abzaсtıń sintaksislik birlik bolatuǵınlıǵın dálillewge umtıladı. Nemis tili materialında usı mashqalanı úyrengen L.G.Fridman quramalı sintaksislik pútinlikti sintaksislik birlik motivine iye emes dep, onı bir neshe gáplerdiń mazmunlıq birligi tiykarında qáliplesken logikalıq-semantikalıq pútinlik tárizinde analiz etiwdi durıs dep esaplaydı. Ol gápten ajıralıwshı, frazadan úlken sintaksislik birlikti abzaс dep ataydı. Abzaсtı kompoziсiyalıq birlik dep qaraw menen birge, onı eń dáslep sintaksislik birlik, sebebi abzaсtıń sintaksislik tábiyatı onıń kompoziсiyalıq birlik sıpatında qollanıwı ushın imkaniyat jaratatuǵın tiykar bolıp tabıladı dep kórsetedi.3 Kórinip turǵanınday, izertlewshi abzaсtı, tap gáp sıyaqlı, sintaksislik birlik dep, onı teksttiń tiykarǵı birligi sıpatında analiz etedi.

Abzaсtı sintaksislik qubılıs sıpatında túsiniw, yaki abzaс hám quramalı sintaksislik pútinlik túsiniklerin aralastırıw til bilimine arnalǵan miynetlerde kóplep ushırasadı. Ayrıqsha shártli tańbalarǵa iye bolǵan irkilis belgileri menen birge, jazıwdı túsinikli etiw ushın dara sózlerdiń, gáplerdiń aralıǵında qaldırılatuǵın bos orınnıń áhmiyeti oǵada úlken. Abzaс jazıwda belgili xızmet atqaradı. Bir abzaс óz ishine mazmunı jaǵınan jaqın bolǵan bir neshe gáplerdi jámlestiredi. Sonday-aq kontekstte

1 Москалская O.И. Грамматика текста, 14, 30, 83-betler.

2Лосева Л.М. Межфразовая связь в тексте монологической речи. Одесса, 1969, 24-bet; Свотина М.Г. Абзац как единица речевой практики / Теоретические проблемы синтаксиса современных индоевропейских языков.

Л., 1975, 205-208-betler.

3 Фридман Л.Г. К вопросу о сверхфразовых единицах. Теоретические проблемы синтаксиса современных индоевропейских языков. Л., «Наука», 1975, 216-217-betler.

20

atı degen sóz, al qalǵanları tiykarǵı sóz benen salıstırıp qaraǵanda ózine máni ayırıqshalıǵın toplaǵan sinonimlerden ibarat. Sonday-aq mazalı, shiyrin, tatlı degen sinonimlik qatarda tiykarǵı sóz – mazalı al, shiyrin, tatlı degen sózler mazalı degen sóz benen mániles, qosımsha máni boyawına iye sinonimler. Sinonimlik qatardaǵı bunday tiykarǵı sózdi dominanta dep ataydı. Mániles sózlerde dominantanı anıqlaw úlken áhmiyetke iye. Óytkeni bul arqalı sol qatarǵa kiretuǵın basqa sózlerdiń máni ayırmashılıqların ańsat anıqlawǵa boladı.

Mısal úsh abzaсtan ibarat, biraq bir quramalı sintaksislik pútinlik bar. Bunı hár

úsh abzaсtaǵı gáplerdiń bir-birine mazmunlıq, sintaksislik hám logikalıq baylanısın támiyinlegen sózler hám baylanıstırıwshı birlikler kórsetip turıptı.

Rásmiy tekstlerde máselen nızam hújjetlerinde bir quramalı sintaksislik pútinlik ǵana emes, hátteki ayırım gápler bir neshe abzaсlarǵa bólingen halda beriliwi múmkin. Bul, álbette, tiyisli xabardı ajıratıp kórsetiw menen baylanıslı boladı:

186-statya. Sapasız ónimlerdi shıǵarıw yaki satıw.

Tovar bazarına sapasız ónim shıǵarıw yaki onı satıw denege ortasha awır yaki awır zıyan jetkiziliwine sebep bolsa,

Eń kem aylıq is haqınıń júz esesinen eki júz esesine shekemgi muǵdarda járiyma yaki úsh jılǵa shekem tártipke shaqırıw isleri menen jazalanadı.

Sol háreketler adam óliwine sebep bolsa-

úsh jıldan jeti jılǵa shekem erkinen ayırıw menen jazalanadı. Sol háreketler:

a) adamlar ólimine;

v) basqasha awır aqıbetlerdiń kelip shıǵıwına sebep boladı,- jeti jıldan on jılǵa shekem erkinen ayırıw menen jazalanadı.

(Ózbekstan Respublikasınıń jınayat kodeksi. Tashkent: Ózbekistan Respublikası Ádillik ministrligi, 2001, 99-bet).

Kórinip turǵanınday, tekstte úsh gápten ibarat bir quramalı sintaksislik pútinlik bar, biraq segiz abzaсǵa ajıratılǵan halda berilgen.

Kórkem tekstte abzaсtıń usılayınsha dúziliwi, yaǵnıy bir quramalı sintaksislik birliktiń bir neshe abzaсlarda anıqlanıwı jazıwshınıń kórkem-estetikalıq niyeti menen baylanıslı boladı. Tómendegi mısalda bunı kóriw múmkin:

1.Marattıń ketkenin Ayzada esitpegen shıǵar dep edim, úyine barıp qońsılarınan sorap bilgen qusaydı.

– Marat tek estetichnıy jigit emes, ata-babanıń jolı dep meniń áke-sheshem qalıń soraytuǵının bilgen,-dep keldi. «Eger de, dostıń zeynińe tiyse jıla, dushpanıń zeynińe tiyse kúl»- degen gáp bar. Ayzada pámsizlik etip meniń muhabbetime dushpan bolǵan eken, ne bolsa da sır bermeyin degen oy menen:

–Ol qalıń malǵa satılatuǵın sendey ǵawqıyǵan párdi almaydı,-dep kúldim.

Ayzadanın ózi usap shaqalaqlap kúldim. Ol shıdamay shıǵıp ketti. Rasın aytıw kerek. Ayzada sonnan baslap meniń menen básekelespedi.

2.Kapitan Abdullaevqa ózińiz alǵıs aytıp xat jazarsız. Tiykarınan Sizdi tabıwdı ańsatlastırǵan sol. Esińizde me, gospitalda oǵan xat jazdırǵansız?-dedi Embergenov aǵama. Aǵam azmaz oylanıp:

21

– Há jańa esime tústi, ol kisi bir qaraǵan adamǵa awır, kózge suwıq kóringen menen, kútá kewilli, haqıyqattıń adamı edi, aqıllı edi. Sóylese, palatamız túwe gospitaldaǵılardıń bári jıynalıp tıńlar edi. Bereket tapsın!-dedi. (T.Qayıpbergenov «Uyqısız túnler»).

Keltirilgen hár eki mısalda birewden quramalı sintaksislik pútinlik bar, biraq bul birlikler dáslepki mısalda úsh abzaс penen ańlatılsa, sońǵı mısalda eki abzaс penen ańlatılǵan. Sózsiz, bul jazıwshınıń kórkem-estetikalıq niyetin kúsheyttiriwge xızmet etken. Usı eki mısaldıń ózinde-aq abzaсtı quramalı sintaksislik birlik penen salıstırıw maqsetke muwapıq emesligin jáne bir mártebe kórsetedi.

Ózbek til biliminde tekst lingvistikasına arnalǵan miynetlerdiń kópshiliginde tekst birlikleri haqqında sóz etkende quramalı sintaksislik pútinlik hám abzaсtı da kirgizedi.

Rus lingvistikasında abzaсtı punktuaciyalıq birliklerge kirgizedi. A.N.Gvozdevtiń tómendegi pikirinshe, xızmetine qaray abzaс irkilis belgileri qatarına kiredi. Abzaс jańa pikirler qatarınıń kórsetkishi bolıp xızmet etedi; abzaсtıń ishinde erkin gápler menen berilgen pikir mazmunı jaǵınan birlesken boladı hám kishi temanı rawajlandıradı. Bir neshe gáp, hátteki, bir gápti óz aldına abzaс sıpatında ajıratıw avtor tárepinen óz maqsetine baylanıslı tárizde ámelge asırıladı.1

I.R.Galperin abzaсtı tap irkilis belgisindey teksttiń mánilik hám emocional táreplerin ayrıqsha atap kórsetiw ushın xızmet etetuǵın baylanıs túri, kompoziсiyalıqgrafikalıq usıl ekenligin tiykarlaǵan.2 Bizińshe, abzaсtı tekst birligi sıpatında analizlew logikalıq tiykarǵa iye emes. Joqarıda kórip ótkenimizdey, bir qatar ilimpazlar jazba formadaǵı pikirdi ǵana tekst dep esaplaydı. Áne soǵan tiykarlanıp, jazba pikirge tán bolǵan abzaс túsinigi tekst birliklerine kirgizilgen bolıwı tábiyiy. Biraq, tekst awızeki formada da bolıwı múmkin.

Hátteki jazba tilde de abzaс ulıwma obyektiv sıpatqa iye emes, kóbirek subyektivliktiń ónimi ekenligi, bul tarawdaǵı miynetlerde óz sáwlesin tapqan.

Áne solardan kelip shıǵılsa, abzaсtı tekst birligi sıpatında analiz etiw maqsetke muwapıq emes. Abzaсtı tekst birligi sıpatında emes, bálki jazba teksttiń ózine tán kompoziсiyalıq-stilistikalıq usılı tárizinde analizlew, ilimiy juwmaqlar shıǵarıw imkanın beredi.

Usı pikirlerge tiykarlanıp, quramalı sintaksislik birlik hám gápti teksttiń tiykarǵı birlikleri dep esaplaw maqsetke muwapıq.

Qadaǵalaw ushın sorawlar hám tapsırmalar

1.Tekstka anıqlama beriwde teksttiń qaysı táreplerine kóbirek itibar beriledi?

2.Tekstte pútinlik hám baylanıslılıq degende neni túsinesiz?

3.Tekst til biliminiń qaysı tarawında úyreniledi?

4.Til biliminde ilimpazlar tárepinen tekstke berilgen anıqlamalar hám óz

pikirińiz?

5.Til birligi qanday jaǵdayda tekst bola aladı?

6.Tekst terminin ańlatıwda qanday sózler qollanıladı?

1Гвоздев А.Н. Современный русский литературный язык. Ч. II. Синтаксис. М., 1968, 331-bet. Современный русский литературный язык. ч. 2. Синтаксис. М., 1976, 218-bet.

2Гальперин И.Р. Очерки по стилистике английского языка. М., 1958, 226-230-betler.