Korkem tekst analizi

Ádebiyatlar:

Ámiwdárya. 2009. №1. 136-140-b.

2.S. Mátyaqupov Lirikalıq sezim hám kórkemlew quralları. Ámiwdárya. 2011. №5. 84-88-b.

3.Z. Bekbergenova Qaraqalpaq romanlarında kórkem sóz poetikası.

(1980-2010-jıllar). N. «Ilim». 2016.

«Kamalak». Bishkent. 2016.

5.O Bekbawlov, Q. Mámbetnazarov Qaraqalpaq dástanlardaǵı ózlestirme sózlerdiń túsinigi. N. «Bilim» - 1992.

6.B. Yusupova., I. Yusupov shıǵarmaların tilinde kelbetliktiń stillik

xızmetleri. Tashkent. «Tafakkur qanatı». 2014.

7. J. Sagidullaeva, J. Qaniyazova Ádebiyat teoriyasın oqıtıwda innovaсiyalıq texnologiyalar. N. «Qaraqalpaqstan». 2016.

8. Q. Muratbaev , «Qosıq qurılısı»Nókis «Qaraqalpakstan» 1977j

9. Sızdıqova R. Kórkem ádebiyat tilin izerttew aspektteri //

QazSSRǴA «Xabarshısı» jurnalı 1990 j

Poeziya óziniń payda bolǵan dáwirinen baslap sazǵa sıńarlas, beyim bolıp keldi. Olardıń tábiyatında bir-birine jaqınlıq, tuwısqanlıq bar. Poeziya qosıq penen jazılatuǵın shıǵarma, demek onıń tiykarǵı elementleri – ırǵaq, uyqas, ólshem, bánt sazdıń payda bolıwında da belgili orındı iyeleydi. Qosıq ırǵaǵı menen sózdiń ırǵaǵı birdey bolmaǵanı menen olardıń biri-ekinshisine tásir eteri sózsiz.

Sonday-aq qaraqalpaq poeziyası ásirler dawamında sinkritakalıq baǵdarda saz benen (jırawshılıq, baqsıshılıq) birge rawajlanıp keldi. Shayırlar poeziyası, awızeki

qubılısları menen baylanıstırıw hátteki tábiyat qubılısların basqarıw ushın da

paydalanǵan. Aytayıq, biyday yamasa basqa da dánli eginlerdi orıp qırman alatuǵın waqtında «Aydar, aydar» qosıǵın aytqan bolsa, kúndi jawdırmaw ushın «Jawma kúnim jawma» qosıqların aytqan.

«Edige» dástanın «nar iydirgen» naması haqqında jırlasa jawın jawadı. Bulardıń

barlıǵı poeziya menen sazdıń sıyqırlı kúshke iye

bildiredi.

Poeziya tildiń eń úlken uyımlastırıwshı forması hár tárepleme zárúr yaǵnıy mánisi jaǵınan sózdiń tereńligi ritm hám sestiń muzıkalıq sazı. Lirika sonday tásirsheń ol oqıwshıda ayrıqsha emoсionallıq hám psixologiyalıq sestiń qabıl etiw uqıplılıǵına iye. Házirgi zaman filologları ádebiy sózdiń fonetikalıq uyımlastırıwshısı anıq hám túsinikli bolıw kerek dep esaplaydı. Ol oqıwshınıń dıqqatın shetke awdarmaw, kórinisti qabıl etiwge kesent bermew kerek. Poeziya prozadan óziniń sazlılıǵı hám estetikalıq seslerdiń úylesiwi menen ajıralıp turadı. Taqmaq sestinde úlken roldi fonetika, yaǵnıy ádebiy tildiń ses birlikleri atqaradı. Adam sóyleskende kóbirek mánisine qarap qabıl etedi, al onıń sestine emes. Taqmaqta ses hám máni tárepleri bir-biri menen basqasha yaǵnıy mánisi jaǵınan ses tárepi áhmiyetlirek. Rifmabul taqmaqtıń ayrıqsha usılı. bolıp ol tek sózden sózge ǵana emes al pikirden-pikirge qarap alıp baradı. Rifma tek ǵana taqmaqtıń áhmiyetli sóz jolına dıqqattı awdaradı yaǵnıy rifma taqmaqta eń áhmiyetli sózdi ayırıwǵa járdem beredi. Bul rifmanıń mánili xızmeti. Bunnan basqa rifma kompoziсiyanıń eń áhmiyetli túri (bólegi). Ol qatarlardı bir-biri menen baylanıstıradı, jalǵastıradı pútinligin támiyinleydi. Rifma kóbirek awızeki xalıq dóretpelerine tiyisli. Qaraqalpaq poeziyasında taqmaq birikpeleri jıynaǵı - pát sillabikalıq sistemaǵa qurıladı. Awızeki sózdiń tásirliligi intonaсiyada yaǵnıy e ń

úlken sóz formasında

12

boladı. Ol sóz fonetikasın uyımlastıradı, onıń gápke bóliniwin támiyinleydi arasındaǵı mazmundı biriktirip turadı. Aytılǵan gápke qandayda bir xabar, buyrıq, soraw aytıwshınıń ishki sezimlerin, bastan keshirgenlerin, jaǵdayın bildiredi. Intonaсiya seslerdiń awızeki birge háreket etiwiniń jıyındısı yaǵnıy pikirlerdiń mánisin hám maqsetin anıqlap beredi. Til intonaсiyasınıń tiykarǵı komponentleri tómendegishe:

1)Kúsh - pátte tildiń dinamikasın bildiretuǵın;

2)Baǵdar - gáptiń sazlılıǵın hám dawıs háreketiniń hár túrli pátte bildiriliwi;

3)Tezlik - sózdiń ritmin hám tempin ayıratuǵın hám sestiń uzınlıǵında, toqtawında bildiriledi;

4)Tembr - sestiń qásiyetin bildiretuǵın;

Intonaсiyalıq elementleri: - pát. Biziń tilimizde logikalıq hám emoсionallıq pát bar, olar ádebiy teksttiń mánisin túsiniwge, keypiyatın uslawǵa, emoсionallıq koloritin túsiniwge járdem beredi.– Tire hám pauza. Ol logikalıq mánisi jaǵınan eki topar sózdi ayırıp turadı. Pauza kópshilik waqıtta irkilis belgileri menen belgilenedi. Noqat yaki gáptiń arasındaǵı irkilisti bildiredi, birgelkili aǵzaların ayırıp turadı.

Psixologiyalıq pauza - toqtawdı kúsheytiwde, frazanıń mánisin emoсionallıq

kórsetiwde, úzindi de boladı. Ol ishki mánisi boyınsha bay, aktiv sebebi

oqıwshınıń waqıyaǵa, qaharmanǵa islegen islerine múnásibetin bildirip turadı. Intonaсiyanıń 3-shi elementi – metodika (sazlıq) yaǵnıy dawıs háreketiniń joqarı

shıǵarmaǵa tán bolǵan intonaсiyanı tabıw. Mısalı: 1) Besik jırınıń

13

2)Bet ashar jırlarınıń

3)Tariyxıy tolǵawlardıń

4)Joqlaw qosıqlarınıń intonaсiyası h.t.b.

Ábediy shıǵarmanıń qaytarılmaytuǵın kolorit dúziwinde

fonetikalıq usıl áhmiyetli xızmet atqaradı.

Tapsırmalar: Kórkemlep oqıw – prozalıq shıǵarmalar, qosıqlardan yadqa mısallar tawıp oqıw.

4-lekсiya

Tema: Leksika - semantikalıq dáreje

Joba:

1. Ádebiy diskurata, sinonim, antonim, dialekt sózler awızeki sóylew tiliniń qollanılıwı

2. Poetikalıq kontekstte gónergen sózlerdiń stilistikalıq wazıypası.

3.Avtordıń pikirlerin jetkerip beriwde basqa tilden kirgen sózlerdiń

xızmeti.

4.Poetikalıq tilde frazeologizmniń ornı.

Tildiń obrazlı súwretleniwinde leksika oraylıq orındı iyeleydi. Sonıń ushın sóz tildiń eń áxmiyetli birligi bolıp esaplanadı. Obrazlılıq kórkem ádebiyat tiline tán ulıwma ózgeshelik bolsa, poeziyada ol elede kúshlirek kórinedi. Yaǵnıy poeziyanıń ózin tınıp turǵan obrazlılıq sıpatında bahalasaq onıń tábiyatınıń názik bolıp, ıqsham qatarlarda aytılǵan oy-pikirlerdiń obrazlılıǵı menen baylanıslı. Poeziya ózine tán nızamlılıqlar (rifma, ritm,intonaсiya h.t.b.) menen birge tildiń kórkemlew imkaniyatların kórsetedi. Ol obrazlılıq penen bezelgen sóz óneri bolsa, til (sóz) – usı ónerdiń tiykarǵı quralı boladı. Kórkem ádebiyat stili basqa stillerden ózgeshe estetikalıq xızmet atqarıwı, obrazlılıq sıpatı, emoсional-ekspressivlik sapası, tilden keń paydalanıwı, milliy tildiń barlıq tárepinen qamtıp alıwı, til qurallarınıń ayrıqsha xızmette jumsalıwı menen ajıralıp turadı. Kórkem shıǵarma

14

tilinde óz-ara mániles sózler sinonimler úlken áhmiyetke iye. Sinonimler leksikalıq qural sıpatında shıǵarma tiliniń ayqın, tásirsheń, kórkem bolıwına xızmet etedi.

Mısalı:

Óksip qushaqlap sol óli dilbardı Ármanlı kók tolqın qushaqqa aldı Ulı der: “Órt shalǵan ózegim menen,

Qalaman bul jansız názelim menen.”

I. Yu. “Paseydonnıń ǵázebi”

Shayır olar arasındaǵı kútá názik mánileslerin ayrıqsha zeyinlilik penen dál tawıp, aytılajaq oy-pikirge sáykes eń zárúrlisin durıs tańlap qollanǵan. “Óli hám jansız” sinonimleri kontekstlik qatarǵa birigip emoсional-ekpressivli paydalanılǵan. Kórkem shıǵarma

15

tilinde antonimler súwretlep atırǵan obekttegi belgilerdiń qaramaqarsı qoyılıwı menen oy-pikirge júdá ayqın hám ótkir tús beredi: Mısalı:

Ya anaw kishkene ǵana adamnıń

Túsiindińbe úlken júregin, janın?

I. Yu. (“Aktrisanıń ıǵbalı”

Dialektizmler kórkem dóretpe tilinde jergilikli koloritti ayqın sáwlelendiriw, awızeki sóylewdiń baylıǵın hár qıylılıǵın támiyinlew, personajdıń sóylew sıpatlamasın hám sol arqalı onıń jasaw ornın kórsetiw maqsetinde personaj tilinde, sonday-aq belgili bir aymaqta jasawshı xalıqtıń turmısın, kún kórisin, psixologiyalıq, úrp-ádet hám sóylew tili ózgesheliklerin kórkem súwretlew xarakter, portret, peyzaj dóretiw h.t.b. sıyaqlı maqsetlerde, ulıwma obrazlılıq dóretiw ushın avtor sózinde qollanılıp áhmiyetli súwretlew quralı boladı.

Mıs: 1) Kewil degen jaman zat

Taw bolsam dep turadı Náhánlikte hámmeden, Ǵaw bolsam dep turadı.

I.Yu. “Sanat”

2)“Maysa shóp kómkergen keń dala

Kók jiyekke jetkenshe túkli gilemdey tóselip atır” - 229 b. (K.Smamutov

“Sizlerge aytıp ketejaqpan”. N. “B.”. 2017)

3) “Gúrlennen kelip, Niyazımbet baǵman egip berip ketken beyishke uǵras baǵdı nıqpırt etip shawıp tasladı” - 172 b. Sonda.

Dóretiwshiler sózlerdi dáwir ruwxına say tańlaydı, olarǵa poetikalıq máni beredi.

Awızeki sóylew tiline tán birlikler mánileriniń baylıǵı, astarlılıǵı menen ajıralıp turadı. Mánileri ótkir, ayqın ıqsham bolıwı menen sıpatlanatuǵın bunday sózler kórkem shıǵarmalarda ónimli qollanıladı. Ádebiy shıǵarma qaharmanlarınıń, personajlarınıń

16

qarım-qatnasın sıpatlawda, olardıń dialoglarında jiyi ushırasadı: Mıs: Sonda Qunnazar aqsaqal: “Siziń de, mınaw otırǵan Mádiyardıń da, anaw murtı jańa tap bergen biziń Aynazarjannıń da saqal-shashı kúnge aǵaradı, sebebi ǵoshshım-aw, ay, jıl ómir degenleriń kúnlerden turadı, tozbaytuǵın zat barma, kún degenniń waqıt, waqıttıń aldında siziń menen biz túwe Mısır sháhárlerindegi álmisaqta ótken pirǵawımlarıń da ázzilik qılǵan” 27-bet. (Sh. Seytov. “Xalqabad”. N. “Q-n” 1989.)

Sh. Seytov romanlarında qahamanlardıń sóylew tili kórkem obraz jasaw menen tıǵız baylanısta ashıladı. Jazıwshı ózi súwretlep atırǵan dáwir qaharmanlarınıń sóylew minezlemesin beriwde awızeki til leksikası menen jargon sózlerden, tabu hám evfemizmlerden, varvarizmlerden kóp paydalanadı. Bunda ashshı haqıyqatlıq, ótkir til menen qaharman oyları óziniń tili awızeki sóylew tili menen beriledi. Bunday birlikler kaharmannıń sóylew tiliniń sıpatlamasın jaratıw onıń xarakterin ashıp beriw h.t.b. maqsetlerde sóz sheberleri tárepinen paydalana beredi. Kórkem shıǵarmanıń tili awızeki sóylew tiline tán birliklersiz tolıq hám bir pútin bolmawı múmkin. Sóylew tili leksikasına kiretuǵın leksikalıq birlikler stillik jaqtan, mánilik tásirliligi jaǵınan ayrılıp turadı. Sonlıqtan kórkem sóz sheberleri olardı súwretlew quralı retinde shıǵarmaǵa tábiyǵıylıq, anıqlılıq, kórkemlik beriw ushın jiyi qollanıladı.

17

5 - lekсiya

Tema:Sóz dórewiniń dárejesi

Joba:

1.Sóz bóleginiń semantikalıq qabıllanıwı

2.Sóz bóleginiń qaytalanıwı

3.Sózdiń stilistikalıq suffiksler menen qollanılıwı

4.Cóz dórewiniń okkazaсiyası

Paydalanılǵan ádebiyatlar:

1. Q. Orazımbetov Poeziya menen sózdiń birikken jerinde.

Ámiwdárya. 2009. №1. 136-140-b.

2.S. Mátyaqupov Lirikalıq sezim hám kórkemlew quralları. Ámiwdárya. 2011. №5. 84-88-b.

3.Z. Bekbergenova Qaraqalpaq romanlarında kórkem sóz poetikası.

5.O Bekbawlov, Q. Mámbetnazarov Qaraqalpaq dástanlardaǵı ózlestirme sózlerdiń túsinigi. N. «Bilim» - 1992.

6.B. Yusupova., I. Yusupov shıǵarmaların tilinde kelbetliktiń stillik xızmetleri. Tashkent. «Tafakkur qanatı». 2014.

7.J. Sagidullaeva, J. Qaniyazova Ádebiyat teoriyasın oqıtıwda innovaсiyalıq texnologiyalar. N. «Qaraqalpaqstan». 2016.

Qaraqalpaq tiliniń sóz dóretpesi óziniń baylıǵı hám hár túrliligi menen ajıralıp turadı. Lingvistlerdiń esaplawı boyınsha qaraqalpaq tiliniń 90% sózi kórkem dóretiwshilik penen sózlerge hár túrli mánisler berip turadı. Mısalı:

1.Juldızlar birimlep túńlik jawılıp Tún gezegi keler, tańǵa awısıp

2.Omirdiń kóbi ketip, azı qaldı (70-80)

Túlki dúnya zıp berdi, tazı qaldı

18

Túlki dúnya

aldamshı dúnya

adamnıń real jasap turǵan dúnyası

adamnıń jasap ótken waqtı jıllar

aldamshı dúnya

Tazı iyt - ańshı iyt

Obrazlı sáwlelendirilgen, dúnyaǵa kelip bir nárseni alaman dep kelgen insan, eń izinde hesh nársesiz qalǵan ańshı iyt tazıǵa megzetiw

Tildiń sóz dóreliw, jasalıw sırı sonnang ibarat, ol óziniń stilistikalıq iykemliligi menen ajıralıp turadı.Suffikslerdiń tirkeliwinde qanday da bir sóz dórewiniń variantında stilistikalıq bekkemlew kelip shıǵadı. Semantizaсiya mánisin kórsetiw, tildiń bóleginiń mánisi. Bul usıldı paydalanıp, shayır hám jazıwshılar sózdiń leksikalıq mánisine qaratadı.

(Mısallar jıynaw ámeliyatqa tapsırıladı)

Sóz tvorchestvosı - bul shayır hám jazıwshılardıń eń súyip qollanılatuǵın ádebiy hám jazıwshılardıń eń súyip qollanılatuǵın ádebiy usılı. Olar arasında konkret waqıya ushın ataylap taza sózler jaratadı. Bul sózlerdi – okkazionalizm dep ataydı. Okkazionalizm – ulıwma xalıq tiline kirmeydi, biraq tásirlilik usılı bolıp esaplanadı. Okkazionalizm – latın sózinen alnıp, ol tosattan, oylamaǵan jerde degendi bildiredi. Poetikalıq tilde onıń járdeminde obraz jaratıladı. («aq altın», «qara altın», «sarı altın», «altın qollar», «sheber qollar»

19

h.t.b. Ájiniyaz shayır dóretiwshiliginde XIX ásir XX ásirde I. Yu., Sh.S., B.T., S.I. h.t.b).

Sarı altın – sarı atızlar Tolqır gúzdiń samalınan Ayı-kúni jaqınlasqan

Jas kelinge usaydı gúz

I. Yu. «Saǵalayaq» (Mısallar

jıynaw tapsırıladı).

«Alǵa bas, alǵa, alǵa!» - dep Artımızǵa qayırdı

«Aq altın ber elge!» dep Teńizimizden ayırdı

«Begligińdi buzba sen» Hiyle

«Payǵambar jasındaǵı adamǵa » - 63 simvol, 60 jastan ótken, jası úlkeygen mánilerin bergen.

Bazda jalınǵanbız chayxanalarda,

«Hay, chay tasıp júrgen úke, qaraǵım!» Chayıńdı bere ber ataxanlarǵa

Quy bizge bir urtlam ıshqı sharabın

1.Georgin hám kannlar dolanıp baǵıp, Panbarqıt aqshamlar juldızın jaǵıp.

«Shaydaniya» I.Yu.

2. Sansız juldız, jalǵız ayǵa, Maqpal túnde qarayman men.

«Qus jolına» I.Yu.

20