Ilimiy doretiwshilik metodologiyasi (2009)

1.Obektivlik prinсipi, obekt haqqında bilim beriwshi anaw yamasa mınaw qubılıstı keltirip shıǵaratuǵın hár tárepleme esaplawlardıń, izertlewge qatnas hám qurallardıń durıslıǵın talap etedi.

2.Turaqlı ózgerislerdiń, izertlenip atırǵan elementlerdiń esapkitabı. Izertlew proсessiniń nátijelerin anıqlaytuǵın tiykarǵı buwınlardıń negizgi prinсiplerin anıqlaw. Úyrenilip atırǵan izertlewdiń qarama-qarsılıǵın ashıw, onıń san hám sapa ózgerislerin úyreniw jáne izertlew.

3.Logikalıq hám tariyxıy birlik prinсipi hár bir izertlewde tariyx obektin (genetikalıq aspekt) úyreniwdi, onıń teoriyası (dúzilisi, wazıypaları, baylanısları), sonday-aq, onıń rawajlanıw perspektivalarınıń birge alıp barılıwın talap etedi.

4.Proсessti úyreniw hám izertlew proсessine birden-bir qatnas talabınıń sistemalılıǵı.

5.Abstraktlıqtan anıqlıqqa hám anıqlıqtan abstraktlıqqa ótiwprinсipi.

METODOLOGIYALÍQ TALLAW (ANALIZ) DÁREJELERI

Izertlew ushın metodologiyalıq tallawdıń hár qıylı dárejeleriniń ózara baylanıslılıǵınıń ózgeshelikleri hám formaları, olardıń teoriyalıq jáne ámeliy jumısqa tásiri úlken áhmiyetke iye boladı.

Filosofiya metodologiyası ilim nátiyjeleriniń dúnya talqılawın, ilimiy oypikirdiń formaları hám usılların tallawshı, dúnya kartasınıń anaw yamasa mınaw kóz-qarastan dúzimin óz ishine alatuǵın metodologiyalıq tallawdıń joqarı dárejesin quraydı.

Dialektikalıq usıl ilimiy izertlewdiń ulıwma baǵdarların belgilep, metodologiyalıq anıqlıqtı qáliplestiredi hám emprik materialdı belgilew quralı bolıp tabıladı. Izertlewshi ushın faktler labirintinen shıǵıwǵa járdem etiw ushın ózine tán bir jol bolıwı múmkin.

Metodologiyalıq tallawdıń ekinshi dárejesi ulıwma ilimiy prinсiplerdi izertlew hám qatnas formaların úyreniwden ibarat.

Metodologiyalıq tallawdıń bul dárejesine zamanagóy ilimniń hár qıylı salalarında engizilgen teoriyalıq kibernetika usılların kirgiziw múmkin. Óz mazmunı-mánisine hám qollanıw salasına qaray olar ulıwma ilimiy xarakterge iye.

Quramalı dárejedegi obektlerdi úyreniw menen baylanıslı úsh metodologiyalıq qatnas bar:

A) strukturalıq-funkсionallıq; B) strukturalıq;

V) sistemalı;

Hár qanday izertlewde ulıwma ilimiy hám filosofiyalıq usıllardıń qollanılıwı, basqa salanıń usılları sıyaqlı mexanikalıq túrde ótkeriw qásiyetine iye bolmawı múmkin – olar belgili bir wazıypalar hám maqsetlerdi esapqa ala otırıp, talqılanıwı hám qayta isleniwi zárúr.

Metodologiyalıq tallawdıń úshinshi dárejesi belgili birmetodologiyanı óz ishine aladı.

Ilimiy biliwdiń ulıwma metodologiyalıq hám filosofiyalıq prinсipleri belgili bir ilimiy biliwdiń usıllarına óz tásirin kórsetedi. Hár bir saladaǵı ilimiy usıl real turmıslıq tájriybeden uzaq bolǵan izertlewshiniń aqıl miynetiniń jemisi emes. Izertlew islenip atırǵan ilimniń tábiyatı menen de belgilenedi. Izertlenip atırǵan wazıypanıń qıyınlıq dárejesine qaray izertlew usılları, eksperiment túrleri, statistikalıq izertlewler, qurallar qollanıladı.

Ilimniń hár qanday salasında rawajlanıp atırǵan integraсiya proсessleri sharayatında bir usıl qollanıp qalmastan, al birqansha izertlew usılları qollanıladı.

Metodologiyalıq tallawdıń tórtinshi dárejesi intizamlıq (disсiplinalıq) metodologiyanı óz ishine aladı. Zamanagóy ilimniń hár qıylı salalarında uzaq múddet ishinde bir qatar ilimiy pánler toparı payda boldı.

Ilimiy pánler mashqalalı pánler menen bir qatarda ilimiy biliwdiń tereńlestiriliwi hám qánigelestiriliwine, onıń salasınıń keńeyiwine, tar mashqalalı salalarda material toplanıwına alıp keldi.

Metodologiyalıq tallawdıń besinshi dárejesi pánler aralıqizertlewlerdi óz ishine aladı. Bunda pán, izertlew haqqında belgili bir túsinikke iye bolıw úlken maqsetlerge qaratılǵan pánler aralıq sistema qurılmaları arqalı ótedi hám izertlew teması haqqında hár tárepleme bilim alıw imkaniyatın beredi.

Ilimler aralıq kompleksli izertlewdiń metodologiyalıq tiykarları ayrıqsha túrdegi metodologiyalıq tiykar esaplanadı. Ol keń tarqalǵan, sistemalıq – strukturalıq, modellestiriw, boljaw – strategiyalıq hám basqa da ilimiy qatnaslardıń birine kirgizilmeydi, sebebi olardıń barlıǵı bir jaqlama bolıp, izertlenip atırǵan obektti hár tárepleme qamtıy almaydı.

Ilimler aralıq kompleksli izertlewdiń metodologiyalıq tiykarı metodologiyanıń salıstırma ǵárezsiz túri esaplanadı. Ol kútá dinamikalılıǵı menen ayrılıp turadı hám ilimiy izertlew proсessii talapların esapqa ala otırıp jetilistiriledi.

Ilimiy metodqa qoyılatuǵın talaplar (ulıwma jaǵdaylar):

1.Metodtıń terminlestirilgeni, yaǵnıy obekttiń óziniń hám biliw jumısınıń óziniń nızamlar menen shártlengenligi, sonday-aq teoriyalıq bilimlerdiń metodtı basqarıw normativlik qurallarına ótiwinde sáwlelenedi.

2.Izertlewdiń maqsetine qaray metodtıń islengenligi jumıstıń ózinen, nızamlıqlar metodınan kelip shıǵadı. Bul talap metodtıń barlıq bólimleriniń birbirine muwaplıǵın talap etedi hám biliw subektiniń belsendiligin arttıradı.

3.Metodtıń nátiyjeliligi hám isenimliligi. Ol óziniń sheshiw qábiletine qaray joqarı nátiyje beriwi kerek. Bul óz gezeginde metodtıń hár bir bólimine baylanıslı boladı.

4.Metodtıń únemliligi, yaǵnıy onı jaratıwǵa jumsalǵan qárejet. Metodtıń xızmetkerler, ekonomikalıq hám soсiallıqshólkemlestiriwshilik faktorları bolıwın talap etiwshi izertlew nátiyjeleri menen óteletuǵın kórsetkishten pás bolıwı tiyis.

5.Metodtıń anıqlıǵı hám nátiyjeliligi. Metod zárúr bolǵanda onnan hár bir izertlewshi paydalana alatuǵınday bolıwı kerek.

6.Metodtıń qayta jaralıw qábileti. Onıń sheklenbegen muǵdarda qollana alınıwı, bul metodtıń barlıq bólimleriniń qayta jaralıw qábiletine baylanıslı boladı.

7.Metodqa úyretiw. Onıń tiykarı bolıp qayta jaralıw, anıqlıq, tanılıw qábileti esaplanadı. Joqarıda atap ótilgen talaplar metodtıń áhmiyetli qásiyetlerin, ózgesheliklerin kórsetedi. Olarǵa boysınıw izertlewdiń ulıwma tabıslı bolıwın belgileydi.

Kóplegen alımlar metodtıń nátiyjeliligin islep shıǵıw pánniń basqa bólimlerine qaraǵanda kóbirek áhmiyetke iye dep oylaydı. Ilim hár qıylı: teoriyalıq, eksperimentallıq hám metodikalıq, ulıwmailimiy hám jeke metodlardan quraladı.

Metodlar ilimiy jumıstıń birden-bir sistemasına kirip, ulıwma ontologiyalıq hám gnoseologiyalıq tiykarlarǵa iye boladı. Sonıń ushın da, olar ilimiy metodlar klasına tiyisli bolıp, ulıwmalıqqa iye. Olardıń birligi, ózara baylanısı ilimde biliw jumısınıń jekeligin, jalǵızlıǵın belgileydi. Ilimniń anaw yamasa mınaw salasında izertlewdiń nátiyjeliligin ámelge asırıw ushın bir waqıttıń ózinde hám óz-ara baylanıslıqta qollanadı.

Belgili bir izertlewlerde metodlardıń hárqıylılıǵı haqqında sóz etiledi. Hár bir ǵárezsiz ilimiy izertlewge ilimiy metodlardıń ózine tánligi tiyisli boladı.

Tómendegi túsiniklerge itibarıńızdı qaratamız: «ilimiy metod», «ilimiy jumıstıń individual tártibi metodı», «pán metodı».

«Ilimiy metod» degende metod haqqında wazıypalar hám mashqalalardı sheshiw ushın zárúr bolǵan qaǵıydalar, normalar sisteması sıpatında qarawımız tiyis.

«Ilim metodı» túsinigi ilimdi biliwdiń arnawlı sisteması bolıp, ol arqalı jańa bilim alınadı.

Ilim metodı – pánler sistemasınıń biliw cikliniń óz-aldına shólkemlestiriliwi bolıp, belgili bir biliw ámelleriniń iske asırılıwın keltirip shıǵaradı. Olardan eń áhmiyetlisi – mashqalanı anıqlaw, gipoteza qurıw, sońınan teoriya, eksperiment járdeminde jaratılǵan teoriyanı tekseriw, jańa mashqalanı anıqlaw bolıp tabıladı. Ilim metodınıń sızılma kórinisi tómendegidey: mashqala (1) – teoriyalıqbilimlerdi jaratıw proсessii – teoriyalıq hám empirik bilimler arasında sáykeslik jaratıw. Metod, solay etip ulıwma, ulıwmailimiy hám

individuallıqtıń dialektikalıq birligin kórsetedi. Onda eki tárepti ajıratıw múmkin: anıqlıq (obektiv reallıq obrazı bolıw qásiyeti):konstruktivlik.

Teoriyalıq hám ámeliy jumısta qollanılatuǵın metodlar hár qıylı boladı. Zamanagóy ilimde qollanılatuǵın metodlar sisteması ilimniń ózi sıyaqlı ráń-báreń bolatuǵının atap kórsetiw kerek. Ilimiy biliw metodların shártli ráwishte 4 dárejege ajratıw múmkin:

1.Empirik: baqlaw, salıstırıw, esap-kitap, anketa sorawnaması, gúrrińlesiw, testler hám basqalar.

2.Eksperimental – teoriyalıq: eksperiment, tallaw hám sintez, indukсiya hám dedukсiya, modellestiriw, gipotetik, tariyxıy, logikalıq metodlar hám basqalar.

3.Teoriyalıq: abstraktlastırıw, ideallastırıw, formalastırıw, tallaw, sintez, indukсiya hám dedukсiya, aksiomatika, ulıwmalastırıw hám basqalar.

4.Metateoriyalıq: dialektikalıq metod hám sistemalı tallaw metodı. Sistemalı tallaw óz basqıshlarına iye boladı.

Zamanagóy izertlewlerdiń metodologiyalıq sistemasınıń quramalılıǵımetodlardı klassifikaсiyalaw zárúrligin keltirip shıǵaradı. Usı kózqarastan izertlewdiń barlıq metodları úlken tórt toparǵa ajıratıladı:

1.Shólkemlestiriwshilik.

2.Empirik.

3.Maǵlıwmatlardı qayta islew metodları.

4.Interpretaсiyalıq metodlar.

Sońǵı jıllarda keń kólemdegi hár qıylı qubılıslardı úyreniwde kompleksli qatnas qollanılmaqta. Izertlewdi shólkemlestiriwdiń kompleksli qatnası izertlewdiń birden-bir obektinde izertlenip atırǵan obekttiń hár qıylı táreplerin úyreniwdi keltirip shıǵaradı. Kompleksli - qatnas sistemalı qatnaslardı shólkemlestiriwdiń nátiyjeliusılı.

Izertlewdiń emprik metodlarına ilimiy faktlerdi tabıwdıń barlıq usılların kirgiziw múmkin. Bular observaсion (baqlaw, óz-ózin baqlaw), diagnostikalıq, eksperimentallıq, praksimmetrik hám basqa metodlar.

Observaсion metodlardıń tiykarǵı túrlerine obektiv baqlaw hám ózinózi baqlawdı kirgiziw múmkin. Baqlawdıń zamanagóy usıllarına tikkeley baqlaw túrin kirgiziw múmkin. Kópshilik jaǵdaylarda ózin-ózi baqlaw basqa obektiv usıllar ishinde qollanıladı. Zamanagóy izertlewlerde ózin-ózi baqlaw metodı keń tarqalǵan.

Eksperimentallıq metodlar baylanıslar hám úyrenilip atırǵan qubılıslar arasındaǵı baylanıslıqlardı anıqlaw wazıypası bolǵandaqollanıladı. Eksperimenttiń tiykarǵı túrleri bolıp laboratoriyalıq eksperiment, tábiyǵıy eksperiment esaplanadı.

Maǵlıwmatlardı qayta islew metodı muǵdarlıq metodlar hám empirik nátiyjelerdiń sapa tallawı metodları menen usınıladı.

Muǵdar metodları hádiyselerdiń hár qıylı táreplerin anıqlaw ushın qollanıladı. Muǵdar metodlarına tómendegilerdi kirgiziw múmkin: dárejelew, korrelyaсiyalıq tallaw, faktor tallawı, regressiyalıq tallaw, basqa da matematikalıq metodlar.

Dárejelew obekttiń anaw yamasa mınaw qásiyetin súwretlewden ibarat.

Bul metodta korrelyaсiya koeffiсenti ushın joqarı áhmiyetli bolǵan belgiler ajıratıp alınadı. Faktorlar tallawına izertlewshi ushın jasırın bolǵan faktorlardı anıqlaw kerek bolǵanda múráját etiledi.

Izertlewdiń sistemalıq – strukturalıq metodı. Ulıwmailimiy áhmiyetke iye bolıp, tómendegi operaсiyalardı óz ishine aladı: hár qanday obektti quramalı struktura sıpatında kórip shıǵıw, obekt dúzilisiniń qásiyetlerin úyreniw, sırtqı baylanıslar nızamlıqların anıqlaw. Proсesslerdiń sistemalılıǵın olardıń sırtqı hám ishki baylanıslarınıń óz-ara qatnasıqları mısalında kóriw múmkin.

«Sistema» túsiniginiń ózi bar bolǵan sistemalardıń real obrazın súwretleydi. Sistema basqa sistemalar menen baylanısqa kirisedi.

Struktura – sistemanıń tártiplestiriliwi hám shólkemlestiriliwi. Tártip degende obekt hám proсesslerdiń sáykesligi názerde tutıladı. Bunda usı izbe-izliktiń bir qıylılıǵı dárejesin atap kórsetiw tiyis.

Izertlewshi jumıs barısında sebep-aqıbet tallawına múrájáát e tedi. Bul ne?

Sebep – basqa qubılıstı ózgertiwshi qubılıs, belgili bir sebep keltirip shıǵarıwshı qubılıs aqıbet dep ataladı.

Aqıbetlilik – bul belgili bir sharayatta bir qubılıstıń basqa qubılıstı keltirip shıǵarıwı. Sebep hám aqıbet arasında qatnas nızamlılıq bolıp tabıladı.

Qubılıs – sebep – ishki hám sırtqınıń óz-ara baylanısı. Sebeptiń shártlerin anıqlaw tiyis boladı. Demek, sebepli baylanıslar tómendegi qásiyetlerge iye:

1.Sebep aqıbetti keltirip shıǵaradı.

2.Sebepli baylanıs tiykarında elementler, tendenсiyalardıń óz-ara baylanısı turadı.

3.Sebepli baylanıslar shártlerge baylanıslı boladı.

4.Sebep hám aqıbet ayrım jaǵdaylarda zárúrlik xarakterge iyeboladı. Tallawdıń metodologiyası bolıp kórip shıǵılıp atırǵan qubılısqaháreketsheń

(dinamikalıq) qatnasıw esaplanadı.

Izertlewshi tallaw dawamında tómendegilerdi anıqlawı tiyis:A) Turaqlı, tákrarlı.

B) Ámeliy.

V) Zárúrli.

G) Ishki hám tereń.

Bular nızamlılıqtı úyreniwde qol keliwi múmkin. Sebepli baylanıslardı tallaw genezis tallawı menen tolıqtırılıwı tiyis.

Sistemalı tallaw insannıń ilimiy jumısınıń hár qıylı salalarında keń tarqalǵan. Sistemalı tallaw tiykarında sistema túsinigi bolıp, onda kóplegen obektler túsiniledi. Sistemalı tallaw ulıwma ilimler aralıq xarakterge iye bolıp, bilimlendiriw, rawajlanıw, hár qanday sistemanıń sintezine tiyisli bolıwı múmkin.

Sistemalı tallaw 4 basqıshtan ibarat bolıwı múmkin:

1) Wazıypanı anıqlaw, izertlewdiń maqsetin, obektlerin, prinсiplerin anıqlaw.

2)Qoyılǵan maqsetke tiyisli obektler hám proсessler tallapqarap

shıǵıladı.

3)Izertlenip atırǵan temanıń matematikalıq modelin dúziw.

4)Alınǵan matematikalıq modeldi tallaw (shártlerin úyreniw),juwmaqlar

shıǵarıw.

Izertlew metodları izertlewdiń túrine qarap hár qıylı boladı. Olardıń ayrımların kórsetip ótemiz

Pilotaj izertlew – onıń dawamında gepoteza hám wazıypalaranıqlanadı, jańa gipotezalar qáliplesedi.

Panel (tákirar) izertlewler. Bunday izertlewlerdiń maqseti obektlerde júz berip atırǵan ózgerislerdi úyreniwden ibarat.

Longyutir izertlewler – dawamlı izertlewler. Máselen, jámiyetlikhuqıqıy, jámiyetlik-pedadogikalıq, jámiyetlik-psixologiyalıq hám jámiyetlik, adamnıń rawajlanıwınıń barlıq basqıshların kórsetiwgeqaratılǵan.

Dala izertlewi – orınlarda tábiyǵıy sharayatta soraw-juwap ótkeriw. Monografiyalıq izertlew. Monografiyalıq degende izertlewde qubılıslar hám

proсesslerdi úyreniw túsiniledi. Ayrım másele yamasa mashqalanı úyreniw – monografiyalıq izertlewge tán belgi.

Monografiyalıq izertlew baǵdarına qaray tómendegidey bolıp bóliniwimúmkin: a) tariyxıy; b) teoriyalıq, v) tájriybelik – málimlemelik, g) konstruktivlik – izlestiriw.

Eksperimentallıq izertlewler qollanıw sheńberine qaray tábiyǵıy, ilimiy, laboratoriyalıq, eksperimentallıq hám t.b. boladı. Eksperiment tómendegi basqıshlarǵa iye: tastıyıqlawshı, dóretiwshi, redaktorlawshı, qadaǵalaw.

Eksperiment degende belgili bir sharayatta qoyılǵan tájriybe názerde tutıladı. Usı múnásibet penen birinshi gezekte usınday sharayatlar jaratılıwı tiyis boladı.

Jámiyetlik – huqıqıy eksperiment jámiyetlik – huqıqıy proсesstiń modeli bolıwı múmkin. Laboratoriyalıq eksperimentler ilimiy metodtı úyreniw ushın zárúr. Laboratoriyalıq eksperimentti ámelge asırıw arnawlı shártlerdi talap etedi. Laboratoriyalıq eksperimentlerge úyretiwshi baǵdarlamalardı kirgiziw múmkin. Laboratoriyalıq tuwrılawdan keyin baǵdarlama sınap kóriledi. Laboratoriyalıq eksperimentler 2 toparǵa bólinedi:

1)Anaw yamasa mınaw gipotezanıń emprik tekseriwin ámelge asırıwshı eksperimentler;

2)Izlestiriw (qıdırıw) eksperimentleri.

Dala eksperimenti laboratoriyalıq eksperimenttiń modifikaсiyasın ańlatadı. Jaratıwshı eksperiment. Onı ótkeriwde ádette izertlenip atırǵan temanıń modeli

esapqa alınadı. Bul model úyrenilip atırǵan pedagogikalıq proсesstiń ózgesheliklerin tekseriw ushın qollanılıwı múmkin. Eksperimenttiń usı túriniń maqseti – oqıw proсessiniń metodları, usılları, shólkemlestiriwshilik formaların jetilistiriw bolıp tabıladı.

Eksperiment bir qatar basqıshlardan ibarat:

Tayınlawshı basqısh – bar modeldi tastıyıqlaw ushın qollanıladı. Qáliplestiriwshi basqısh – izertlew gipotezasın anıqlaydı. Eksperiment maǵlıwmatların qayta islew.

Faktlerdi qayta islew tómendegi basqıshlarda ámelge asırıladı:

1.Hártárepleme maqsetke, baǵdarlanǵan. Sorawlarǵa juwaplar: netabıldı? Qanday sharayatta? Qubılıstıń kórinisleri qanday?

2.Máselelerdi sheshiwde baylanıs, uqsaslıqlardı anıqlaw.

3.Izertlewdiń hárqıylı sharayatlarında faktlerdiń toplanıwı.

4.Baylanıslar hám baylanıslıqlardıń tallawı. Sapa ózgerislerinbelgilew.

5.Ishki hám sırtqı shártler arasında baylanıslar ornatıw.

6.Sapa ózgerislerin anıqlaw ushın tákrarlap tekseriwler ótkeriw.

Ilimiy boljaw metodı. Boljaw metodları belgili bir nátiyjelerge erisiw usılları sıpatında ámeliyatta prinсipler sistemasın ańlatadı. Hár qanday basqa metod sıpatında boljaw metodı evristlik qábiyletke iye. Ilimiy boljaw metodlarınıń ózi tómendegi túrlerge bólinedi: intuitivlik hám formallastırılǵan.

Intuitivlik metod óz gezeginde:

Ekspertlik bahalaw metodı. Qánigelerdiń pikirin qayta islew tiykarında boljaw maǵlıwmatların alıwdan ibarat. Ekspertlik bahalaw awızeki yamasa jazba soraw-juwap ótkeriw arqalı ámelge asırılıwı múmkin. Eksperimentlerdiń sorawları dúrkin, jeke tártipte, ulıwma hám jeke sorawlarǵa bola kúndizgi hám sırtqı bolıwı múmkin.

Ekstrapolyaсiya metodı. Waqıttıń bir intervaldan basqa intervalǵa ótiwinde baqlanǵan prinсipler hám nızamlıqlardı tarqatıw usılların ańlatadı.

Modellestiriw metodı. Izertlew alıp barıwda obektlerdiń ózleri úyreniledi, olardıń modelleri hám nátiyjeleri modelden obektke ótkeriledi.

Boljawdıń publikaсiyalıq metodı. Boljawdıń bul túri qolay hám únemli jol menen kóp planlı jáne sistemalastırılǵan maǵlıwmatlar alıwdı keltirip shıǵaradı.

Morfologiyalıq tallaw. «Morfologiya» termini bilimlerdiń kóplegensalalarında qollanıladı. Morfologiyalıq tallaw boljaw – tallaw metodı sıpatında kóplegen usıllardı óz ishine aladı. Máselen hár qıylı faktorlardıń obekttiń háreketine tásirin baqlaw.

Bunda izertlewdiń ulıwma mashqalası bóleklerge ajıratıladı. Olardıń hár biri bir neshe sheshimge iye bolıwı múmkin.

«Morfologiyalıq terek»tiń qurılısı (qurallar, maqsetler hám basqalar) keleshegi joq qararlar qanshelli aldın biykar etilse, sonshelli nátiyjelibolıwı baqlanadı.

Tayanısh sózler:

1.Tallaw – bul biliw predmetin pikirińde bóleklerge ajıratıw, onıń ayrım táreplerin, qásiyetlerin hám belgilerin, olar arasındaǵı qatnasıqlardı ajıratıw, obekttiń mánisin ańlap jetiw maqsetinde onıńtúrlerin anıqlaw bolıp tabıladı.

2.Sintez – predmettiń bilingen tárepleriniń belgilerin, qásiyetlerin hám basqaların oy-pikirińde birlestiriw, obekttiń dúzilisin onıń barlıq baylanıslarına, qatnasıqlarına, rawajlanıwına hám jumısına baylanıstırıp túsinip jetiw.

3.Ekstrapolсiya – obekttiń qanday da bir bólegine baylanıslı shıǵarılǵan juwmaqlardı onıń basqa bólegine yamasa olardıń pútkil kompleksine qollanıwdıń (ótkeriw) logikalıq, metodologiyalıq prinсipi.

4.Dialektika – dúnyadaǵı barlıq nárseler hám qubılıslardıń ulıwma baylanıslılıǵınıń rawajlanıwı hám jańalanıwın tán alıwǵatiykarlanǵan dóretiwshilik biliw oy-pikiri teoriyası metodı.

5.Teoriya (ilimiy) – shınlıqtıń anaw yamasa mınaw saladaǵı nızamlıqları haqqında bir tutas túsinik beretuǵın ilimiy bilimdi shólkemlestiriw forması.

6.Metodologiya (ilimde) – ilimiy izertlewde paydalanılatuǵın metodlar jıynaǵı, adamnıń teoriyalıq hám ámeliy jumısın shólkemlestiriw jáne dúziw usılları haqqında maǵlıwmat.

bilesiz?

2.Ilimiy metodqa qanday talaplar qoyıladı?

3.Sistemalı tallawdıń qanday basqıshların bilesiz?

4.Longityud metodı degende neni túsinesiz?

6.Monagrafiyalıq izertlew dep nege aytıladı?

Ádebiyatlar dizimi

1.O’zbekiston Respublikasining Konstituсiyasi. –T.: O’zbekiston, 2003.

2.Karimov I.A. Wz kelajagimizni wz qulimiz bilan quramiz. T.7, -

T:O’zbekiston, 1999. 413 b.

3.Karimov I.A. Milliy istiqlol, ixtisod, siyosat, mafkura. T.1. –

T.: 1996. 364 b.

4.«Ilmiy-tadqiqot faoliyatini tashkil etishni takomillashtirish twǵrisida» O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Farmoni, Toshkent, 2002 y. 20-fevral.

5.Karimov A.Z. Lekсiy po metodologii nauchnogo issledovaniya v sfere prava. –T.: Ziyo, 2003, 176 s.

6.Peregudov L.V., Saidov M.X., Alikulov D.E. Ilmiy ijod metodologiyasi. –Toshkent, «Moliya» nashriyoti, 2002.

7.Ruzavin G.I. Metodologiya nauchnogo issledovaniya. –M.: YuNITI,

1999.

8.Saifnazarov I., Nikitchenko G., Qosimov B. Ilmiy ijod metodologiyasi.

–Toshkent, «Yangi asr avlodi», 2004, 200 b.

9.Ǵulomov S.S., Peregudov L.V. Fan va texnikada tizimli yondashuv asoslari. T.: Moliya, 2002.

10.Shermuhamedova N. Falsafa va inson metodologiyasi. –T.: M.Uluǵbek nomidagi O’zbekiston Milliy Universiteti, 2005.

11.http:// www.gov.uz.

12.http:// www.dissertationl.narod.ru.

13.http:// www.lawlibrary.ru.

HUQÍQÍY IZERTLEWLERDE SOCIOLOGIYALÍQ USÍLLARDÍ QOLLANÍW

REJE:

1.Qollanılatuǵın metodlardıń túrleri.

2.Ulıwma sorawnama.

3.Intervyu.

4.Baqlaw.

5.Ekspertlik bahalaw metodları.

Empirik izertlewlerde qollanılatuǵın metodlarǵa intervyu, anketa, soraw, bahalaw (reyting), óz-ara tallaw (bahalaw metodı), salıstırıw,baqlawlardı mısal etip kórsetiw múmkin.

Soсialogiyada salıstırma kóp qollanılatuǵın, birden-bir reje tiykarında ámelge asırılatuǵın metodlardan biri ulıwmalıq soraw. Ol

awızeki yamasa jazba túrde (anketa ótkeriw) bolıwı múmkin. Bul metodtıń abzallıǵı sonda, izertlewshi bir waqıttıń ózinde hárqıylı jerlerde jasaytuǵın kópshilik adamlar arasında soraw-juwap júrgize aladı jáne salıstırılatuǵın hám ańsat tallanatuǵın maǵlıwmatlarǵa iye bola aladı.

Bul usıl ózine tán haqıyqıy maǵlıwmatlar alıwǵa, sonday-aq hár qıylımáseleler boyınsha túsinik hám oy-pikirlerge iye bolıwǵa múmkinshilik beredi.

Sorawnamaǵa qoyılatuǵın tiykarǵı talaplar:

Sorawnama izertlewshi basqa jollar menen juwap alalmaytuǵın kerekli mashqalalı sorawlardan ibarat bolıwı tiyis.

Soraw dúzilisi anıq, ıqsham bolıwı kerek.

Qaǵıyda retinde sorawlardıń jaylasıwı tómendegidey boladı: Dáslep qızıǵıwshılıq payda etetuǵın hám izertlewshiniń isenim ıqtıyarında bolǵan sorawlar turadı.

Dáslep ápiwayı, sońınan biraz qıyın, tallawdı talap etetuǵın, bahalanatuǵın, aytarlıqtay kúsh talap etiletuǵın sorawlar beriledi.

Hár qıylı belgileri boyınsha sorawlardıń klassifikaсiyası dúziledi. Sorawlar ashıq, jabıq, bahalaw sorawları bolıp bir-birinen ajıralıp turadı.

Mazmunına qaray da sorawlardıń klassifikaсiyası bar:

Faktlerdi, háreket yamasa qubılıslardı biliwge baylanıslı sorawlar. Tilek, pikir, bahalawǵa baylanıslı sorawlar.

Xarakteristika, ayrıqsha dúzilis, motiv, múnásibetti ajıratıwshı sorawlar. Sorawlar tikkeley hám janapay, izertlewshiniń maqseti boyınsha, yaǵnıy bar

bolǵan maǵlıwmatlardı tastıyıqlaw yamasa basqa jańa maǵlıwmatlardı ashıp beriw maqsetindegi sorawlar bolıpta klassifikaсiyalanıwı múmkin. Qadaǵalawshı hám aljastırıwshı sorawlarda boladı.

Intervyu metodı jaqsı islep shıǵılǵan gúrrińlesiw metodı esaplanadı. Onıń materialı gúrrińlesiwge qaraǵanda tereńirek boladı. Intervyu tómendegidey: ayırım adam menen intervyu, xalıq penen intervyu, topar menen intervyu hám basqa da túrlerge bólinedi.

Bunnan tısqarı intervyuler standart (formal, ulıwma) hám standart emes (psixoanalitik, klinik) te bolıwı múmkin. Standart intervyu aldınnan tayarlanǵan sorawlardan ibarat bolıp, ol massanıń (adamlardıń) pikirin úyreniw ushın ótkeriledi. Sonıń ushın da ulıwma, ǵalabalıq material toplaw múmkinshiligin beredi. Standart emes yamasa dóretiwshilik intervyu erkin tema tańlawdı hám gúrrińlesiw formasın tańlawda belgili bir erkinlikti názerde tutadı. Ol kópshilik bolmaǵan adamlar menen ótkeriledi.

Standart hám standart emes intervyu arasında aralıq basqısh bolıp, reje-jol-joba boyınsha intervyu esaplanadı, izertlewshi sorawlar rejesine iye boladı, sorawlardıń qoyılıwı gúrrińlesiwdiń mazmunına sebep boladı. Keń tarqalǵan intervyu – psixoanalitik intervyu bolıp tabıladı. Bunda máseleniń kóp qırlılıǵı sonnan ibarat, onda kóp