Qánigelik pánlerdi oqıtıw metodikası

QÁNIGELIK PÁN OQITIWSHISINIŃ OQIW-NORMATIV HÚJJETLERI HÁM METODIKALIQ ISLERI, OLARDI REJELESTIRIW, SHÓLKEMLESTIRIW HÁM TAYARLAW METODIKASI. QÁNIGELIK PÁNLERDI OQITIW MAZMUNIN

BELGILEP BERIWSHI NORMATIV HÚJJETLER.

Reje:

1.Qánigelik pánlerdi oqıtıw mazmunın belgilep beriwshi normativ hújjetler tálim mazmunın qáliplestiriwdiń basqıshları.

2.Qánigelik pán oqıtıwshısınıń oqıw normativ hújjetleri, mámleketlik tálim standartları.

3.Oqıw rejesiniń dúzilisi, pán dástúrine qoyılatuǵın talaplar, pán boyınsha isshi rejeniń’

dúzilisi.

4.Metodikalıq jumıslar, olardı rejelestiriw, shólkemlestiriw hám tayarlaw metodikası.

Tayanısh túsinikler: mámleketlik bilimlendiriw standartı, MBS dúzilisi hám mazmunı, oqıw rejesiniń túzilisi, pán dástúrine qoyılatuǵın talaplar, oqıtıwshınıń oqıw-normativ hújjetleri.

2. 1. Qánigelik pánlerdi oqıtıw mazmunın belgilep beriwshi normativ hújjetler tálim mazmunın qáliplestiriwdiń’ basqıshları.

Bizge belgili mámleket hám jámiyet rawajlanıwınıń hár bir basqıshı insan, jamyiet hám mámlekettiń social ekonomikalıq, ilim-texnikalıq ruwxıy hám mádeniy mútájliklerinen kelip shıǵıp didaktikanıń tarixıy hám logikalıq birliktiń metodologik principine ılayıq tálim tizimi aldına belgili maqset hám siyasıy buyırtpalardı qoyadı.

Tálim sistemasın rejelestiriw professor oqıtıwshılar iskerliginiń tiykarǵı táreplerinen biri bolıp esaplanadı. Bunda ámelge asırılatuǵın is-ilajlar vakum astında emes, bálki tálim orayı sharayatınan kelip shıǵıp orınlanadı. Professor oqıtwshılardıń álbette olar iskerlik kórsetetuǵın, tálim orayınıń mádeniyatı, shólkemniń maqsetin hám dún’ya-qarasın, háreketin túsiniw kútiledi. Oraydıń mádeniyatlı hám qádiriyatları álbette oqıw dástúrine tásir kórsetedi.

Shet el joqarı oqıw orınlarınıń kópshiligi ózleriniń wazıypaların orınlawda talabalarǵa oray maqsetleri hám bitirwshi ózine tán qásietleri haqqında pikirin berip baradı. Mazmunı jaǵınan ulıwmalıq túsiniklerde usı universitette bilim berip atırǵan kurslar hám dástúrler boyınsha talabaǵa kútilip atırǵan nátijeni beredi. Usı oraydıń talabaları álbette arnawlı pánler hám pánler aralıq aralıq oqıw dástúrlerinde sáwlelendirgen hám belgilengen bolwı lazım. Máselen: Oklend universitetinde jaqsı xújettlestirilgen pitkerushi profilı bar bolıp, onda tómendegiler kórsetiledi.

Oklend universitetinde bakalavr jónelisinde bilim alıp bitirgen talaba joǵarı dárejedegi bilimlerin iyelep hám qánige bilimlerge, hám ulıwmalıq intelektwal kónlikpelerge hám belgilengen tájribelerge iye boladı. Onıń jumısqa jaylaswında puháralıq burıshın orınlawda. Sonday-aq dawamlı talim alıwın hám oray hám dástúr dárejesindegi alınwı kútiletin nátijelerdi dál kórsetip beredi. Sol sebepli profil arnawlı panlerge tikarlanıp natijeli túsindirmeli hám oqıw dástúrleriniń islep shıǵw ushın kórsetpe bolıp esaplanadı. Professor oqıtwshılar fakul’tetler, mektepler, hám kafedradaǵı roli usı maxsetlerge erisw ushın oqıw dástúrlerin , oqıtıw metodik hám strategiyasın, pedogagik hám tálim imkanyatların islep shıǵıudan ibarat (Maki 2004). Kóplep universitet pitkerwshiler profilǵa yaki pitkerwshi qásietlerin túsindirmesine iye yamasa olardı islep shıǵarıp atır. Oqu dástúrin islep shıǵıwdı úyrenu nátijeleri jantasw ele jańalıǵınsha qalmaqta hám kóplep professor oqıtıwshılar basında wsı jantaswdı hám ishshiler, hám talabalar ushın túsinerli hám mazmunlı túsindirip berwde qıynaladı. Usı bólimniń keyingi bólegi usı máselege qaratılǵan .

Respublikamız ǵaresizlikke eriskennen keyin , tálim sociyal baǵdardaǵı, tikarǵı jónelis dep belgilendi, joǵarı tálimdi daǵazalawdıń metodologik hám teoriyalıq tikarı bolǵan « Tálim xaqqında» ǵı « Kadrlar tayarlaw milliy dástúri» de joǵarı tálim tizimi aldında hár tarepleme kamal tapqan, jamiyette turmısqa maslasqan, tálim hám kásip-óner dástúrlerin sanalı túrde tańlaǵan hám kyinshelik puxta ózlestirgen, sociyal-siyasıy, xuxıy , psixologik-pedagogik basqa sol tárizli sharayatlardı jaratıw, jamiyet¸ mámleket buyırtpaları qoyılǵan

11

Jamiyetimizde júz berip atırǵan sociyal–siyasıy manawiy ózgerisler, xuxıxıy demakratik jamiet qurıw esapqa alǵan xalda jaratılǵan. « miliy idiya tikarǵı túsinik hám princip» atlı shıǵarma tálim tizimi aldına sociyal maseleler qoyılǵan.

Joǵarıdaǵı pikirlerden kelip shıǵıp usı mamleket hám jamiet buyırtpalardan joǵarı tálim oraylarda arnawlı pánler oqıtıwǵa qoyılatwǵın maqset hám uazipalar shólkemlestiriledi.

Arnawlı pánler oqıtwda oqıtwshı mazkur buyırtpalardı ámelge asırw ushın tómendegi uazipalardı orınlaydı.

Arnawlı tálim procesinde talaba jaslar manauiy-etikalıq tarbiyalaw rwxıy aǵartwshılıq islerin jeńisli túr hám usılların islep shıǵw hám jariyalaw

Arnawlı pánlerden quralatuǵın tálim tarbiya procesinde innovacion hám axboratkommunikativ texnologiyalardan paydalanw

Arnawlı pánlerdi oqıtwda tayarlıqtıń modul sistemasınan paydalanǵan xalda oqıtw procesinde jedellesw.

Xalıqtıń bay rwxıy hám intelektwal mirası hám ulwmalıq qadriyyatlar tikarın arnawlı tálimniń insanıylıq jónelisin táminlew

Arnawlı tálim procesinde oqıw-metodikalıq toplamlar hám didaktik táminattıń jańa áuladtı silavusın islep shıǵıw hám ámeliyatqa jariyalaw.

Milliy ǵaresizlik principları hám xalıqtıń bay intelektwal mirası hámde ulwma adamzatlıq qádriyyatlar ústinligi tikarında arnawlı tálimniń barlıq darejeleri hám buınların da rauajlandırıw.

Arnawlı tálim processinde talaba jaslar sana hám kewline milliy ideiya hám ideologiyanı sindirw, tálim orınlarında ideologiyalıq tárbiyanı búgingi kún dárejesinde kóteriw

Tálim tárbiya processinde tálim hám tárbiyanı baylanıstırw arqalı talabalardıń barkamallıǵın taminlew xuxıy, sociyallıq, ekologiyalıq hám sanitariya gigenalıq tálimi hám tárbiyasın quramalastırw

Bolajaq pedagog kadrlardıń ideyalogiya boyınsha bilimlerin terenlestirwdi bejerw lazım Usı buyırtpalar tikarında joǵarı tálim orınlarında arnawlı pánlerdi oqıtıw zamanagóy

jandaswlar bar:

1.Arnawlı pánlerdi oqıtıw processinde dizimli jantasıw;

2.Arnawlı pánlerdi oqıtıwda modullı jandasıw;

3.Arnawlı pánlerdi oqıtıw barısında innovacion jantasıw;

4.Arnawlı pánlerdi oqıtıw processinde talaba shaxısına baǵdarlanǵan jandasıw.

Bul jantasıwlarǵa say qasietlerdi anıqlaw arnawlı pánllerdi oqıtıw metodikasın global mashqalaları sanalıp hár biri shınıǵıular dauamında óz aldına kórip shıǵıladı.

Joǵarıda aytılǵan jandasıwlarda tabıslı ámelge asırıw ushın áuel joǵarı tálim diziminde barlıq oqıw pánleri tikarınan arnawlı pánlerden quralatuǵın oqıtıw processin ilimi teoriyalıq tikarları bolǵan oqıtıw principları hám nızamlıqların anıqlaw lazım.

Bul principlar hám nızamlıqlardı anıqlawda mámleketimizdiń tálim baǵdarındaǵı mámleket siyasatınıń tikarǵı princsipların talqılau zárúr. Tálim mazmunın belgileushi normalıq xujjetler. Ilimi pedogogikalık adebiyatlarda tálim mazmunın rauajlandırıw tómendegi 3 basqıshta kórsetiledi:

1.Ulwmalıq teoriyalıq baskısh

2.Oqıw basqıshı

3.Oqıw materialların ózlestiriw basqıshı yaǵnıy tálim mazmunınıń oqıw rejesi oqıw dástúri hám sabaqlıqlar sıyaqlı normalıq nátiyjelerdi óz kórinisin tabıwı. Orta arnawlı kásip óner hám joǵarı tálim standartı oqıw rejeleri mazmunında kórinedi.

Oqıw rejeleri tómendegilerden ibarat:

Tayanısh úlgili hám mektep oqıw rejesi. Ulwmalıq orta hám orta arnawlı kásip-óner tálimi orınları akademiyalıq licey hám kásip óner kolledjleri ushın tayanıshlı oqıw rejesi mámleket tálim standartınıń shólkemlestiriw bólimi esaplanǵan tikarǵı normalık xújjet bolıp, ol úlgili hám ámeliy oqıw rejesi mámleket tálim standartı kwramlıq bólegi sıpatında Ózbekstan Respublikasınıń wázirler mákemesi tarepinen tastiyıqlanadı.

12

Oqıw rejesi normalıq hújjet esaplanıp (talim orınları sertifikatı) tómendngilerdi belgileydi.

-oqıw jılı , sherek (semestr) ler hám demalıslardıń dawamlılıǵı;

-usı tálim orınlarında orınlanatwǵın oqıw pánler tártibi;

-oqıw jılları boyınsha pánlerdi bólistiriw;

-hár bir pán boyınsha birgeliktegi tálim dáuiri hám hár bir klass (kurs) ta pánlerdi úyrenuge ajratılǵan saatlar kólemi;

-hár bir pándi úyrenuge ajratılǵan háptelik saatlar kólemi;

-praktikumlar islep shıǵarıw hám pedagogik ámeliyatlar hám de usı yanlılardıń dawamlılıǵı.

Oqıw rejesinde taǵı sonday-aq, anıq bir oqıw ornı kasiyetlerin sáulelendirwshi, oqıwshılardıń erkin tańlawı boyınsha fakultativ hám májburi shınıǵwlar sáulelendiredi.

Oqıw dásturi. Turaqlı oqıw páni boyınsha bilim, kónlikpe hám tájribe mazmunı ulwmalıq uaqtı zárúr bilimlerdi úyrenw boyınsha bólistiriw,temalardıń izbe izligin belgilew hámde olardıń úyreniw dárejesin jaratıp beretuǵın normalıq xujjet.

Dástúrde oqıw materiallarınıń tálimniń hár bir jılı hár bir klass, kurs boyınsha bólinw dúzilisi tikarlap berilgen. Dástúrde kórsetilgen bilim tájribe hám kónlikpe oqıwshılar tárepinen tolıq ózlestirilwi oqıtıw processin únemli hám jenisli mizanlarınan biri esaplanadı. Oqıw dástúri úlgili, jumısshı hám avtorlıq bolwı múmkin

Úlgili oqıw dástúri ol yaki bul tálim tarawına qaraǵanda mámleket tálim standartları talapları tikar islep shıǵıladı. Oqıw dástúri tómendegilerden ibarat:

-usı pándi úyreniw maksetleri oqıwshılardın bilim hám tájribelerge tikar talaplar, okıtıw usınıs etiletuǵın túri hám metodları xakkındaǵı túsindiriw xatı

-úyrenilip atırǵan materialdıń tematik mazmunı

-kurstın jeke surauların úyrenuge oqıtwshı jumsaytuǵın shamalı saatlar kólemi

-dun’ya-qarasın kaliplestiriw tikarǵı surawlar duzimi - usınıs etiletuǵın adebiyatlar

Úlgili oqıw dástúrleri xalıq tálim hámde joǵarı hám orta arnawlı tálim uazirlikleri tárepinen tastıyklanadı tavsianama kásiyetine iye boladı. Úlgili dástúr tikarında mektep, akademik licey pedagogik keńes tárepinen jumısshı dásturde regional komponenti táriplenedi, oqıw procesinde metodik, informacion, texnik taminlew imkaniyatı, oqıwshılardıń tayarlıq dárejesi esapqa alınadı

Avtorlıq oqıw dástúri mámleket standartı talapların esapqa alǵan xalda oqıw páninin kurılwı baskasha logikadan ibarat bolıwı, ol yaki bul nazarın úyrenuge avtorlıq jandasıw úyrenilip atırǵan xádise hám proceslerge karaǵanda avtorlıq kóz karastı kórsetip beru kerek. Bunday dástúrler usı pán tarawında pedogog,psixolg metadistlerdiń sırtqı retcenziyalarǵa iye bolwı kerek hám olar payda bolǵanda mektep akademik licey hámde kásip óner kolledjleriniń pedogogik keńesi tárepinen tastiqlanadı. Avtorlıq oqıw

dástúleri oqıwshılarınıń erkin tańlawı boyınsha (májburiy hám fakultativ) kurslar payda etude keń paydalanıladı.

Oqıw páni tálim shólkemlerinde oqıwshılardıń sanasın payda etiw imkaniyatlarına mwappıq olarǵa turaqlı pán tarawı boyınsha ulwmalıq yaki mamanlıq bilimlerin beru kónlikpe hám tájribe shólkemlestiretin derek bolıp sanaladı.

Oqıw pániniń mazmunı hár bir pedogog tarepinen kalew belgilenbeydi bálkim sociyal xádise sıpatında tálimniń tarixıy rauajlanıw dawamında islep shıǵıladı. Orta mektep akademik licey hám kásip óner kolledji oqıw pánlerin ilimiy bilimniń ulwmalıq tuzilisine mas raiwishte shólkemlestiriw kerek dep esaplaushı kóz karas eń keń tarqalǵan hám tán alınǵan esaplanadı. Tálim mazmunı hám oqıw dástúrleri oqıw adebietlerinde rejelestiredi. Bunday adebietler katarına sabaqlıqlar hám oqıw kollanbaları kiredi. Oqıw adebiyatları arasında sabaklık ayrıksha orın tutadı. Sabaqlıq anıq oqıw páni boyınsha tálim maqsatı, oqıw páni boyınsha tálim maqsatı,oqıw dástúri hám didaktik talaplarǵa muappık belgilengen ilimiy bilimleri malwmatların beriwshi derek bolıp, ol mazmunı hám dúzilisine kóre pán boyınsha jaratılǵan sabaklıqlar maqsetke muappık xalda Respublikada xalıq tálimi, joǵarı hám orta orta arnawlı

13

tálim uazirlikleri tárepinen bárshe mektepler, akademik liceyler hám kásip-óner kollejler ushın usınıs etiledi. ideologiyalıq metodikalıq tárepten tereń bolǵan sabaqlıq tálim mazmunına koyılatuǵın barsha talaplarǵa juwap bera alıwı, oqıwshılar ushın kızıkarlı, ilajı barınsha kıska, tusinerli, korgizbelilik koz karastan estetik qasietke iye bolwı kerek

Sabaqlıq bir waqıttıń ózinde hám erkin hám qolay kuram dúzimine iye bolwı kerek. Sabaqlıq terenligine kóre bekkem tikarǵa iye tisliligine kóre iye tikarǵı dúzilmege tán bolmaǵan halda jańa bilimlerdi tezlikte kiritiw imkanyatların kórsetip beredi. Olarǵa koyılatın talaplar hár kıylı hám karama-qarsı bolıp, tereń sabaqlıqlardıń jetispewshiligi hár dayım seziledi. Ekonomikalıq rawajlanǵan mámleketlerde arnawlı, parallel sabaqlıqlardı basıp shıǵıladı, sol sebepli oqıtwshılar hám oqıwshılar olar arasınan eń jaqsıların tańlap alıw imkaniyatına iye

Sabaqlıq oqıtwshılardın tálim processinde, sanalı rawishte hám jedel katınasıw, oqıw materialın tolıq ózlestiriwlerdi táminleu kerek. Sol maselelerdi sheshude sabaklıklar tómendegi máselerdi orınlaydı.

1.Motivacion uazipa bul uazipa oqıwshılardı sol pándi úyrenuge jóneltirilgen olardı jumısqa pozitiv munásibette hám kızıǵıwın táminlewshi sebeblerin payda etuden ibarat.

2.Axborat uazipa oqıwshılarǵa axbarat jetkiziw, kolaylı usıllar járdeminde olardıń bilimler kólemin keneytiwge imkan beredi

3.Guzetiwtúzetiw (shınıǵıw orınlaw) wazıypası tálim processi, onıń nátiyjelerin tekseriw, oqıwshılarda ózin baxalaw hám túzetiw hám zárúr bolǵan kónlikpe tájriybelerin shólkemlestiriw ushın úyreniw shınıǵıwların usınıs etiwdi názerde tutadı.

4.Bekkemlew uazipası material ústinde islew processinde tálimniń basqa kurallar(kartalar, kórgizbe kurallar,diopazitiv hám basqalar)ózine qaratıwdı belgileydi

5.Rawajlandırıwshı tárbiyalawshı wazıypası sabaqlıq mazmunınıń oqıwshılarǵa ruwxıy tárbiyalıq tásir kórsetiwi, kitaplar menen islew procesinde olardan minecuigishlik, jedel pikirlew, dóretiwshilik kábilet kibi sıpatların rawajlandırwdan ibarat

6.Oqıtwshı uazipası sabaqlıq pen islesiude ózbetinshe bilim alıw ushın zárúr bolǵan konspekt jazıw, ulwmalastırıw,tikarın ajıratıp kórsetiw, logikalıq eslep kalıw siyaqlı tájribe hám kónlikpelerin rawajlantırıwǵa járdem beriwde kózge taslanadı.

Tálim mazmunı oqıw materiaları dárejesinde sabaklıqlar menen bir qatarda túrli oqıw kollanbaları: adebiyat hám tarix xrestomatiyaları, spravishnikları, matematika, fizika, ximiya, boyınsha máseleler toplamı. geografiya, biologiya.boyınsha atlaslar. Til boyınsha shınıǵıwlar toplamları hám basqalar da ashıp beriledi. Oqıw kollanbaları sabaqlıqlar bazı táreplerin keńeytiredi hám anıq máselelerdi sheshiw maqsetine iye boladı (axborat,shınıǵıw kılıw tekseriw)

2.2 MBS dúzilisi hám mazmunı

Mámleket tálim standartlarınıń mazmunı. Mámleket tálim standartı ulwmalıq orta tálim, kásip óner tálimi hámde joǵarı tálim ushın jeke jeke islep shıǵıladı

Ulwmalıq orta tálimniń mámleket tálim standartı oqıwshılar ulwmalık tálim tayarlıǵınıń sapasına koyılatın májburiy minimal dárejeni belgilep beredi. Óz náubetinde kásip óner tálimi, mámleket tálim standartı oqıwshıları kásip óner tayarlıǵına, sapasına koyatuǵın (joǵarı tálim mámleket tálim standartı talapları mamandık tayarlıǵına,sapasına koyılatın májburiy minimal dárejeni belgileydi. Tálim mazmunınıń ózegi esaplanǵan standart kuralları, mámleket aymaǵında jumıs isleytuǵın túrli tálim oraylarında ( mámleket hám mámleketlik emes ) tálimniń barqarar dárejesin táminlew shárti ámelge asırıladı.

MBS óz isine kóre oqıw dástúrleri, sabaqlıqlar, qollanbalar. Nızamlar oqıw rejesi hám basqa xujjetlerdi jaratıw ushın tikar bolıp xızmet etedi.

Ulwmalıq orta (kásip óner hám joǵarı) tálimniń MBS óziniń dúzilisi hám mazmunına kóre

Mámleket bilimlendiriw standartı. Tálim mazmunınıń rawajlanıwında kózge taslanǵan zamanagoy tendenciyalardan biri onı standartlastırıw ( mámleket kóleminde jalǵız kaǵidalar hám talaplar ornatılıwı) esaplanadı. Standarlastırıwda tómendegi 2 faktor zárúr áhmiyetke iye.

14

1.Túrli tálim orınlarında bilim alıp atırǵan jaslardıń ulwmalık orta, orta arnawlı, kásip óner bilimler kóleminin bir túrlilik dárejesin táminlewshi mámlekette jalǵız pedagogik oray jaratıw zárúrligi

2.Ózbekstanın jaxan hámjamyatı dúzimine kiriw nátijesine xalqara tálim ámelyatında ulwmalıq orta hám orta arnawlı, kásip óner tálimi mazmunın rawajlanıwshı tendenciyalardın esapka alınıwı.

Mámleket bilimlendiriw standartı:

1.Tálim alıw túrinen basqada bitiriwshiler erisiwi kerek bolǵan tálim dárejesin belgilewshi tikarǵı xujjet

2.Oqıw páni boyınsha jumak tálimniń jumaklaw nátijelerin belgileushi tikarǵı xujjet

3.Tálim dástúrleri mazmunınıń minimwmı, oqıwshılar tárepinen orınlanatuǵın oqıw jumıslarınıń maksimal kólemi, sonday aq pitkeriwshilerdin tayarlık dárejelerine koyılatın talapların belgileydi.

Ózbekstan Respublikasının «tálim xakkındaǵı» nızamı menen bir katarda tálim standartı tikarǵı xujjet esaplanadı. «standart» inglis tilinen alınǵan bolıp «úlgi» «model» maǵınaların anlatadı. Standart járdeminde, Respublika aymaǵında túrli tálim orınlarında tálimniń barkararlık dárejesin táminlewge erisiledi, oqıw isleri normativleri maslastırıladı oqıwshılardın bilimlererin baxalaw miyzanı islep shıǵıladı. Oqıwshı mámleket tárepinen belgilengen tálim standartı menen shekleniwleri múmkin, yaki bilimlerin jánede tereńirek iyelep alıw maqsetinde ózbetinshe shuǵıllanıw imkaniyatına iye. Onıń ushın qıyın bolǵan yaki qızıqarlı bolmaǵan pándi úyreniw, oqıwshıǵa standartqa kiritilgen normativ minimum menen shekleniw imkaniyatın beredi.

Usı xalda oqıwshı ózine mas keletin tálim jolın ańlaǵan xalda hám ózbetinshe. Óz qızıǵıwshılıqları, maqseti, hám umtılıwları ámelge asırıwǵa iye boladı. Túri hám mazmunı boyınsha túsinerli jaratılǵan standart talapları aldınan oqıwshılarǵa hám olardıń ata-analarına jetkiziledi.

Tálimdi standartlastırıw dun’yanıń rawajlanǵan mámleketlerinde,tereń ráwishte oqıw rejeleri hám dástúrlerin islep shıǵıw, tálimniń belgili dárejesin belgilew menen ámelge asırıladı. Biraq «standart» termini ózi tálimge qarata jaqın dáuirlerde kollanıla bastaǵan. Mámleket tálim standartı sıpatın asırıwǵa imkan beredi. Olar tálim mazmunı minimal kólemin belgilew hám tálim dárejesinin shegarasın belgilep beredi.

Tálim standartın kiritiwden aldın bunday májburiy kaǵidalar payda bolǵan emes edi. Ózlestiriwdiń anıq belgilengen shegeraları joqlıǵı 20 ásirdiń 80-jılarında kópshilik pitkeriwshilerdiń xaxıykıy bilim dárejesi juda tómen bolıwına alıp keldi.

Mámleket tálim standartların jaratıw boyınsha jumıslar Ózbekstan Respublikasınıń «tálim xakkındaǵı» nızamı (1992jılı) kabıl etilgennen keyin baslandı. Usı xujjettiń 6-bántinde jaxan tálim ámeliyatı miraslarına mas keliwshi mámleket tálim standartların jaratıw zárúrligi belgilep ótildi. Ózbekstan Respublikası joǵarı májlisiniń

9-sessiyasında (1997jılı) Ózbekstan Respublikasınıń jańa túrdegi «Tálim haqqında»ǵı nızam kabıl etilgennen son tálim dástúrleri jańa áuladdı jaratıldı. Jaxan ámeliyatı tájribesi tikarında jaratılǵan tálim standartları hár bir pán boyınsha ózlestiriw zárúr bolǵan bilimlerdiń minimal dárejesin belgilewge imkan berdi.

Mámleket tálim standartları quramı dúziliske kóre tómendegilerden ibarat:

1.Tálimniń jańa yaki anıklastırılǵan maksetleri, pánniń úyreniw obektleri hám siyasıy mazmunlı jónelisleri kózlegen oqıw pániniń ulwmalıq mánisi

2.Oqıw pániniń mazmunı, tayanısh dárejesin sáwlelendiriw

3.Tálimniń májburiy nátijelerin suretlew, yaǵnıy oqıwshılardın oqıw tayarlıqları zárúr bolǵan minimal dárejesine talaplar

4.Bilim kónlikpe hám tájribelerge koyılatuǵın talaplar, bul olardıń májburiy tayarlıkları dárejesiniń «ólshemidir» yaǵnıy tekseriw isleri, testler hám jeke tapsırmalardı orınlawına qarap oqıwshılar tárepinen talabalardıń májbúriy dárejege eriskenligi xakkında pikir júritiw múmkin boladı.

15

MBSnıń onıń talapların orınlaw Ózbekstan Respublikası aymaǵında is kórsetip atırǵan múlikshilik túri hám idorabi boysınıwınan tıskarı bárshe tálim orınları ushın májbúridir

Ulwmalıq orta (kásip óner hám joǵarı) tálimniń MBS tómendegi tayanǵan xalda islep shıǵıladı.

- MBStıń mámleket hám jámiet talapları hám shaxs mútajligine maslıǵı

-oqıw dástúrleri mazmunınıń jámiyet sociyal ekonomikalıq hám pán texnika rawajlanıwı menen baylanıslı

-ulwmalıq orta(kásip óner hám joǵarı)tálim túrleri hám baskıshları menen úzliksizligi hám tálim mazmunınıń úzliksizligi

-ulwmalık orta arnawlı (kásip óner hám joǵarı) tálim mazmunınıń insanparuarlıǵı -tálim mazmunınıń respublikadaǵı bárshe aymaqlardaǵı birlestigi

-ulwmalık orta(kásip óner hám joǵarı) tálim mazmuını túri, kuralları hám usılların tanlawda innavacion (aldınǵı)texnologiya utıslarına tayanıw

-pedagogik oylawda karar tapkan milletlik karaslar menen «tálim xaqqındaǵı» nızam hám «kadrlar tayarlaw milliy dástúri» mazmunında táriplengen zamanagóy talaplardıń úzliksizligi

-aldınǵı demokratik shet mámleketlerdiń tálim tarawında mólsherlerin belgilew tájribelerinde milliy kásietlerin esapqa alǵan xalda paydalanıw

MBS tıń negizgi bólimi sıpatında ulwmalıq orta (kásip óner hám joǵarı) tálim orınları ushın tayanıw oqıw rejesi islep shıǵıladı. Tayanısh oqıw rejesi tálim tarawın káliplestiriw hámde tálim orınların karjılandırıw shólkemlerin belgilewge tikar bolwı mámleket xujjeti esaplanadı. Tayanısh oqıw rejesi oqıw predmetleri boyınsha beriletuǵın tálim mazmunın oqıwshıǵa jetkizip beriw ushın ajratılǵan oqıw saatlarınıń minimum kólemdegi muǵdarın belgileydi. Usı xujjet anıq klass belgili oqıw predmeti boyınsha mámleket tálim standartlarına mwapıq beriletuǵın tálim mazmunı anıqlawǵa tikar boladı.

Hár bir klass jwmaǵında oqıwshılar tárepinen iyelenwi lazım bolǵan bilim, kónlikpe hám tájribeler tálim (oqıw)predmetleri boyınsha islep shıǵılǵan oqıw rejesi hám dástúrlerinde óz sáwlelenwin tabadı. MBS ( mámleket tálim standartı) tálim mazmunı túrleri kuralları, ussıları hám olardın sıpatın baxalaw tártibin belgileydi. Tálim mazmunınıń ózine esaplanǵan standart, kuralları, mámleket aymaǵında is kórsetip atırǵan túri tálim orınlarında (mámleket hám mámleketlik emes) tálimniń barkarar dárejesin táminlew shárti ámelge asırıladı

MBS óz dúzilisine kóre oqıw dástúrleri sabaklıkları,kollanbalar, nızamlar oqıw rejesi hám basqa mamuri xujettlerdi jaratıw ushın nasaz bolıp xızmet kórsetedi

MBS tıń onıń talapların orınlaw Ózbekstan Respublikası aymaǵında is kórsetip atırǵan múlikshilik túri hám idaravi boysınıwdan tısqarı bárshe tálim orınları ushın májbúriy

Ulıwma orta ( kásip óner hám joǵarı ) tálimniń MBS tómendegi bóleklerge tayanǵan

xalda islep shıǵıladı.

MBStı mámleket hám jámiyet talapları hám shaxıs mútajligine maslıǵı

Oqıw dástúrleri mazmunınıń jámiyet siyasıy ekonomikalıq rawajlanıw hámde pán texnika

Ulıwmalıq orta (kásip óner hám joǵarı) tálimniń basqa tálim túrleri hám baskıshları menen úzliksizligi hám mazmunı

Tálim mazmunınıń respublikadaǵı barlıq aymaqlardaǵı birligi hám bekkemligi

Ulıwmalıq orta (kásip óner hám joǵarı ) tálimniń mazmunı,túrli kuralları hám usıllarınıń tańlawda innovacion (aldın )texnologiya usınıslarına tayanıw

Pedagogikalıq bilimde kórinis tapqan milliy kóz karaslar menen « tálim xakkındaǵı»

16

nızam hám«kadrlar tayarlaw milliy dástúri» mazmunında sáwlelengen zamanagoy talaplardıń baylanıslılıǵı.

Aldınǵı demakratik shet mámleketlerdiń tálim tarawında normalardı belgilew tájribelerinde milliy kásietlerin esapqa alǵan xalda paydalanıw.

2.3.Oqıw rejesi hám jumısshı dástúrlerge koyılatuǵın talaplar

Joǵarı tálimniń oqıw norma xujjetlerge oqıw rejesi, oqıw dástúri hám sabaklıq kiredi. Oqıw rejeleri tómendegilerden ibarat: tayanısh, úlgili hám jumısshı oqıw rejesi

Tayanısh oqıw rejesi mámleket tálim standartınıń dúzilis bólegi esaplanǵan tikarǵı norma xujjet bolıp, ol úlgi hám ámelliy oqıw rejelerin islep shıǵıw ushın tikar bolıp xızmet etedi. Tayanısh oqıw rejesi mámleket tálim standartı dúzilis bólegi sıpatında Ózbekstan Respublikası uázirler mekemesi tárepinen tastıyklanadı.

Úlgili oqıw reje tayanısh oqıw rejesi tikarında dúziledi hám Ózbekstan Respublikası joǵarı hám orta arnawlı tálim uázirligi tárepinen tastıyklanadı. Bul reje uzak múdetke mólsherlenip dúziledi hám onıń tikarında bar bolǵan sharayatların esapqa alǵan jumısshı oqıw rejelerin islep shıǵadı.

Oqıw rejesi norma xujjet esaplanıp ( tálim ornının sertifikatı) tómendegilerdi belgileydi. Oqıw jılı, semestrlar hám dem alıs dawamıylıǵı

-usı tálim ornında úyreniletuǵın oqıw pánlerinin tártibi

-oqıw jılları boyınsha pánlerdi bólistiriw

-hár bir pán boyınsha bir pútin tálim dáuri hám hár bir kursda pánlerdi úyreniw ajratılǵan saatlar kólemi

-hár bir pándi úyrenwge ajratılǵan xáptelik saatlar kólemi

-praktikumlar, islep shıgarıw hám pedagogikalıq ámelyatlar hámde sol siyaklılar dawamilıǵı

Oqıw dástúri anıq oqıw páni boyınsha bilim, kónlikpe hám tájribe mazmunı, ulwmalıq uakıttı zárúr bilimlerdi úyrenlwi boyınsha bólinwi, temalardıń izbe-izligin belgilew hámde olardıń úyrenliw dárejesin jaratıwshı normalık xujjet.

Oqıw dástúrleri úlgili, jumısshı hám avtorlık bolıwı múmkin

Úlgili oqıw dástúri ol yaki bul tálim tarawına qarata mámleket tálim standartları talapları tikarında islep shıǵıladı. Oqıw dástúrleri tómendegilerden ibarat:

-usı pándi úyreniliw maksetleri oqıwshılardıń bilim hám tájribesine tikar talaplar, okıtıw usınıs etiletin túr hám metodlar xakkında túsintiriw xatı

-úyrenilip atırǵan materiallardıń tematik mazmunı

-dun’ya qarasın káliplestiretin tikarǵı suraular dizimi - oqıw usınısları hám kórgizbeli kollanbalar dizimi

Avtorlıq oqıw dástúrleri mámleket standartı talapların esapka alǵan xalda oqıw pániniń kurılıwı basqasha logikadan ibarat bolıwı, ol yaki bul nazariyasın úyrenwge avtorlıq jandasıw, úyrenilip atırǵan xádise hám processterge qarata avtorlıq kóz karastı sáwlelendiriw lazım. Avtorlıq oqıw dástúri oqıwshılardıń erkin tańlawı boyınsha ( májbúriy hám fakultativ) kurslar dúzwge keń paydalanadı.

Tálim mazmunı hám oqıw dástúrleri oqıw adebiyatlarında shólkemlestiriledi. Bunday adebiyatlar qatarına sabaqlıqlar hám oqıw kollanbaları kiredi.

Ulgili oqıw dástúrleri joǵarı hám orta arnawlı tálim uázirligi tárepinen tastıyklanadı, usınısnama kásietlerine iye boladı. Úlgili dástúr tikarında mektep, joǵarı tálim orınları tárepinen jumısshı oqıw dástúrleri islep shıǵıladı hám tastıyqlanadı. Úlgili dástúrden paydalanıw parıqlı ráuishte jumısshı regional komponenti táriplenedi, oqıw processin metodikalık, informacion , texnikalıq táminlew imkaniyatı, oqıwshılardıń tayarlıq nátijesi esapqa alınadı.

Oqıw rejesi – barlıq tálim orınlarında sózsiz ámel kılınuı lazım bolǵan mámleket xújjeti. Tálim orınları ushın rawajlanǵan oqıw rejesi islep shıǵıladı hám tiysli uazirlik tárepinen tastıyqlanadı. (Respublika xalık tálim yaki joǵarı orta arnawlı tálim uázirligi tárepinen). Oqıw

17

rejesi tálim orınlarında mamuryatka jiberledi hámde usı reje tikarında oqıw kestesi dúziledi. Oqıw kestesi xápte dawamında okıtılatın oqıw predmetlerdiń atı hám olarǵa ajratılǵan saatlar kólemi kórsetilip, oqıw jurtı direktorınıń oqıw isleri boyınsha orınbasarı tárepinen tastıyklanadı.

Jeke anıq bir pánniń oqıw rejesi sol pándi oqıw ushın ajratılǵan saatlar hám oqıw jılınıń dúzilisine belgilep beriwshi mámleket hújjeti.

Oqıw rejesi dúzilisine tómendegilerge tikarlanadı.

Oqıw tárbiya jumısınıń maqseti, talabalarǵa anıq ilimi bilim beriw, alǵan bilimlerin kónlikpege aylantırıp, onı ómirde kollay alıwǵa úyretiw.

Oqıw dástúri hám tap sol oqıw rejesi zárúr mámleket bolıp, onda anıq oqıw predmet pánnin mazmunı ashıp beriledi hám oqıw jılı dawamında oqıwshılar tárepinen ózlestiriwi zárúr

temaların úyreniw qásietin kórsetedi. Oqıtıw (tálim) metodları hám kuralları qollawǵa baylanıslı usınıslar beriledi.

Dástúr materialı bólimler hám temalar boyınsha bóliw bolıp, hár bir temanı úyreniw ushın ózlestiriw májbúriy bolǵan túsinikler dizimin sonday aq kónlikpe hám tájribeler anıq kórsetkish beriledi, aqırında oqıwshılarǵa qqoyılatugın juwmaq talaplar bayan etiledi.

Dástúrdegi material tálim hám tárbiya maqsetler, didaktik princip baylanıslılıq hám izshillike muwappık tańlanadı hám bólinedi.

Oqıw dástúrleri tómendegilerge tiykarlanıp dúziledi:

1.Dástúr mazmunınıń ilimi kásietke iyeligi

2.Dástúr mazmunınıń sociyal ideolgoiyalıq kásietlerge iyeligi

3.Teoriyalık ideyalardın ámelyat menen birligi

4.Dástúr mazmunının jaqsı tarixıy qasietke iyeligi hám anık bir ideolgiya

tikarlanǵanlıǵı

5.Dástúr mazmunınıń anık dizimge iye bolıwı

6.Oqıw predmetler ortasındaǵı óz ara baylanıstılık, baylanıstın barlıǵı.

Dástúr tayarlawda oqıwshılardın psixоlogik hám ruwxıy qásiyetlerine esapqa alıw.

Paydalanılǵan ádebiyatlar:

1.5111700-Baslawısh tálim hám sport tárbiyalıq is. Pán dástúri. T., 2014 jıl.

2.Mavlonova R.A., Turaeva O.T., Xolikberdieva K.M. – T., «Oqituvchi» - 2008-y

3.M.X.Toxtaxojevaning umumiy tahriri ostida. «Pedagogika» - T.: Faylasuflar Milliy jamiyati, 2010-y

4.J.G.Yuldoshev, S.Xasanov, M.Shirinov. «Magistrantlarni kasbiy pedagogik faoliyatga tayorlash. Oquv metodik qo’llanma. Fan va texnologiyalar. T: 2011-y.

5.Jurayev R.X., Tolipov U.K., Sharipov Sh.S., «Uzluksiz ta’lim tizimida oquvchilarni kasb-xunarga yo’naltirishning ilmiy –pedagogik asoslari» T.: Fan nashiriyoti, 2004-y.

18

QÁNIGELIK PÁNLERIN OQITIW METOD HÁM QURALLARI

Reje:

1.Baslawısh tálim pedagogikası turkum pánlerin oqıtıwǵa zamanagóy jantasıwlar.

2.Qánigelik pánlerdi oqıtıw metod hám quralları.

3.Tálim quralları.

Tayanısh túsinikleri: oqıw rejesiniń dúzilisi, pán dástúrine qoyılatuǵın talaplar, oqıtıwshınıń oqıw-normativ hújjetleri oqıw reje, oqıw dástúri hám sabaqlıqlar, pán dástúrine qoyılatuǵın talaplar, qánigelik pánlerdi oqıtıw metodları, tálim quralları.

Metod sózi grekshe izertlew, maqsetke erisiw jolı, usılı degen mánisti bildiredi. Bul sózdiń etimologiyası (kelip shıǵıwı) onıń ilimiy kategoriya sıpatındaǵı talıqlanıwında hám sáwlelengen. «Metod» -eń ulıwma mánide-maqsetke erisiw usılı, málim tárizde tártipke salınǵan xizmet».

Tálim metodları - degende, úyrenip atırǵan materialdı iyelewge qaratılǵan turli didaktikalıq wazipalardı sheshiw boyınsha oqıtıwshınıń uyretiwshi jumısı hám talabalar oqıwbiliw xizmetin shólkemlestiriw usılları túsiniledi.

Tálim usılı – tálim metodınıń quramalı bólegi yaǵnıy ayrıqsha tárepi, metodlar menen usıllar múnásibeti óz-ara bir-birine baylanısqan. Usıl hám metod pútin hám bólek sıpatında biribirine baylanısadı. Usıllar járdeminde tek pedagogikalıq yaǵnıy oqıw wazıypasınıń bir bólegi sheshiledi. Usı metodikalıq usıllar turli metodlarda paydalanılǵan bolıwı múmkin. Hám kerisinshe usı metod túrli oqıtıwshılar tárepinen túrli usıllarda ashıp beriliwi múmkin.

DÁSTÚRIY TÁLIM METODLARI

Tálim quralları

Tálim metodları tálim quralları menen birgelikte qollanıladı. Didaktikalıq qurallar degende, oqıw hám kógizbeli qollanbalar, kórsetpeli qurılmalar, texnikalıq qurallar túsiniledi.

Tálim quralları-bul jańa bilimlerdi ózlestiriw ushin oqıtıwshı hám talabalar tárepinen paydalanılatuǵın obekt. Tálim quralları úlken áhmiyetke iye. Tálimniń barlıq quralları tálim maqsetlerin tabıslı ámelge asıradı.

Tálim quralları ózinde oqıw-tárbielik maqsetke erisiw ushin zárúr bolǵan materiallıq yaǵniy ruwxıylıq qádiriyatlardı sáwlelendiredi. Ádette olar tálim metodlarına mas jaǵdayda paydalanıladı. Biraq eger metodlar «qanday oqıtıw» sorawına juwap berse, qurallar «onıń járdeminde neni oqıtıw» sorawına juwap beredi.

Dástúriy ráwishte qollanılatuǵın tálim qurallarında sabaqlıq, swretler, kesteler, til, oqıwustaxanası úskeneleri, laboratoriyalar, xabar quralları, oqıw processin shólkemlestiriw hám basqarıw quralları kiredi.

«Metod» hám qural ortasındaǵı óz-ara baylanıs

19

Pándi oqıtıw menen baylanıslı jaǵdayda tálim quralı tanlanadı. Oqıtıwdı óziniń iqtiyajı boyınsha kórgizbeli material, oqıw materialdan paydalanıwı múmkin. Tálim quralın qollawdıń jáne bir tárepi álbette tálim processiniń quramalı bólegi sıpatında sáwleleniwi.

Tálim quralın tanlap alıw tálim metodın tanlap alıw menen baylanıslı. Eger tálimniń aktiv metodı (kitap menen islew, shınıǵıwlar) paydalanılsa, ol jaǵdayda oqıw qollanbaları, sabaqlıqlar hám tálimniń texnikalıq qurallarınan paydalanıladı. Usı tálimniń aktiv-texnikalıq quralları ámeliy metodlarda paydalanadı.

Tálimniń passiv metodları (talabalar esitedi, yaǵniy gurriń, lecsiya, túsindiriw, ekskursiya) tálimniń kórgizbeli qurallarinan paydalanıladı. Tálimniń kórgizbeli quralları pedagogtıń ózi tárepinen dúzilgen bolıwı múmkin.

Tálim qurallarinin` funktsiyalari

Tálim qurallarınan paydalanıw shárt-sharayatları

Qurallardıń qálegen turinen paydalanıwda ólshew hám birlikke itibar beriw. Mısalı, kórgizbeli qurallardıń sanı jeterli bolmaslıǵı bilimlerdiń sıpatına tásir kórsetedi, biliwge qızıǵıwdı tómenletedi, obrazlı qabıl etiwdi rawajlantırmaydı. Olardan hádden tıs paydalanıw talabalardıń úyrenip atırǵan pánge jeńil-jelpi qarawǵa alıp keledi. Quramalı temalardı úyreniwde 4-5 demonstraciya optimal esaplanadı.

Tálim quralları sıpatlaması

Tálim quralları sıpatlaması anıq bolıwı múmkin emes. Tálim quralınıń áhmiyetli tárepi olardın birgelikte qollanıwı hám hesh qashan bir-birin inkar etpeydi. Oqıtıwshınıń wazıypasısabaq processin aktivlestiriw ushin tálimniń nátiyjeli quralın tańlap alıwı bolıp tabıladı.

Tálim quralların úyreniwde túrli tiykarlarda jantasıw múmkin:

-xızmet subektine qaray;

-xızmet obektine qaray;

-oqıw xabarına múnásibetine qaray;

-oqıw processindegi wazıypasına qaray.

Xızmet subekti boyınsha tálim quralları sıpatlaması

Xızmet subekti boyınsha tálim quralları úyretiw hám úyreniwge bólinedi:

1.Oqıtıw quralları. Mısalı, kórgizbeli-tájiriybe quralları. Bunday qurallar oqıtıwshı tárepinen temanı túsindiriw hám bekkemlew ushin qollanıladı.

2.úyreniw quralları. Mısalı, laboratoriya-praktikum quralları. Bunday qurallar talabalar tárepinen jańa bilimlerdi iyellew ushin qollanıladı.

V.A.Slasteninniń pikirinshe, didaktikalıq qurallar oqıtıwshı hám talaba ushin maslıǵına qarap, ekige bólinedi. Birinshiden, nárseler oqıtıwshı tárepinen tálimniń maqsetlerin nátiyjeli

20