Qaraqalpaq tili tariyxi

121

Atlıq jasawshı affiksler

-luq//lúk - affiksi abstrakt mánili atlıqlar jasaydı: Sizler birle yúrgendeki, shadlıqtıń mıń da biri yoq, Ádillikińe rzaman, tuǵrılıq úzre bilemen.

-tshı//shi, -tshı//shi - affiksleri kásip iyesin bildiretuǵın atlıqlardı jasaydı: Arada eltshi yúrsinler, yerlerimizni ekken yarımshı adamlarımız.

-dash//les qosımtası tuwısqanlıq hám sheriklikti ańlatatuǵın atlıqlardı jasaydı: qarındash.

-tar//darÚ húkimdar, qostar, -kesh: japakesh, serkeshlik etip, -góy: rastgóyligi ushın, biyhúwdagóyler.

-ger//kerÚ yazǵushı xızmetker qulıńız, sawdager, dawager, -dan: húrmetlú qádirdán bolǵuwshı, Sóz ulkim bizge bir yaxshı buxarı dáwet, qálemdan alıb kelgeysiz, -shaq:

óńirmonshaq, tulımshaq, gúpshek, -xana: mektepxana wá ǵayrı shıqımlar ushun.

-nama: ahidnama, sálemnama, arzanama, nızamnama, -nay: húrmetlú bolusnay aǵamız Qazıbekke, oyaznay, wáyennay, awulnay,

-iyyá - affiksi arqalı eldiń atın bildiretuǵın atlıq sózler jasaladı: Urusiyyá, qaraqalpaqiyya wá qazaqiyyá wá ózbekiyyá wá túrkmeniyyá arasındaǵı ulamalarnıń ráwiyatı birle.

Kelbetlik

Kelbetlik jasawshı qosımtalar: -lı//li, -lu//lú affiksi iyelik mánisin bildiretuǵın kelbetlik sózlerdi jasaydı: dáwletli aq patshaǵa, tórt san úyli, belgúlú olmaq ushın.

Bul affiks orıs tilinen kirgen sózlerge de jalǵanıp kelbetlikler jasaydı: -nómúrlú, súrúklú.

-sız//siz qosımtası túbir sózde aytılǵan zat yamasa qásiyettiń joq ekenligin ańlatadı:

Hákimsiz ońatuǵın yurtqa uqshamaymız, malsız.

-ǵı//gi, -ǵu//gú: tóbenǵı qaraqalpaq on san úyli, yılǵı, izgú, -daǵı, -degi, -taǵı, - tegi, -daqı, - deki: waqıtdaqı, bershe menim qolum astundaǵı kishilerim ushun móhrim bastum, mundaǵı orus yesirlerni qoshub yiberdúk,

-ıy//iy: endi maxfiy bolmasınkim, Alıy dárejeli, hijriy, -war parsı tilinen kirgen qosımta bolıp siyrek ushırasadı: umidwar tururmız, xudaywar, sózwar, dilwar

Parsı tilinen ózlestirilgen -biy//na prefiksi ónimli jumsalǵan: biypul, biyqayǵı, biyorın, nahaq, namalum. Parsı tilindegi «bád» /jaman/ sózi ayırım túbir morfemalardıń aldında kelip prefiks xızmetin atqaradı: bádbaxt, bádbásher.

Kelbetliktiń salıstırıw dárejesi

122

-ıraq//irek, -raq//rek qosımtaları arqalı jasalǵan: jumláyá rawshanıraq, kóbirekwaqıtlarda, yaxshıraq, muxımıraq.

Arttırıw dáreje siyrek ushırasadı: Burınǵı patshahımız zulumı wá sitemi háddenziyada bolub.

Sanlıq

Yuridikalıq hújjetlerdiń tilinde tómendegi sanaq sanlıqlar jumsalǵan: bir, ekki, úsh, tórút, besh, altı, yeddi, sekkiz, toqquz, on, yigirma, otuz, qırıq, eliw, altmısh, yetmish, seksan, toqsan, yuz, mıń.

Qospa sanlıqlarǵa mısallar: bir yuz qırıq tórt, bir yuzde yigirma ekki h.t.b.

Hújjetlerdiń tilinde az sanda bolsa da arab-parsı tillerinen kirgen sanaq mánisin bildiretuǵın sózler jumsalǵan, arab tilinenÚ wahid-bir, arbaáe-tórt, sábáe-jeti, parsı tilinen: duw-eki, se-

úsh/seshanba/, shahar-4, pánj-5/pánjshanba/, hesht-segiz, deh-on, hazar-mıń.

Hújjetlerdiń tilinde qatarlıq sanlıqlardı jasawda-ınshı//inshi, unshı//únshi, -ınshı//inshi, - lanshı//lenshi-affiksleri jumsalǵan: toqqızınshı, úshinshi, ekilanshı, altılanshı.

Jıynaqlaw sanlıǵı -aw//ew//ew qosımtaları arqalı jasalǵan: Mitriy tóreni Mansur hafız ekewin bizge yiberse, birew.

Substantivlesken sanlıqlar arqalı jıynaqlaw sanlıǵınıń mánisi ańlatıladı: bizniń ekkimizning dushpanımız.

Bólshek sanlıqlar az sanda bolsa da ushırasadı: Jarım tanab yeriniń úsh qıssasiniń bir hissási, sizler birle yúrgendegi shadlıqtıń mıńdın biri yoq. Hújjetlerde sanlıqtıń basqa mánilik túrleri ushıraspaydı.

Almasıq

Betlew almasıǵı. Yuridikalıq hújjetlerdiń tilindegi betlew almasıqlarınıń sepleniwi tómendegishe:

Ataw: men, ben, sen, ol,

Iyelik: mániń, menim, seniń, anıń,

Barıs: mańa, maǵan, sańa, saǵan, ańa, ońa, oǵan,Tabıs: meni, seni, anı, onı,

Shıǵıs: mendin, mándin, sendin, andın.

Orın: mende, sende, onda, anda.

Siltew almasıǵı bul//bu, shul//shu, ol//o, oshbu//oshul sózleri arqalı berilgen: Mániń bu wájden burın hám xabarım bar edi. Bul xat bilán elan qılamız. Shul sebebli ahid etemen. Oshbu antqa tóben qaraqalpaq yúrtınıń, Oshbu buyruq boyınsha.

123

Ózlik almasıǵı «óz» sózi arqalı berilgen: sabırnı óz qollarıǵa alıb: «Kim», «ne», «qandaq», «neshik», «neshuk», «qalay», «qaysı», «qayıw», «qay», «qashan», «qansha» sorawqatnas almasıqları jumsalǵan: Kóziniń yashınıń kimde bolatuǵının, ózge ne túrlik xalıq wáne dinde bolsalar, wálayatqa qansha qılısh uradı, qansha oq atadı deb esitseńiz, rast; urush waqtında temirniń tásiri qandaq bolsa tiriklikte tuǵrı sózniń tásiri hám shundaqdur: neshuk: Bul neshuk yúrgizer dep oylasańız; qayıw: Qayıw waqtında xızmetni yerine keltúrúr dep úmit etesiz; Qay waqıtda kelseńiz.

Belgilew almasıǵı «hár» sózi arqalı bildiriledi: Hár kim óz eliniń zakonın biledi, Hár bir sózni úgretmeklik emes, yadıńızǵa salamız, ayıbǵa buyırmańız;

Jámlew almasıǵı «bárshe», «hámme», «tamamı» sózleri arqalı ańlatılǵan: Bárshe Rusiyyanıń kúlli húkimdarı, hámme yawmud qádqudaları wá sárdarları, tamamı qolumızdaǵı orusnı bermek bolduq.

Bolımsızlıq almasıǵı «hetsh», «hesh» sózi arqalı ańlatılǵan: Hetsh haqı wá daxılı qalmadı.

Sizlerdin hesh xabar bolmadı.

Belgisizlik almasıǵı siyrek qollanılǵan: Dásti tasarrurımda olan kimsálerim ile, Puxaralarnıń bazısı yarımshı haqımıznı bermeydurlar.

Feyil

Feyil dárejeleri

Túp dáreje túbir feyiller arqalı bildiriledi.

Ózlik dáreje -n//-ún//-un qosımtası arqalı ańlatılǵan.

Belgisiz dáreje -ıl//il, -l//ul//úl, -ın//in//n,-un//ún qosımtası arqalı jasalǵan: Bir yúzdebesh tillá fayda sherikke berilgendur, Joqarıdan húkim bolınǵandur.

Ózgelik dáreje tómendegi affikslerdiń járdemi menen jasaladı:

-dur//dúr,-dır//-dir,tır//-tir: Orumbor Xiywa arasında yúrgúwshi kárwanǵa tigdúrmesmen diyúb, tapdurub, saldırdı.

-ıt//it//t: Máskúr yarlıǵımıznı máhkemeńizdin qaratıp, yúritúb, yıǵlatıb;

-qız//kiz, quz//kuz, -ǵız//giz, ǵúz//gúz: Ámirińizni yúrgúzib hámme yurtnı aqtardım,aǵır siyasat kórgúzúb.

-qır//kir, -qur//kúr, -ǵır//gir: Hár waqıtta fayda tiygúrúrge qatlanurman. Mamanbahadırnı,

Polat yasawılnı kób qoymay bizge aqrap ayında yetkúrsin.

Feyildiń meyil kategoriyası

Buyrıq meyil

124

Buyrıq meyilli feyiller buyrıq, ótinish, úndewdi ańlatadı: Biz fuqaralardıń arzın eshit¨

Igelik etseń yurtıń mine, igelik et¨

Birinshi bet kóplik sanda -alı//eli qosımtası jumsalıp, buyrıq -tilek mánisin ańlatıp keledi: Araǵa elshi salıb qarındash bolalı.

Buyrıq meyildiń ekinshi bet birlik hám kóplik túri -ıń//iń, ıńız//ińiz, -ıńlar//ińler qosımtaları arqalı jasalǵan: Lazımlı ish bolsa qabul etmeń. Shunı kelgúwshi adamnan beribjibáriń.

Buyrıq meyildiń úshinshi betinde -sın//sin, -sun//sún qosımtaları jumsalǵan: Arada sáwdeger yúrsin, bizge tez xabar yibersún, záhmet bolmasun.

Tilek meyil

Hújjetlerdiń tilinde tilek meyil -ǵay//gey, -qay//key affikslerine betlik qosımtalarınıń dizbeklesip keliwi arqalı ańlatıladı: Húkimni ornına keltúrgeyseń. Juwab berúrǵa quwatımyetkey. Qabul qılǵaysızlar.

Tilek meyildiń keler máhál forması -ǵay//gey affiksli feyilden soń - edi kómekshi feyiliniń jumsalıwı arqalı beriledi: Padshahlıq qazıw fulını ózimiz kelgenshe bala-shaǵalardan soramay turǵay edińiz.

Shárt meyil

Hújjetlerdiń tilinde shárt meyil -sa//se affiksi arqalı jasalǵan: Qırıq besh tuwardan qalǵan on

úsh malımızdı ber desem bermeydur. Bizni sıylasa Mitriy Tóreni Mansur hafız ekewin bizge yiberse.

Hújjetlerde shárt meyili qosımtalarınan soń -eken//erken, kómekshi feyiliniń dizbeklesiwi arqalı tilek, ótinish mánileri bildiriledi: Ózimizge qaytarıp bermekke buyırsańız erken, bilit berseńiz eken.

Feyildiń funkcional formaları

Kelbetlik feyil

Yuridikalıq hújjetlerdiń tilinde kelbetlik feyildiń tómendegi qosımtaları jumsalǵan: - ar//er, r, -ur//úr: Mıs: Zárersiz etermiz. Ámiwdár ya muzafatı hákimine málim qılıb kútersiz.

-atuǵın//etuǵın: Júrgizetuǵın sebebimiz bu turur. Padshalıq dumaxananıń saylaytuǵın wákillerni;

-ajaq//ejaq: alajaq yigirma yetti manat aqsha haqımnıń yigirma manatın aldım, kelejaqadam bir námerse múnúp kelsún.

-ǵuwshi//gúwshi: Húrmet qılǵıwshı bolurman, xat yazǵuwshı.

125

-ǵan//gen, qan//ken: sırttan qılǵan tórelikke ırza emesmen, qolımuzda turǵan orusnıalarǵa yúberdúr. -mısh//mish: Tizilib qoyılmısh. Teris aǵar qalasıdın jazılmısh arzanama.

Hújjetlerde ótken máhál kelbetlik feyilin jasawda eski túrk tilindegi -duq//dúk affiksi siyrek bolsa da ushırasadı: Fáhámleb bildúgimshe, Bizlerdin sizge márhámát boldıǵına.

Hal feyil

Hújjetlerde hal feyillerdiń tómendegi grammatikalıq formaları jumsalǵan:

-ıb//ib, ub//úb: atımnı basıb alıb wá ózimni urub, yigirma mıń tilláǵa satıb alıb, yúzúy qoyıb.

-yıb//yib, yub//yúb: qırǵız-qazaqlarnıń yesirlerin qaytarsun deyúb, bilmeyúb.

-uw//úw: qurannı tóbesiǵa qoyub, aq xanǵa bash qoyıwdik /qoyıp edik/.

-a//-e//-y: yibergen elshisiniń yarlıqını tıńlamay kób jábir sitemlik qıla berdi, kórmey,qılmay.

-ǵalı//geli: Mırza birle wáde qılǵalı, el boldıq degeli.

-ǵansha//genshe, -ǵunsha//gúnshe: kúshúm wá quwatım etdúgúnshe, ózimizkelginshe.

-ǵash//gesh: xat kórgesh barǵan adamǵa bergeyseń Aymırat qazını kórgesh;

Atawısh feyil

Hújjetlerdiń tilinde atawısh feyildiń tómendegi qosımtaları jumsalǵan:

-ıw//iw: fáweske yanıy shaqırıw xat, taslap shıǵıwǵa imkan bolmaydur.

-ısh//ish//sh: tınısh wá tatıw qılmaqqa, bizniń sizdin ótúnúsh etib tilegen tilekimiz buturur;

-maq//mek: el bolmaqtıń nıshanı, Inanmaq ushın men Shahmurad biy qolum qoydum, bizniń bir Xiywaǵa barmaq hám kóńlúmizde bar.

Ráwish

Hújjetlerdiń tilinde «tez, yıldam, erte, azan, burın, dayım, tez, ilgeri, kem»h.t.b túbir ráwishleri jumsalǵan.

Dórendi ráwishler tómendegi qosımtalar arqalı jasalǵan:

-sha: ózimizdiń din islamımızsha, búldúgimshe, quwatım yetdúginshe; «ana» qosımtası arabparsı sózleri menen qollanadı: egerde súrúkde kelmesáler ǵaybana húkim etmegi ushın, -an//-en qosımtası da arab-parsı sózleriniń qurılısında jumsalǵan: sawduq waqıtlarda mudaman ot yaqub olturmasaq, táxminen besh batman qırıq aǵarı.

126

Kómekshi sózler

Hújjetlerdiń tilindegi ara, arasıǵa, bashında, boyunda, ishinda, yanında, úzre, aldında, húzúriǵa, ushun, soń, sońra, keyin, shaqlı, buyan, berlú tirkewishleri jumsalǵan: shu waqıtqa shaqlı shıǵırlarıńız bolsa qosıp, tuǵrılıq úzre bilemen.

Yuridikalıq hújjetlerdiń tilinde da//de, taqı//daǵı, ilen, ile, bilán, bile, hám, yáne, wá, eger dánekerleri ushırasadı: Jigirma teńgelik bir báshbend wá bir úsh tillálıq kewish mási. Tariyx hijriy mıńdaǵı úsh yúzde.

Hújjetlerdiń tilinde siyrek bolsa da ma//me, mu//mú, -ǵana, -da//de, hám janapayları ushırasadı: Qazı wádesıǵa kelmedi, kelmegen sebepli oylanaman qazım paralandı ma deb, pıshaq ilen qıynap óltúrgeni rast mu, yáne de bir sózúmiz bu turur. Burın hám bir neshe mártebe hár kimlerden eshitib edim.

Tańlaq sózler

Hújjetlerde adamnıń kewil tuyǵısın ańlatatuǵın sezimlik tańlaqlar az sanda bolsa da ushırasadı: zinhar-zinhar, aynıń onıdın qalmay kelsinler. Soramay sırttan qılǵan bitimge ollah, ollah, ollah ırza emesmen. Sizni tamaqın asrasın teb keltúrgen, mańa nálat.

§31. XVIII - XIX ásirlerdegi jazba esteliklerdiń sózlik quramı

XVIII-XIX ásirlerde jazılǵan yuridikalıq hújjetlerdiń sózlik quramı onıń seslik dúzilisi hám grammatikalıq qurılısı sıyaqlı tiykarınan házirgi qaraqalpaq tiline sáykes keledi. Biraq sonıń menen birge yuridikalıq hújjetlerdiń tilinde bir qansha ózgesheliklerdi kóriwge boladı.

Yuridikalıq hújjetlerdiń sózlik quramın sózlerdiń tariyxıy shıǵısı jaǵınan úyrenip qaraǵanımızda eń dáslep túpkilikli túrkiy sózler qatlamı kózge taslanadı. Bul qatlam jazba estelikler tiliniń tiykarǵı bólegin quraydı. Hújjetlerdiń tilinde tiykarǵı sózlik quramdı ulıwma túrkiy tillerine ortaq sózler qatlamı quraydı. Bunday sózlerge erte dáwirlerden tilimizde saqlanıp kiyatırǵan tuwısqanlıq terminleri, menshikli atlar - adam atları, urıw, xalıq atları, jer, suw atamaları, haywanatlar, ósimlikler dún yasına baylanıslı sózler, kúndelikli turmısta qollanılatuǵın buyım atları, hár qıylı tábiyat qubılıslarına, ólshem birliklerine baylanıslı sózler kiredi.

Esteliklerdiń tilinde ushırasatuǵın túpkilikli túrkiy sózleri házirgi qaraqalpaq tiline salıstırǵanda aytarlıqtay ózgesheliklerge iye emes, ayırmashılıqları sózlerdiń sematikasında emes, al fonetika-morfologiyalıq quramında kórinedi. Bunıń sebebi bul jazba hújjetlerdiń

127

XVIII-XIX ásirlerdegi túrkiy jazba ádebiy tilinde jazılǵanlıǵı menen baylanıslı. Bul hújjetlerXVIIIXIX ásirlerde Orta Aziyada qáliplesken túrkiy ádebiy tiliniń úlgisinde jazılǵanlıqtan sol dáwirdegi jámiyetlik turmıstaǵı hár qıylı jańalıqlardı ózinde ayqın sáwlelendiredi, sol jámiyetke tán bolǵan jámiyetlik-siyasiy sózlerge bay bolıp keledi.

Yuridikalıq hújjetlerdiń tilinde tildiń sózlik quramındaǵı bolıp atırǵan ózgerisler, jańa atamalar xatqa túsirilgen. Bazı bir sóz hám sóz dizbegine belgili bir dáwirde júklengen, biraq sońǵı dáwirlerde ózgeriske ushıraǵan mánilik xızmetler hújjetlerde kórinedi. Máselen, Tama ruǵı

Shúkúrbay Qashaman uǵlında yúz tillamız bar fayda sherikke berilgen. Shul yerlerimizni yarımshıǵa egip olturǵan fuqaraların bazısı yarımshı haqısın bermeydurlar.

Jazba esteliklerdiń tilinde jumsalǵan terminologiyalıq sózler tildiń ishki resurslarınıń járdemi menen yaǵnıy tilimizde burınnan bar sózlerdiń jańa mánilerde qollanılıwı túbir sózlerge sóz jasawshı affikslerdiń jalǵanıwı, yamasa bir neshe sózlerdiń dizbeklesiwi arqalı jańa sózler jasalǵanın kóremiz. Sonıń menen birge sol dáwirde payda bolǵan jańa túsinikti ańlatıw ushın basqa tillerden de kóplep sózler ózlestirilgen.

Yuridikalıq hújjetlerdiń sózlik quramınıń ekinshi toparın usınday basqa tillerden

ózlestirilgen sózler qatlamı quraydı. Jazba esteliklerdiń tilindegi ózlestirilgen sózlerdi tiykarınan úsh toparǵa bólip qarawǵa boladı.

1.Arab tillerinen ózlestirilgen sózler.

2.Parsı tillerinen ózlestirilgen sózler.

3.Orıs tili hám orıs tili arqalı basqa tillerden ózlestirilgen sózler toparı.

XVIII-XIX ásirlerdegi yuridikalıq hújjetler túrkiy jazba ádebiy tiliniń úlgisinde jazılǵanlıqtan olardıń tilindegi ózlestirilgen sózler qaraqalpaq tiliniń awız-eki sóylew tilindegi sózlerge salıstırǵanda bir qansha ayırmashılıqlarǵa iye. Awız-eki sóylew tilinde ózlestirilgen sózler ózleriniń fonetikalıq formaları boyınsha kelip shıǵıw deregindegi túrinen ózgerip, qaraqalpaq tiliniń artikulyaciyalıq nızamlarına baǵındırılıp qollanıladı. Al yuridikalıq hújjetlerde bolsa arab, parsı sózleri ózleriniń kelip shıǵıw deregindegi túrin saqlap jazılǵan. Sonlıqtan da olardıń kópshiligi qaraqalpaq tili ushın tán emestey, onday sózler qaraqalpaq tilinde qollanılmaytuǵınday bolıp kórinedi. Bul jaǵday ásirese arab, parsı sózleri ushın tán belgilerdiń biri.

Yuridikalıq hújjetlerdiń leksikasında qollanılǵan arab, parsı sózleri tiykarınan diniy túsiniklerdi, siyasiy-jámiyetlik, mádeniy-aǵartıwshılıq hám abstrakt túsiniklerdi, sonday-aq, diyxanshılıqqa, sawda, óner, áskeriy terminologiya, astronomiyalıq hám geografiyalıq terminler h.t.b. ańlatatuǵın sózler bolıp esaplanadı.

Házirgi tildiń kóz-qarasınan yuridikalıq hújjetlerdiń tilindegi arab sózlerin eki toparǵabólip qarawǵa boladı.

128

Házirgi qaraqalpaq tilinde qollanılmaytuǵın yamasa siyrek ushırasatuǵın arab sózleri.

Házirgi qaraqalpaq tilinde qollanılmaytuǵın yamasa siyrek ushırasatuǵın arab sózleri jazba esteliklerde jiyi ushırasadı:

ádád-bul sóz arab tilinde «ret» degen mánini ańlatadı: ekki ádád shaqırıw xat, asaba- tuwısqan, alalxusus-ayrıqsha, awsat-orta, ádna-eń dáslepki, árbeúe-tórt, áhraq-órtew, jandırıw, áshrefuzzaman-jeńimpaz, áshab- joldası, dosı, elan-házir, ábrá-keshiw, ótkel, áhli-tuwǵan- tuwısqan, bin - ul, bala, bákire-aldıńǵı, dáslepki, bádál-almastırıw, ǵarra- joqarı, húrmetli,

ǵurur-kewli ósiw, maqtanısh tutıw, dirhám-arsha birligi, eúlan -xabarlandırıw, ehtiram - húrmet, sıylaw, eútiqat -iseniw.

1. Arab tilinen kirgen sózlerdiń ekinshi toparın házirgi qaraqalpaqlar tilinde qollanılatuǵın sózler quraydı. Bul toparǵa kiretuǵın kópshilik sózler qaraqalpaq tiliniń sózlik qorınan bekkem orın alıp házirgi waqıtları olardıń kópshiligi túpkilikli túrkiy sózlerdey tilimizde ónimli jumsaladı. Al ayırımları eskishe sawatı bar adamlar tárepinen qollanıladı.

Bunday sózlerge tómendegilerdi kórsetiwge boladı: ayb - ayıp, ámel - hámel, azab - azap, arz - arız, amanat, allah, alım, axir, asıl, dúnya, du a, asker, azal, ayd, áwwel, ámma -hámme,

átráf ,- ásir-tutqın, ahwal, bab, baz ı, ǵayb, ǵayrı, xáziyne, dáfter, daim, baxt, din,e tibar - itibar, jámáát, jáwab, jábir, tán a, taza, zaman, waqıt, zahmat, ziyad, zat, izzet, imkan, káfil, qarız, quran. Báháwáddin iyshan Atawlah iyshan merhuwmı uǵlıdan ariyza. Oshbu waqıtdıń muhaddám.

2. Parsı hám tájik tilinen ózlestirilgen sózler

Yuridikalıq hújjetlerdiń leksikasında parsı hám tájik tillerinen kirgen sózlerde belgili orındı iyeleydi. Túrkiy tillerine sonıń ishinde qaraqalpaq tiline iran tillerinen sózlerdiń kelipkiriwi uzaq tariyxıy baylanıslar menen tıǵız baylanıslı. Bir tárepten qaraqalpaq xalqınıń etnogenezine qatnasqan iran tillerinde sóylesiwshi sak-massaget qáwimleri bolıwı menen baylanıslı bolsa, ekinshi tárepten Xorezm oypatında túrkiy hám iran xalıqlarınıń uzaq ásirler dawamında ekonomikalıq, mádeniy hám siyasiy baylanısları, ásirese X-XV ásirlerde pútkil jaqın Shıǵıs hám

Orta Aziyada jaylasqan xalıqlardıń ádebiy tili dárejesine kóterilgen parsı ádebiy tiliniń tásirinde kóplegen sózler kelip kirgen.

Esteliklerdiń tilindegi parsı-tájik sózlerin de házirgi qaraqalpaq tilinde jumsalatuǵın hám házirgi qaraqalpaq tilinde qollanılmaytuǵın sózler toparına bólip qarawǵa boladı.

1.Házirgi qaraqalpaq tilinde qollanılmaytuǵın tájik-parsı sózleri: ágah - xabardar, ázberayi

-ushın, ándish - oylawshı, /ándiysheli/ báráhná - ashıq, buhtan - ósek, gáw - sıyır, gáspend - qoy, gort - qasqır, dilbánd - kewlin bergen, záń - hayal, mar - jılan, mah -

129

ay, páláń - jolbarıs, sifarish - tapsırma, huq - dońız, xazar - mıń, hásht - segiz, sháshm - kóz, sháwhar - er, kúyew.

Házirgi qaraqalpaq tilinde ushırasatuǵın tájik-parsı sózleri:

abad-abat, arıq-qarıq, axsham, aqun, bálend, báhár, biyzar, bende, beldar, baha, bazar, behisht-beyish, duwjahan, námáyan-kórinip turǵan, biradar, gósh, góhne-góne, gúnákár, guwah-gúwa, ǵalı, dárya, dást-qol, dost, dushman, yekshenbe, kállá, qırman, márdikar, mehriban, móhir-mór, namaz, nashar, padshah, pahta, pul, ruwza, ruwmal, sárpay, seshánba, sipahi-sıpayı, faymana, ferzent. Qazı Elmurad axunlarnıń móhirleri basılıb berilib erdi.

Orıs hám orıs tili arqalı kirgen sózler

Orıs hám orıs tili arqalı Evropa tillerinen qaraqalpaq tiline sózlerdiń kelip kiriwitiykarınan

XVIII ásirden baslanǵan. Bul jaǵday ásirese 1813-jılı

Ámiwdár yanıń oń jaǵalıǵı patsha Rossiyanıń qol astına tikkeley ótkennen keyin kúshli rawajlanǵan.

XVIII ásirde jazılǵan «Ahidnama» esteliginde az sanda bolsa da orıs sózleriniń qollanǵanın kóremiz: imperator, imperatritsa, ukaz, kavaler, taynıy sovetnik, Elizaveta Petrovna, Petr Fedorowish, Ivan Neplyuev, Mitriy tóre-Dmitriy Gladıshev, h.t.b.

XIX ásirdiń ekinshi yarımında orıs tilinen kóplep sózler kelip kirgen. Orıs tilinen kirgensózler sawda qatnasına hám administrativlik basqarıwǵa baylanıslı bolıp, fonetikalıq qurılısı jaǵınan ózgeriske ushırap qaraqalpaq xalqınıń awızeki sóylew tiliniń nızamlıqlarına baǵındırılǵan halda qollanılǵan. Orıs tilinen kirgen sózler qaraqalpaq tiliniń leksikasınıń bayıwına tásir jasaǵan: axit xat, aǵus//aǵust//avgust, atrát - otryad, atnashiyne - otnoshenie,awılnay - awıl starshinası, 1886nshı yılda 6-nshı aǵusta, buǵday oraqındın burın kób atrát bilán kelmeseńiz, húrmetlú Nókis bolusınıń kándiylatiǵa atnashiyie

ásyazd – súezd Ú - Máskúr ish da wa ásyazdnıń soramaqıǵa tegishli, bálend berúldi, oshbu bálend qaǵaz, Dáwqara bolushınıń puqaraları, janaral-gúbirnatır xázrátláriǵa.

ǵınwar - yanvar : 1886 nshı yılı 21 inshi ǵınwardaŃ dábirnes beremen, oshbu dibernes qaǵazımnı

Áliysaweta Ú dáwletli aq patsha Áliysaweta Petrounaǵa, Isbiske yazıb anıń rastlıqıǵa qolum qoydum. Ishtirat-bergeysen wá ishtirat shekersen, Jarmunka - qala saldurıb yarmunka qurılsa kób shadımanluq bolur erdi, kámisiya - komissiya, kándiylat - kandidat, márke - marka, nómúr - nomer, noyabr - noyabr , oblus, oyaz-uezd, palajiyne - polojenie, polkáwnik - polkovnik, pirawitil - pravitel , orus - rus, sodya - sud ya, sowátnik - sovetnik, súrúk - srok,

130

uprawiytil - upravitel , wáyennay - voennıy, fáweske - povestka, firustof - pristav, shilen -

shlen, ızbor - sbor.

§32. Qaraqalpaq ádebiyatı klassikleri shıǵarmaları tiliniń fonetikası

XIX ásirdegi qaraqalpaq ádebiytı klassikleri (Kúnxoja, Ájiniyaz, Berdaq, Ótesh, Omar) shıǵarmaları tilinde jumsalǵan dawıslı hám dawıssız sesler tiykarınan házirgi qaraqalpaq tiline sáykes keledi. Biraq ta dawıslı hám dawıssız seslerdiń poziciyalıq hám kombinatorlıq qollanıwında ayırım ózgeshelikler ushırasadı.

Dawıslı sesler

Qaraqalpaq shayırları tilinde toǵız dawıslı ses jumsalǵan. «A» dawıslı sesi sózdiń barlıq poziciyalarında jumsalǵan: Ashıq Ziywar onı kórgen zamanı, (Á), Jılwa taslap hárne barın saz etken (Á), Zarlı Zuxra, Sánem kibi qıpsha bel (Á),

«Á» foneması házirgi qaraqalpaq tiline salıstırǵanda sózdiń sońǵı buwınlarında ónimli jumsalǵan: Álip qáddim daldek bolıp búgildi (Á), Lábleriń pistedek, tishiń marjandı (Á),Búlbildi zar etip shayda gúllárá (Á), Biywapanı súyip qalsańız dárdá (Á).

«E» foneması sózdiń barlıq poziciyalarında jumsalǵan: Er jigittiń jarasıǵı yar degen (Á), Endi sennen ayrılıp ne kesher xalım meniń (Á), Yaqshını niyet qıl, yaman sóyleme (Á).

«O» foneması túpkilikli túrkiy sózlerinde sózdiń birinshi buwınında jumsalǵan: Otırıshıtırna, yúrishi ǵazdur (Á), Xosh aman bol, bizden qaldıń Bozataw (Á).

Basqa tillerden kirgen sózlerde keyingi buwınlarda ushırasadı: Gezdim ol noǵay, orısnı hám

Orınbor qalasın (Á).

«Ó» foneması sózdiń birinshi buwınında jumsalǵan: Óńir monshaq, háykel taǵıp sıldırlap (Á), Láyli-Zulayxadek ne gózzal janan (Á).

«U» foneması sózdiń barlıq poziciyalarında ushırasadı, al házirgi qaraqalpaq tilinde auslaut poziciyada qollanılmaydı: Urıwım - Qońıratdur, milletim qalpaq (Á), Biywafadur dúnya sońı, push bolur (Á), Bu kóńlimde árman yoqtı (Á), Oshbu sózge qulaq salıń (B).

«Ú» foneması da sózdiń barlıq poziciyalarında jumsalǵan: Úrgenish, Qońıratıw, sháhri Samarqand (Á), Kettim bir kóre almay múbárek yúzin (Á), Xiywalınıń kóńlú ósip /B.Xorezm/.