Roman teoriyası

qaharmanlardıń awız eki gúrrińleri, áńgimeleri arqalı beriliw usılı da romanda avtordıń syujet duziw sheberliginiń belgili bir qırların ashıp kór kórsetedi. Atap aytqanda, onıń dosyaranlarınıń Nókerbay Niyazov haqqındaǵı, Ubayda menen Aybóreklerdiń áskeriy adam Berdambet, Máwlen komsomol tuwralı áńgimeleri de hám taǵı basqa gúrrińler de usınday sıpatlarǵa iye. Buǵan usaǵan ayırım súwretlewlerdi joqarıdaǵı geypara mısallarda da kórip ótken edik. Olarda jazıwshı belgili bir ádebiy qaharmanlardıń waqıyalıq, is-háreketlik mazmunǵa iye bir-eki awız gápi arqalı-aq úlken syujetlik wazıypanı atqarıp, tutas syujetlik rawajlanıwǵa túrtki jasap, oǵan sebepshi tiykarlar tayarlap berip otıradı. Solardıń qatarında shıǵarmadaǵı Nókerbay degen máslikke berilgen jigit haqqında onıń dostı Siysen, Nurlepes hám sol Nókerbaydıń ózi arasında mınaday sózler boladı:

«Siysen...

-Bul-dedi Nókerbayǵa iyegin sozıp,-ataqlı baydıń, kolxoz baslıqtıń balası bolǵanı menen ákesi úyinen ada-juda etip quwıp jibergen...

-Ne jazıǵı ushın?!

-Bul jigit araq ishse ákesiniń abıroyın tógip, kúshik penen oynay bergen ... taǵı bir saparı, ayta bereyin be, Nókerbay?!

-Dos bolǵan soń nesin jasıramız, ayta ber!

-Taǵı bir saparı raykomnıń kishkene balalarınıń oynap júrgen ılaǵın urlap qashqan ...

tıńlap otır, Jerdash aǵa, taǵı da qızıǵı bar, sóytip ol ... bir ekskovatorshılardıń qasına barıp araǵın ishedi ... sóytip olarǵa mına jerde dayım bar dep onıń úyine ertip kelse, dayısı: kelseń, más bolmay, joldaslarıńdı tawıp kel, - dep quwıp jiberipti. Buǵan eregisken Nókerbay sharbaqtan asırılıp túsipti de, bir eshkine bawızlaptı, ekinshi eshkini jiıǵıp atırǵanda eshki baqırıp, iyeleri oyanbasın ba?! Nókerbay tasır-tusır sharbaqtan sekire qashıptı. Qorada aq plashı qalıp qoyǵan eken, durıs pa Nókerbay ... sóytip dayısı azanda Ákimniyaz baslıqqa barıp, sonday-sonday, balań eldi búldirip atır balańdı basqara almay júrip, sen qalay el basqarasań?! Men raykomǵa baraman, minekey plashı demey me?! Ákesi sol zamanda bunı elden shıǵarıp jiberipti, sonnan berli bul «Qaqaman» awılına barmaydı...» (37-b).

Mine, kórip otırǵanımızday, bunda syujettiń belgili bir rawajlanıw basqıshları yamasa ádebiy qaharmanlardıń minez-qulq sıpatlarınıń evolyuсiyasınıń ayırım naq máwrit yaki situaсiyaları basqa bir qaharmanlardıń gúrrińi arqalı, olardıń bahalawı, kóz-qarasları hám emoсiyaları menen júdá ekspressivlk halda súwretlenedi. Romanda usı usıl kópshilik orınlarda dialoglar menen qatar ulıwma syujet duziw poetikasında úlken rol atqarǵan.

Juwmaqlap aytqanda, Sh.Seytovtıń «Jaman shıǵanaqtaǵı Aqtuba» romanınnıń syujet dúziw sheberliginde jazıwshı birinshiden, syujetke sol ózi tańlap otırǵan dáwirge tán tań qalarlıq absurd waqıyalardı batıl túrde, kóplep, moldan kirgiziw arqalı problematikalıq ótkirlikke erisken, ulıwma syujettiń ózine tartımlılıǵın da támiyinlegen. Ekinshiden, shıǵarmada kópshilik orınlarda dialoglar hám poliloglar syujetlik funkсiya orınlap, olar shıǵarma syujetiniń dinamizmin, dramatizmin payda etip otırǵan. Úshinshiden, qaharmanlardıń awızsha gúrrińleri de shıǵarma syujetine ayrıqsha jan berip, olar óziniń qısqalıǵı, tujırımlılıǵı menen negizgi syujetti tolıqtırıp, olardı jáne rawajlandırıp barǵan. Tórtinshiden, jazıwshı syujet dúziwde kartinalıq janlı súwretlewlerge ayrıqsha orın bergen.

3. Fantastikalıq syujet hám roman poetikası

Qaraqalpaq kórkem prozası ushın fantastiakalıq roman XX ásirdiń aqırınıń jemisi bolǵanlıqtan da, ol biziń bir tutas milliy ádebiyatımızdıń eń bir jańashıl baǵdarlarınıń birinen esaplanadı. Sonıń menen birge, fantastikalıq syujet hám ulıwma fantastikalıq obrazlardı izertlew máselesi de milliy ádebiyattanıw menen ádebiy sınımızda endi-endi qolǵa alınıp atırǵan tarawlardıń biri bolıp esaplanadı17. Sonday-aq basqa xalıqlar ádebiyatındaǵı bul tarawdaǵı izertlewler de barshılıq18.

Atap kórsetkende, sońǵı waqıtları jigirmalanshı ásirdiń jetpisinshi jıllarınan baslap bul janrlıq tarawda negizi ádebiyatımızdıń eń sońǵı buwındaǵı jas iyeleri bolǵan A.Xalmuratov, S.Ismaylov, A.Reymov sıyaqlı sanawlı jazıwshılarımız ǵana shuǵıllanıp kelmekte. Solardıń ishinde A.Xalmuratovtıń

«Jánnet baǵı», M.Nızanovtıń «Jeti jurtqa sayaxat», S.Ismaylovtıń «Júrek galaktikası» romanların atap ótiw hám sońǵı shıǵarmaǵa ayqınıraq toqtaw maqsetke muwapıq dep oylaymız.

S.Ismaylovtıń «Júrek galaktikası» romanınıń negizgi syujeti aspan-kosmos keńisligin izertlew hám bioekologiyalıq teń salmaqlılıqtı saqlaw problemasına arnalǵan bolıp, bir tutas alǵanda, romannıń syujetlik-kompoziсiyalıq sıpatınıń bıraz quramalı, qospalı sıpatqa iye ekenligin aytıwımız kerek. Syujet qaraqalpaq jigit -qızı Bahadır menen Tamara isimli qızdıń kosmos keńisligine, «Cefey» dep atalǵan shoq juldızǵa uzaq - pútkil ómiri boyı sayaxat etiwge tayarlıǵınan baslanadı. Tamaranıń kásibi vrach bolıp, olar qalıńlıǵı ekewi kosmosqa atlanardan aldın qádimgi Ana Jerimizde úyleniw toyların ótkerip ketken boladı. Sońınan olar kosmosta túrli qarama-qarsılıqlar menen hár qıylı planetadaǵı túrli-túrli tirishilikti de kórip biliw menen qatar, Sabır atlı perzentli bolıp, eki ullı kosmanavtlar Jergi qaytıp jaqınlap túser aldında qaharmanlarsha jan beredi. Onıń balası Sabır Ana-Jerge aman túsip, úlken azamat bolıp jetilisip (biraq, onıń qanday kásip iyelegeni hám t.b. haqqında gáp bolmaydı), ol da basqa planetalarǵa ushar tarelkalar menen qızıqlı hám tereń mánili sayaxatlar etedi. Mine, bul tiykarǵı ózekli syujetlerdiń barlıǵın jazıwshı oqıwshılardıń dıqqatın ózine tartımlı halda ǵana emes, al, qaharmanlardıń xarakterin, dáwirdiń baslı-baslı ekologiyalıq, ádep-ikramlıq, morallıq sıpatların ózine tereń jámley alatuǵınday haldaǵı waqıyalar hám is-xáreketler menen, olardı tek ǵana obektiv-xronologiyalıq jaqtan dásturiy formadaǵı - waqıt boyınsha jalıqtırarlı túrdegi izbe-iz dizip, maydalap bayanlaw arqalı emes, al, geyde qaharmanlardıń awız-eki gúrrińleri, aytıp beriwleri, ápsanalar menen fantastikalıq syujetlerdi de yadtan eske túsirip, qaytalap aytıwları, olardı bolıp atırǵan waqıya hám is-xáreketler menen salıstırıwları, bazda tús kóriw, gallyuсinaсiyalıq proсessler, geyde, asqan, júdá ótkirlestirilgen, asıra siltewshi fantastikalıq syujet detalları menen poetikalıq jaqtan aytarlıqtay dárejede sheberlik penen súwretlegen dewge tolıq arzıydı. Solardıń ishinde, ásirese, ayrıqsha toqtap, belgilep ótetuǵın nárse sol, jazıwshınıń súwretlegen hám sol arqalı qaharmanlar obrazı menen negizgi problemalardı sheshiwge sebepshi bolatuǵın waqıyalar kópshiligi fantastikadan góre turmıstıń ózine, ilimge, insan qıyalı menen turmıs haqıyqatlıǵınıń bir-birine

17Abdiev A. Zarojdenie i formirovanie nauchno-fantasticheskogo janra v karakalpakskoy literature.: Avtoref. dis… kand. filol. nauk. –Nukus, 1995.

18Stepnovska T. Nauchnaya fantastika kak vid fantasticheskoy literaturı.: Avtoref. dis… kand. filol. nauk. – Moskva, 1985; Ganguli S. Nauchno-xudojestvennaya fantastika I.Efremova.: Avtoref. dis… kand. filol. nauk. – Moskva, 1988; Mukasova A.M. Kırgız adabiyatındaǵı ilimiy fantastikalıq janr.: Avtoref. dis… kand. filol. nauk. – Bishkek, 2004 hám t.b.

sáykesligine jaqın keledi. Olardıń biraz ilimiy boljawlar menen ilimniń sońǵı, bálkim, keleshektegi ashılıwlarına qanday da sáykes keliwshiligi menen ayrıqsha dıqqattı ózine qaratadı hám sol arqalı biri kosmonavt jigit Bahadırdıń atası Kárimniń basınan ótken waqıyalardıń kópshiligi: fashizm waqıyaları, ondaǵı Saxwan atlı fashist S elin basıp alıwı, onıń túrlishe jawızlıq is-háreketleri, olar tárepinen kúshli jarılǵısh quraldı sınap kóriw nátiyjesinde kóp adamlardıń qırılıp ketip, tek ǵana onıń oylap tawıp, dóretiwshileri bolǵan úsh adamnıń ǵana aman qalıw jobaları hám taǵı basqalar tap biziń xalıqlarımızdıń basınan ótken keleshektegi hám ótkendegi turmısın qayta tiriltip, sol waqıt keńisligindegi eki turli hádiyselerdi sheber poetikalıq túrde sintezlep birlestiriwden tuwılǵan syujetlik baǵdarlar ekenligi anıq sezilip turadı. Bul, álbette, jazıwshınıń fantastikalıq syujet qurıw hám onıń obektivligi menen realizmin, ilimiy dáliylligin arttırıwdaǵı poetikalıq tabısı bolıp sanaladı.

Sonıń menen birge, bazda avtordıń kópshilik tabıslarına logikalıq jaqtan onsha sáykes kelmeytuǵın, fantastikalıq poetikalıq sıpatlarǵa qarama-qarsı shıǵatuǵın bazı bir orınlar shıǵarmanıń geypara orınlarında bolsa da ushırasadı. Mısalı, Baxadırdıń kosmonavtlar qalashasındaǵı tayarlıq barısında shınıǵıw waqıtları bir turnikte bir neshshe mártebe aylanıp, biraz qashıqlıqtaǵı e kinshisine sekiriwi hám onnan da bir qansha mártebe shır gúbelek aylanıp ushıp, jerge dálme-dál tikke túskenligin kórip otırǵanda, Sidorovtıń oǵan naryad beriwi - bul bizińshe tań qalarlıq fantastikalıq bir tutas syujetlerdiń logikasına sáykes emestey seziledi. Sebebi, bunday shınıǵıwlardı sonshelli dárejedegi qaharmanlıq islep, ózin ómir boyı kosmosta ótkeriwge tayarlap atırǵan kosmonavtlar tuweli, ápiwayı sportshılar da jiyi-jiyi orınlap júrgenligin kórip júrmiz. Al, Bahadır bolsa, bir shınıǵıwlarda júz graduslıq ıssılıq penen tap usı qurlım suwıqlıqta da vakkumda bir saattan aslam shıdamǵa tózim bere alǵan qaharman jigit bolsa, al, oǵan ápiwayı turnikte kórsetken is-háreketi ushın komandirdiń eskertiw beriwi haqıyqatlıqqa, eń baslısı, fantastikalıq syujet logikasına sáykes kelmese kerek. Biraq, shıǵarmada kópshilik syujet waqıyaları, álbette, tań qaldırarlıq isháreketler hám ilimniń keleshek ashılıwlarına súyengen shınlıqlar tiykarına qurılǵanı menen bahalı.

Mine, usınday tanlanarlıq hám obektiv ómir shınlıǵına tiykarlanǵan syujetlik waqıyalardıń biri - bul Bahadırdıń robot penen basqarılatuǵın elektropoezd apatınan kosmonavt dostı Viktordı aman saqlap qalıwı bolıp esaplanadı. Bul syujetlik waqıya kosmonavt jigitlerdiń biri Viktordıń súygen qızı Nadyanıń músinin qoladan quyıp-soǵıp bolıp, onı qızdıń tuwılǵan kúnine sawǵa etiw ushın elektropoezd liniyasın kesip ótiw payıtında jigittiń súrnigip jıǵılıp, qáwip astında qalǵanda, onı bar shaqqanlıǵı menen sekirip barıp Bahadırdıń liniyadan sırtqa qaray ılaqtırıwı menen sáwlelenedi.

Romanda usınday bir-eki xarakterlik syujetlik waqıyalar arqalı jazıwshı kosmonavt qaraqalpaq jigiti Bahadırdıń erlik hám qaharmanlıqlarǵa tayarlıǵınıń barısın, onıń shaqqanlıǵı menen mártligin, epshilligin de ashıp sáwlelendiredi. Bunnan tısqarı romannıń negizgi syujetine Bahadırdıń minez-qulıq sıpatların ashıwǵa sebepshi bolatuǵın onıń eske túsiriwlerin, anıǵıraǵı, jigittiń balalıq waqıtlarındaǵı ákesi Maxmud penen basınan ótkergen ańshılıq máwritlerindegi isháreket kartinaların hám balasına ákesiniń aytqan násiyatları menen ańızáńgimelerin sáwlelendiriw menen de syujetti janlandırıp, onıń ulıwma tereń oylılıǵına, kórkem psixologiyalıq subektivlik sıpatına erisken. Sonday-aq, joqarıda da eskertip ótkenimiz sıyaqlı, bul eske túsiriw hám Bahadırdıń ákesi, atasına baylanıslı syujetlik waqıyalardıń kópshiligi óz reallıǵı, turmısqa jaqınlıǵı menen negizgi fantastikalıq syujetten ajıralıp hám tiykarǵı syujetlik

shınlıǵı, ilimniń sońǵı jetiskenliklerine tiykarlanıw múmkinshilikleri menen dıqqattı ózine qaratadı. Bul ápsananı Bahadır kosmosqa kóteriliwdiń dáslepki basqıshlarında-aq yadqa túsirip, onıń mánisin ózinshe shaǵıp, ózinshe oylarǵa beriledi.

Romannıń ulıwma syujetindegi, aytıp ótkenimizdey-aq, ayrıqsha belgileytuǵın nárse, bul - fantastikalıq penen haqıyqıy turmıstıń is-háreket waqıyaların jazıwshınıń sheber esildirip, birbiri menen qamshınıń tilindey orap beriw sheberligi bolıp esaplanadı. Atap kórsetsek, Bahadır hám Tamara kosmosqa uzaq saparǵa atlanar aldında qosılıw toyın ótkerip atır... Tamaranıń anası Aysha apa hár qıylı násiyatlar aytıw menen birge sózleriniń birinde bılay deydi:

-Awa, qız waqtımızda sonday ishimlikler bolǵan. Onıń adamlar basına túsirgen qayǵısın bendege bermesin. Sońınan araq shıǵarıw azaytıldı ... Aqırı, sol ishimlikler dúkanlarda tolıp tursa da, qarıydarlar satıp almaytuǵın boldı-ǵoy!... Endi oylap qarasam, sol dáwir adamlarınıń birazı awır dártti aqshalarına satıp aladı eken-dá!» (33).

Mine, bul biziń jasap atırǵan dáwirimizden biraz jıllar soń bolıwı múmkin, ámelge asıw múmkinshiligi bar shınlıq retinde jazıwshı tárepinen yadtan toqılǵan fantastikalıq syujet bólekshesi bolıp hám bul pikirler qaharmanlardıń óz awızlarınan aytılǵanlıqtan da olar tásirsheń, emoсional-ekspressiyalıq sıpatqa iye bolıp keledi.

Solay etip, usınday waqıyalardan keyin úyleniw toyların berip, Aysha apanıń pátiyaruxsatın alıp bolıp, Bahadır menen Tamara kosmosqa-uzaq ómirlik saparǵa atlanadı hám endigiden bılayǵı syujetlik rawajlanıw: waqıya hám is-háreketlerdiń barlıǵı da kosmos keńisliginde bolıp ótip, erli-zayıplı kosmonavtlar sol boslıqtıń barlıq qarama-qarsılıqları menen tereń sırların birlikte basınan keshiredi.

Bahadır menen Tamaralardıń kosmostaǵı eń birinshi ret ushırasqan qıyınshılıqlardıń biribul boslıq, kosmos oqpanları menen ushırasıwları bolıp tabıladı. Solardan aman qutılıwdan, olardıń kosmostaǵı joqlıq maydanshasına tap bolıwı, meyli, ol jazıwshınıń qıyalınan tabılǵan fantastikalıq syujet bolsa da, ózine tartımlı hám óz ilimiyliligi, kosmos shınlıǵına hám pútkil álemniń tábiyatına jaqınlıǵı menen dıqqattı ayırıqsha ózine qaratadı.

Bul boslıq maydanshasın sezip Bahadır ómirlik qostarı Tamaraǵa:

«-Tamara, ózińdi barınsha qáterjam, erkin tut. Kislorod beriwshi maskanı qansha qıyın jaǵdayda da sheshiwshi bolma! Kemeni robot basqaradı... Baslandı...» (42), - dep eskertken bolsa da, ol eń aldı menen ózin de kem-kemnen qolaysız sezine baslaydı.

«Ájayıp tús baslanǵanday. Bahadır denesiniń áste-aqırın bóleklenip baratırǵanın sezdi. Eki ayaǵı juwan sanınan bólinip ushıp baratır. Qollarınıń hám basqa músheleriniń táǵdiri de usılay boldı. Mıń bólekke bólingen denesiniń hár bir kletkasına shekem kórinip tur. Tamırları qızıl jiplerge usap shır gúbelek aylanadı. Al júregi... Qıp qızıl júrek sozılıp, qısqarap, aldında ashılıp tur... Hayran qalarlıǵı dármansız bolsa da pikirley aladı. Sońınan barlıǵı da puwǵa aylanǵanday kóz aldınan ǵayıp boldı... ol pikir júritiwden qaldı» (42).

Olar usılayınsha «joqlıq áleminen» ótkenshe tap usı jaǵdayda boldı hám bul álemnen ótkennen keyin eki kosmonavttıń da deneleri óz qálpine kelip, pikirlew qábiletliligi de qayta tiklenip, óz jumısların, baqlawların dawam etip kete beredi.

Bizinshe, mine, bulardıń barlıǵı kosmostıń hám ilimniń keleshekte ashılajaq shınlıǵınan onsha qashıq emes fantastikalıq syujet bólekshesi bolıp, ol avtor tárepinen sheberlik penen toqılıp, ulıwma syujetlik kompoziсiyalıq baǵdarǵa durıs engizilgen.

Romandaǵı aldaǵı negizgi syujet barısında sońınan Bahadır hám Tamara basqarıp kiyatırǵan korabl tosattan belgisiz bir planetaǵa ushırasıp qaladı hám olardıń baqlawları boyınsha bunda tirishilik barǵa usaydı. Usı pikir menen Bahadır planetaxod penen sol ózge álemge ushıp ketedi de, al, Tamara negizgi kosmos kemesinde qalıp, olar óz-ara baylanıs jasap turadı. Haqıyqatında da, bul planetada burın tirishilik bolǵan anıq eken dá, biraq, házir óli tınıshlıq húkim súrmekte, eski diywal hám eski qalashalarda tas sandıqshalar menen tas tabaqshalar tawıladı. Sol tas sandıqlardıń birinde jaqında ǵana janı shıqqan adamnıń denesi hám onıń bas ushında bolsa tas tabaqshalar tabıladı. Olardı Bahadır tekserip kórip, izertlew ushın kosmos kemesine ózi menen birge alıp ketedi.

Usılar menen qatar jazıwshı bul ózge álemniń tábiyat kórinislerin de óz dóretiwshilik hám fantastikalıq qıyalınıń jemisinde talapqa muwapıq túrde janlandırıp sáwlelendirgenligi syujettiń poetikalıq sıpatına ózgeshe bir kórkem tús berip tur. Mısalı: «Teńiz artınan quyashtıń kóteriliwi menen atawdıń batıs tárepin enlep atırǵan biyik jartaslar da kúnniń qızǵısh shuǵlasına shomıldı. Átirap pútkilley qızǵısh boyawlardan biná bolǵanday. Biyik jarqabaqlardan jeńil puw qalqıp usha basladı. Qulama jardı jaǵalay ósken nárwan aǵashlar tamırǵa ilinip, qaltırap teńseledi. Japıraqlarında bolsa azańǵı shıqtıń móldir tamshıları jıltıraydı» (49).

Biraq, bulardıń barlıǵın kosmonavtlar Taxira tas tabaqshalarǵa jazıp qaldırǵan jazbalar arqalı korablge kelgennen soń olardı biomagnitofonǵa qoyıw arqalı kórip biledi. Sol biomagnitofon arqalı tas tabaqshalar kem-kemnen ózge planeta táǵdirin, olardıń tragediyasın birim-birim sayram-sayram etip kórsete baslaydı. Qullası, bul atawda burın ózgeshe bir qáwimler jasap, olar arasında dáslep alawızlıq ta bolıp, sońınan bir orayǵa birigip, kósemi Huana, soń Taxira saylanıp, táwibi Tabala atlı júdá árwaqlı kisi bolǵan eken. Keyin olardı basqa álem adamları basıp alıp, miyrimsizlik penen óltirip-qırıp, tiri qalǵanların qul etip jumsap, az sandaǵı adamlar ǵana jasap qalǵan. Solardıń biri Taxira fabrikantlar qolında qalada rabochiy bolıp islep, hár qıylı narazılıq demonstraсiyalarına da qatnasadı. Al, jáne bir videokassetada bolsa Taxiranıń mınaday sózleri jazılǵan eken hám olardıń ayırımların ǵana keltirip ótiwimiz mumkin:

«Meniń doslarıma degen jazbalarım...

Biz jasaǵan atawdı teńiz qorshap turar... Teńiz artınan esap-sansız qurallı áskerler kelip, atawımızdı jer menen jeksen etti, ot berdi ... Bombalardıń jana markaları teńizlerde sınaqtan óter, jarılıstan bolsa suw astı janıwarları tolıq qırılıp bolǵan esabı. Geyde suw astında mıńlap jarılıslar bolǵanda teńiz qaynap, radiaсiyalıq nur aǵımları hawaǵa kóteriler, sońınan topıraqqa qayta shóger edi.

... Planetamız adamları kosmosqa da ushıp shıǵa basladı. ... Jawızlıq shegine jetti, hawa patas záhárli gazlar menen iplaslanıp, jasıl toǵaylar quwray bosladı. ... planetadaǵı qalǵan yadrolıq raketalardı jarıp jiberdi. Ot jalınǵa oranǵan anadiyarımızda tirishilik nabıt boldı. Mine, biz onlaǵan adam ǵana aman qaldıq...» (5657). Solardıń onlaǵan adamı da ólip qalǵanlıǵınıń ústine Baxadır baradı.

Minekey, hámmemizge de biytanıs ózge planetada bolǵan syujetlik waqıyalar romanda usılayınsha jazba, video túrinde berilgen hám olardıń barlıǵı da pútkil insaniyattı biyparıq qaldırmasa kerek. Sebebi, ondaǵı waqıyalar tap usı biziń planetamızda, Ana-Jerde bolıp atırǵan sıyaqlı yamasa endi bolayın dep turǵan yańlı

biziń kóz aldımızda ayqın elesleydi. Bul avtordıń ideyalıq-estetikalıq hám soсiologiyalıq jaqtan alǵanda sheberlik-jetiskenligi bolsa, ekinshiden, jazıwshı romanda Bahadır hám Tamara basqarǵan korabldegi bolǵan waqıyalar, qaramaqarsılıqlar, ulıwma kosmos kemesi ishindegi syujet penen ózge planetadaǵı bolıp atırǵan yamasa burın bolıp ótken syujetlik is-háreketlerdi parallel túrde súwretlew arqalı da olardıń poetikalıq tásirsheńligin arttırıp, óz oqıwshılarınıń hám baslı ádebiy qaharmanlar bolǵan Bahadır menen Tamaranıń oylaw, pikirlew aktivligin de payda etiwge erisken. Álbette, kórkem shıǵarma hám oqıwshı arasında bunday emoсionallıqekspressivlik qatnaslardıń aktivlesiwinde shıǵarmadaǵı usınday syujetlik poetikanıń áhmiyeti júdá úlken rol atqarǵan.

Romannıń ekinshi bólimindegi negizgi syujettiń eń bir xarakterli hám ózine tartımlı jeri sol, kosmosta Baxadır hám Tamara ul perzentli boladı. Bul proсess te Jerdegige salıstırǵanda biraz tez iske asqan sıyaqlı bolıp kórinedi. Sebebi, waqıt ólshemi Jer menen kosmosta teńdey emes. Tuwılǵan náresteniń endigi táǵdiri eki kosmonavttı da júdá tereń oy táshwishlerine saladı. Sebebi, kosmos boslıǵında súyekler, bas miy hám t.b. qalay qáliplesip, qalay rawajlanadı? Bul jaǵı júdá qıyın hám belgisiz edi. «Jalǵız súyenish-táwekel ... Jerge usas planetanı tezirek tawıp múmkinshiligi bolsa onda az ǵana pursat jasap qalıw...» (60) kerek.

Bunnan basqa olardıń sharası, ilajı da joq e kenligi belgili. Usı maqsetler menen olar

«Keriketkenler» dep atalǵan planetaǵa ushırasıp, sol jerde biraz irkiliwine tuwra keledi. Romanda sáwleleniwinshe, bul álemniń tirishiliginiń ǵalma-ǵalshılıqları menen

tragediyası óz aldına dástan eken. Baxadır menen Tamaranı eń dáslep usı planetanıń wákilleri Miylan menen Shiylan kútip aladı. Olar menen sóylesip qarasa, Miylan menen Shiylannıń gápleriniń barlıǵı ájeptáwir, anıǵıraǵı, barlıq sózleri terisine, kerisine kele beredi. Bunı dárhal sezgen Bahadır da óz pikirleri menen gáplerin soǵan baǵdarlaydı hám olar menen tez til tabısıp, ózge álemdegiler bularǵa kóp ǵamxorlıqlar islep, óz muń-sherlerin aqtarıp otırıp aytıp beredi, videodan kórsetedi, onıń avtorı tariyxshı alım Aroy ismli ilimpazı menen de tanıstıradı.

«Kim ekenligimizdi aytpaymız ... kim kóringenge sırlarımızdı ayta bersek, keriketken planetasınıń jasawshısı Shiylan bolaman ba?!» (67).

«-Aytpasańız aytpań, Shiylan mırza!

-Joq, aytaman dedim be, aytaman. Hámmesin de aytaman!

Mine, bul olardıń kerisine sóylep úyrengen ádeti eken. Sol ushın da bir ǵarrı Shiylanǵa qarata: «-Shıraqlarım, meniń balam búgin kempir ákelip, namazına aytıp júrmen, barmaysızlar ma?!» (72)-deydi. Al, Shiylan «Álbette, barmaymız» dep juwap beredi oǵan.

Sóytip, Miylan menen Shiylan Jer wákillerine óz planetasınıń ótkendegi hám keleshek táǵdiri haqqında barlıq shınlıqtı aytadı». Mısalı: «... joqarıdan jerlerdi suwǵarıp, lalazarlıqqa aylandırıń dese, ol jerlerdi shólistan etip qurǵatıp, toǵaylardı tamırı menen suwırıp tasladıq, daraqlardı kestik... suwlardı shólistanlıqlarǵa aylandırıp, qumǵa sińdirdik ... mehriban húkimetimiz endi qararlardı teris etip shıǵara basladı. Dáryalardı ayamań, qumǵa aydańlar deydi. Al, bizler bolsaq qula dúzdegi shorlanıp jatqan suwlardı ákelip dáryaǵa quyamız. Suwdı ayamaymız...» (69-70).

Bulardıń barlıǵı Miylan menen Shiylannıń kosmonavtlarǵa awız eki túrde aytıp bergen áńgime-gúrrińleri arqalı ayan bolsa, al, bul platetanıń júdá awır táǵdirin tariyxshı alım jaratqan videokasseta arqalı olar júdá ózine tartımlı syujetlerde kóredi. Barlıǵı baylıqqa qızıǵıwshılıqtan, insan balasınıń qánáátsizliginen kelip shıqqan eken. Usı planetadaǵı Marjantaw dep atalǵan tóbege dáslep Xoffi, sońınan Tayu atlı fermer ekewi birlesip, bundaǵı adamlardı ayawsız

qırıp, toǵayǵa órt berip, sońınan órt penen de ala almaǵan Marjantawdı kúshli jarılıs penen qoparǵan waqtında planeta óz kósherinen qozǵalıp , jańılısıp ketip, usı awhalǵa kelgen. Xoffi menen Tayu kosmos korporaсiyasın ashıp, jorajoldasların kóplep ushırıp paydalanıp, olardıń járdeminde belgili bir kometalardı dizip, olardı Marjantawǵa ákelip urıp soqlıǵıstırǵan waqıtta pútkil planeta óz kósherinen tayǵan eken. Al, bulardı qálipke túsiriw ushın Bahadır hám sol eldiń alımı Aroy oylasa otırıp, Tayu menen Xoffi islegen kosmoslıq operaсiyanı kerisinshe orınlap, bular jasap atırǵan planetanıń keri tárepinen soqqı beriwdiń múmkinshilik hám nátiyjelerin qarastırıp kóriwdi jobalastıradı. Bul usınısı ushın Aroy Bahadırǵa úlken raxmet aytadı. Keriketkenler usılayınsha Baxadır menen Tamara hám olardıń tez ósip, er jetip atırǵan perzenti Sabırdı qıymaslıq penen uzatıp saladı. Kosmos kemesi taǵı da óz párwazın dawam etedi.

«Sabır sawlatlı jigit bolıp qalǵanday. Ol kún sayın ósip, jetilip baradı ... sorawları kishkene bala túweli, úlken adamlardı da oylandırǵanday.

-Atam qanday adam bolǵan? - dedi ol gúrrińlesiwlerdiń birinde... Bul ret Sabır Baxadırdıń ákesi Maxmudtı da qoya berip, arǵı atası Kárim haqqında bilgisi kelip tur...» (9293).

Mine, usıǵan baylanıslı shıǵarmada jáne bir parallel syujet, yaǵnıy, Bahadırdıń atası Kárimniń ómirine baylanıslı bolǵan waqıyalardı súwretlew baslanadı hám ol kosmonavtqa ákesi Maxmud tárepinen jaslıq waqıtlarında aytıp bergen sıpatında sáwlelenedi. Solay etip, bul da yarım ápsanalıq, biraq, realistlik shınlıǵı basım is-háreket hám waqıyalar menen berilip, bunda syujet detalları gáde aldaǵı, bazda bizden burın, geyde tap házirgi waqıtları bolıp atırǵan hádiyseler sıpatında romandaǵı waqıt kenisliginde tolqınlanıp, oqıwshılardı oylandırarlıq dárejede lirikalıq, psixologiyalıq sheginisler, kartinalıq shtrixlar menen berilgenligi ulıwma dóretpede syujet dúziw poetikasınıń ózine tánligin ańlatadı.

Maxmud aytıp bergen Kárimniń áńgimesi ol razvedchik sıpatında insanlardı putkilley qırıp jiberiwshi eksperiment zavodqa keliwinen baslanadı da, al, sońınan jazıwshı birden syujetti biraz «jumbaqlastırıp», Kárimniń kushli jarılıstan jer qaq ayırılıp ketip, onıń basqa álemge, yaǵnıy, jer astı planetasına túsip ketiwin sáwlelendiredi. Ol jerde quyash mudamı dál aspanda shaǵırayıp, kúndiz de, túnde de usılay turar eken. Bunıń sırın ol jerdegiler de, basqalar da bilmeydi. Biraq, eń ókinishli tamanı sol, bul planetada da urıs bolıp atırǵan, urıs bolǵanda da tap biziń planetamızdaǵı ekinshi jer júzlik urıs sıyaqlı fashistlik basqınshılıqtıń háwij alǵan waqtı eken.

Kárim taw etegine qulap túsip, esine engen, sońınan Quw Man degen jas bala menen tanıs boladı. Onıń awılına barıp, balanıń ákesi Teo Lannıń da ǵamxorlıǵına bólengende, olarǵa Saxuan basshılıǵındaǵı fashistlik urıs kesent etip, urısqumarlar eki balanı da urısqa alıp ketedi. Sondaǵı Teo Lannıń sózleri:

«-Urısta bul Saxuan saw adamdı qoydı ma?! Bul elde hár bir adam eki jıllıq soldatlıq minnetin ótep urısqa qatnasıwı kerek. Házir úlkenlerdi de qoya berip, balalardı da urısqa barıwǵa májbúr etpekte».

«Kuw Man, biz qayda barar ekenbiz?

-Menińshe S.eline bolsa kerek... Biziń áskerlerimiz házir olar menen urıs júrgizip atır»

(125).

Romandaǵı negizgi syujetke parallel túrde súwretlengen bul qosımsha syujetke tiyisli waqıyalardıń kópshiligi biziń planetamız basınan keshken ekinshi jer júzlik urıstıń waqıyalarına kóbirek sáykes keledi. Ásirese, ondaǵı Kárimniń óz anası menen úlken qalalardıń birindegi (Moskva yamasa t.b.) jasap atırǵan anasınıń úyine qıdırıp barǵanda urıs baslanıp ketip, olardıń óz awılına poezd benen jolǵa atlanıwı, biraq poezdıń jol boyında fashistler tárepinen oqqa tutılıp, bulardıń

qashıp qutılıwı, basqalar sıyaqlı Kárimniń de partizanlar otryadına qosılıwı hám Sergey, Viktor sıyaqlı dosları menen biraz qaharmanlıqlar islewi, Quzma ǵarrı sıyaqlı Watan satqınların uslap beriwi hám sońınan bolsa joqarıdaǵı Kuw Man, Teo Langa ushırasıp, ǵarrınń akademiya sistemasında islewshi ilimpaz balası Taylan menen de ushırasıwı, Kuw Man taǵı basqalar menen birge aq qalpaqlılar járdeminde fashizmnen azat etiliwi, úlken Akademiya zalındaǵı ushırasıw, pikir alısıwlar, - bulardıń barlıǵı ekinshi jer júzilik urıs dáwiriniń haqıyqatlıǵına júdá jaqın hám hátteki, onıń kópshilik epizodları menen detalları, basım kartinaları sol 1941- 45-jıllardıń dál ózi dese de bolǵanday. Demek, bul qosımsha syujet baǵdarları óz realizmniń kúshli ekenligi, obektivligi menen parq qıladı hám bul baǵdardıń waqıyalarınıń barlıǵın jazıwshı Bahadır tárepinen balası Sabır aytıp bergen formasında berip, onı negizgi syujetke tıǵız biriktirgen. Al, bul qosımsha syujet waqıyalarınıń birazın jazıwshı jer astında bolıp ótken túrinde qıyalıy fantastikalıq tús berip súwretlegen hám fashizmniń basqa álem – jer astı planetasında da ómir ómir súrgenligin aytıw menen pútkil álemniń, bir tutas jaratılıstıń tutaslıǵın, olardıń ajıralmas bir júrek ekenligin aytıp, sol jer astı planetasına túsip ketken Kárim sıyaqlı jerleslerimizdi Jer ústi planetasına qalay shıǵarıw kerekligi haqqındaǵı ilimiyfantastikalıq túsiniklerinde jámlep súwretlegen. Álbette, bulardıń barlıǵı jazıwshı qıyalınıń, ulıwma, xalqımızdıń kórkem oylaw qábiletliliginiń de bir adım alǵa jıljıǵanlıǵınıń belgisi sıpatında bahalansa artıqmashlıq emes degen pikirge kelemiz.

Akademiya zalında Kárim, Taylan, Kuw Man hám t.b. qatnasqan úlken ilmiy keńeste mınaday gápler aytıladı: «Jer ústi adamları qolaylı sharayatta jasasa da ózlerine tán sheshilmey atırǵan problemaları bar eken... Jer ústine shıǵarıw bizler ushın kosmosqa shıǵıw menen birdey. Ata-babamızdan qalǵan danalıqqa súyensek, olar ústimizde de, astımızda da ózlerimizdey adamlar jasaydı, - dewshi edi. Endi bilsek, bul boljam haqıyqat eken. Sebebi, planetamız domalaq eken... jer ústine qalay kóterilemiz... ashıq aspan biziń organizmimiz ushın oǵada qáwipli. Skafandr menen ǵana quyashtıń zıyanlı nurlarınan qorǵanıwımz mumkin. Al, jarıq aspan menen ashıq atmosferaǵa tózim bere alatuǵın kúsh joq ele bizlerde... ol jerde sap taza suwdıń az bolǵanlıǵı sebepli uwlanıp qalıwımız da ájep emes» (131).

Solay etip, usınday oylasıqlardıń nátiyjesinde olardıń barlıǵı Jer ústine qalay shıǵıw hám Kárimdi óz planetasına jetkeriw jolların qarastırıp, waqıtsha miymandı sol jer astında qalıwdı uyǵaradı. Sonıń menen qatar sol zal tribunasında mınaday gápler de aytıladı:

«-Bizdegi urıslar she, dawam ete bere me?

-...Jawızlıqtıń ómiri qısqa. Fashizmge Jer ústinde de, jer astında da orın joq! Ol pútkil álemnen sıpırıp taslanıwı kerek! Birotala joq etiledi de!...» (135).

Haqıyqatında da, bul qıyalıy syujet túrinde berilip, jer astında bolıp ótken waqıyalardıń barlıǵı jer ústi waqıyaların qaytalap tákirarlaǵanday bolıp tuyıladı hám olardıń barlıǵı negizinen ulıwma gumanistlik, ulıwmainsanıylıq ólmes problemalardı alǵa shıǵarıp súwretlewdiń belgili bir poetikalıq formaları sıpatında alınǵanı ayqın seziledi. Shınında da, bular usınday kórkem poetikalıq maqsette alınǵan.

Romandaǵı tánhá Bahadır hám Tamara, onıń balası Sabırdıń basınan ótken syujet waqıyasınıń biri bul sheksiz hawa keńisliginde tozıǵı jetken kosmos kemesiniń tabılıwı hám onıń táǵdiriniń súwretleniwi bolıp esaplanadı. Bizińshe, bul qıyalıy fantastikalıq syujet túrinde orınlı túrde qıyınnan qıyıstırılǵan halda hám isenimli túrde oylap tabılǵan, sheber hám qısqa, anıq sáwlelengen. Ondaǵı waqıyalar syujetke sol korablde kosmonavtlar tárepinen jazıp qaldırılǵan bort jurnalındaǵı jazba xat túrinde súwretlengen hám ol da ózinshe poetikalıq forma retinde romandaǵı syujetti súwretlewdiń awız-eki gurriń, qıyalıy e les,

gallyuсinaсiya, videojazba hám taǵı basqa formalardı kórkemlik jaqtan jáne de tolıqtırıp turadı. Endi usı góne korabldiń basınan ótkergen waqıyalarǵa qısqasha toqtańqırap, onıń ulıwma syujetten hám shıǵarmanıń bir tutas ideyalıq-estetikalıq sıpatınan alatuǵın ornın belgilep

ótsek...

«...ol (Bahadır) oń tárepinde qarawıtqan bir zatqa kózi tusti.

Anıqlap qarasa, samqalı shıǵıp, tozıǵıp jetken hawa kemesiniń qaldıǵı. Tartıw kúshin jiberip, onı zatlar jıynaytuǵın júk salǵıshqa ákeldi. Kabinası ele púp-pútin, basqarıw pulti bolsa kerek, bir neshe priborlar janında ólgenlerdiń súyekleri shashılıp atır... Tekseriw nátiyjesinde korabldiń zatları ele nurlanıwdan aman, zıyanlı tolqınlar gúzetilmedi. Sanitariyalıq robot onı qolındaǵı lazerlıq apparat penen dizinspekсiyalap shıqtı...suw ótpeytuǵın qabıq penen oralǵan bort jurnalı... Bir shette jartı jaǵı joq globusqa kózi túskeni sol, e ń jaqın adamın kórgendey kózi jarq etti... Sıypalap kórdi. Haqıyqat ózi-globus! Bul jerdiń kishkene maketi-qásiyetli globus edi!» (139).

Mine, usı jerdegi quwanıshtıń ózinde Baxadırdıń Jerge - Watanǵa degen shın mánistegi tawsılmas pafosı joq pa?! Bunda tereń máni bar hám ol pútkil usı shıǵarmanıń júreginde turadı.

Haqıyqatında, bul kosmos keńisliginde sheksizlikte tosınnan nabıt bolǵan kosmonavtlardıń alǵan baǵdarı «Tapsırma birew - Bahadır hám Tamara ismli kosmonavtlar basqarǵan kosmos kemesin izlew» (140) eken. Sońınan Bahadır bort jurnalına jazılǵan jazbalar arqalı olardıń basınan ótken táǵdirin tolıq bilip aladı hám onı jazıwshı qosımsha syujet retinde anıq hám dálme-dál túrde, ayqın hám tásirli etip súwretlengen.

Bul góne korabldegi kosmonavtlardıń birewi Nókisli jigit Abat eken. Al, olardı bolsa, ózleriniń islegen azı-kem qáteligi ushın balıqqa mezges ózge planeta qádimgi shabaq jutqanday qalay bolsa, solay, jutıp jiberedi. Al, ol korabldiń sol planetanıń ishinen qashan hám qalayınsha qaytadan sırtqa qalqıp shıqqanlıǵı hásh kimge de námálim bolıp qaladı.

Romanda súwretleniwi boyınsha bul kosmos kemesiniń belgisiz planeta qarnına jutılıp ketiwiniń baslı sebebi Abat ismli qaraqalpaq jigitiniń úlken korablden oǵan kishkene keme menen izertlew ushın barıwı hám bul keme oǵan jutılıp ketkende onı qutqarmaqshı bolıp dostınıń úlken korabldiń bortınan lazer pulemetları menen oq jawdırıwı bolǵan. Biraq lazer nurlarınan bolǵan oq jamǵırı balıq pishimli ózge planetaǵa bále de keltirmesten, qaytama onıń qáhárin oyatıp, úlken korabldi jutıp nabıt etedi.

Al, sońınan Abattıń joldas kosmonavtı oǵan qarsı hújim baslap, Abattı qutqarıp almaqshı bolǵanda, balıq sıyaqlı maqluq tap bunı da solaysha juta baslaydı.

Haqıyqatında da, mine, bul fantastikalıq syujet hám onıń awızsha yamasa basqa formalarda da emes, al, bort jurnalında qalǵan xat, jazba túrdegi syujet penen beriliwi romannıń syujetlik-kompoziсiyalıq qurılısında úlken poetikalıq rol atqarıp, ol usı dóretpeniń ishki qurılısın ózinshe bezewge alıp kelgen. Solay etip, kosmonavtlardıń ózlerin izlep shıqqan jerles kosmonavtlardı ózinshe konteynerge jerlep, eski hawa kemesi menen birgelikte sheksiz hawa keńisligine ıǵızıp jiberiwi de jazıwshı tárepinen qızıqlı hám tereń mánili obrazlı detal sıpatında sheberlik penen anıq sáwlelengen.

«Jigit Jerli doslarınıń denesin qásterlep jerledi. Jerledi dewge kosmosta topıraq joq. Denelerdi, yaǵnıy súyeklerdi bir yashikke tıǵızlap salıp, altın háripler menen ismin oyıp jazdı. Soń onı korabliniń ishine jayǵastırdı da, ushıp ketpeytuǵın etip bekkem ornalastırıp qoydı ...