XIX ásir qaraqalpaq lirikasınıń janrlıq qásiyetleri hám rawajlanıw tariyxı

áǵ

Kórkem shıǵarmalardı janrlarǵa bóliwdiń jáne bir tártibi-bul

shıǵarmalardı formalıq belgileri, qásiyetleri boyınsha ajıratıw. Bul jaǵdayda shıǵarmalardıń ámeliy (texnikalıq) tamanlarına baslı dıqqat beriledi. Mısalı, shıǵıs lirikasında ǵázzel, rubayı,

murabba, muxammes, musaddas hám t.b., batıs lirikasında kanсona,

sonet, oktavalar óz ishine kútá kóp ámeliy yaki texnikalıq qásiyetlerdi hám belgilerdi jámleydi. Lirikanıń bul túrleri

birinshi náwbette qosıqtıń qatar hám buwın sanlarına, bánt, ırǵaq,

barlıq bóliniw prinсiplerin janrlar dep ataw úrdis bolıp ketken.

Mısalı, ádebiy túrler bolǵan epos, lirika, drama da janrlar,

mazmun, tema belgileri boyınsha ayırılatuǵın shıǵarmalar

toparların da janrlar dep ataw dástúr bolıp ketken. Aytayıq, didaktika (aqıl-násiyat) janrı, muhabbat qosıqları, satiralıq shıǵarmalar, tragediyalıq shıǵarmalar hám t.b. janrlıq atamalar usı prinсipte kelip shıqqan. Sonday-aq shıǵarmalardıń qurılısı, kólemi, texnikalıq belgileri, basqa da uqsas qásiyetleri boyınsha da bir tekles shıǵarmalar toparlarına da janrlar dep at beriw ádet bolıp ketken. Mısalı, roman janrı, gúrriń janrı, ǵázzel janrı, muxammes janrı hám t.b. Hátteki proza janrı, poeziya janrı dep

ajıratıwlar da házirgi ádebiyatta hám ádebiyattanıwda keń tarqalǵan terminologiyalıq qubılıslardan. Negizinde proza hám poeziya kórkem tildiń túrleri (vidı xudojestvennoy rechi).

Biz bul janrlıq atamalardıń barlıǵın qayta qarap, qayta

talqılap, olarǵa pútkilley jańa atamalar, túsinikler beriw

niyetinde e mespiz. "Lirikada janrlar máselesi tuwralı hár qıylı teoriyalıq-estetikalıq pikirler kóp (I.Sultan, ?.Twychiev, N.Shukurov, M.Ibrahimov, O.Nosirov, R.Arzibekov) . Olardı úyreniw hám

áq

juwmaqlastırıw tiykarǵıların tirek e tip alıp, lirik janrlardıń

hár birin monografiyalıq tárizde izertlew e le kún tártibinde turıptı.''á Sonlıqtan biz házirshe ádebiyattıń lirika túri boyınsha islenip shıǵılǵan hám ilimde keń tarqalǵan teoriyalıq túsiniklerdi,

ámeliy qollanbalardı, atamalardı qaraqalpaq lirikasın, sonıń ishinde XIX ásir lirikasın janrlıq jaqtan tallaǵanda basshılıqqa

alǵan maqul dep e saplaymız. Anıǵıraq aytqanda Kúnxoja, Ájiniyaz,

Berdaqtıń lirikalıq shıǵarmaların dáslep ádebiy túr (lirika) sıpatında tallap, olardıń lirikalıq qásiyetlerin ashıw maqsetke muwapıq keledi. Ele de anıǵıraq aytsaq, olardıń estetikalıq qásiyetlerin, belgilerin ashıw, yaǵnıy lirikalıq shıǵarmalardıń oqıwshıda estetikalıq sezimlerdi: gózzallıq sezimlerdi, kúyiniw,

súysiniw, muń-sher, qayǵı-hásiret, kóterińki, jerkenishli yamasa házil-kúlki sezimlerdi oyatıw qásiyetin ashıw talapqa say keledi.

Sonıń menen birge XIX ásirdegi qaraqalpaq lirikasın

mazmunlıq toparlarǵa yaki janrlarǵa bólip qarasaq, olardıń jámiyetlik, siyasıy, tariyxıy, filosofiyalıq, soсiallıq mazmunın ashıw múmkinshiligi tuwadı. Bul jaǵdayda lirikaǵa tek estetikalıq kóz qaraslardan ǵana e mes, al tariyxıy-jámiyetlik kóz qaraslardan da jantasıw talap e tiledi. Máselen, Ájiniyazdıń ″Beri kel″, ″Ay álip″ shıǵarmaları estetikalıq qubılıs sıpatında adamnıń júrek tórinde

jatırǵan gózzal sezimlerin, ruwxıy keshirmelerin, ruwxıy

halatların beredi. Bul gózzal sezimler lirikalıq qaharmannıń ruwxıy keshirmeleri arqalı sáwlelenedi. Lirikalıq qaharman kúshli sezimler qursawında qalǵanlıǵı sonshelli, ol ózligin joǵaltıp, aqıl-huwıshtan ketiw dárejesine shekem baradı. Mısalı:

Ha-haya sharmim ketipdur tıyǵı jálladıń bilan,

Xi-qıyalımnan adastım danayı qalıń bilan,

áń

áó

tuwralı keyinirekte tolıǵıraq toqtap ótemiz). Bul dáwirde janrlıq atamalar hám jikleniwler kórkem dóretiwshiliktiń ámeliy barısında

tiykarınan kitabıy (jazba ádebiyatqa tiyisli) janrlar bolǵan. XIX

ásirdegi qaraqalpaq qosıqları geyde ǵázzeller dep te atala bergen (Bul másele boyınsha usı jumısta arnawlı maqala bar).

Eger de XIX ásirdegi qaraqalpaq klassikalıq lirikasın janrlıq

qásiyetleri boyınsha, onıń mazmunlıq hám formalıq túrleniwleri

babında qarastırsaq, onıń xalqımızdıń ruwxıy, mádeniy rawajlanıwındaǵı kórkemlik hám tariyxıy áhmiyetin, Oraylıq Aziya xalıqları ádebiyatlarındaǵı girewli ornın e le de keńirek ashıp

beriw múmkinshiligi tuwadı. Qala berse ádebiy janrlar-dúnya ádebiyatına tán ulıwma kórkem qubılıs. Qaraqalpaq klassikalıq poeziyasındaǵı ayırım janrlardıń tipologiyalıq belgilerin dúnya ádebiyatınıń, anaw yaki mınaw basqıshlarında tabıwǵa boladı. Usı esaptan qaraqalpaq klassikalıq lirikasınıń e ski túrkiy ádebiyat

uqsaslıqların ashıwǵa boladı. Demek, bul jaǵday XIX ásirdegi hám onnan burınǵı qaraqalpaq ádebiyatı óziniń tariyxıy hám mádeniy sharayatlarına bola dúnyanıń aldıńǵı ádebiyatlarınan tariyxıyjámiyetlik mazmunı boyınsha biraz keshewillep qalsa da ulıwma dúnya ádebiyatınıń baslı kórkemlik dástúrlerine baylanısa alǵanın, onıń kishkene bir quram bólegine aynala alǵanın kórsetedi.

Olay bolsa, qaraqalpaq klassikalıq poeziyasın, sonıń ishinde lirikanı házirgi ádebiyattanıw iliminiń jetiskenligi dárejesinde

áú

janrlıq ózgeshelikleri boyınsha tallaw búgingi talaplardan kelip shıǵatuǵın zárúrli ilajlardan bolıp esaplanadı.

Qaraqalpaq lirikasınıń janrlıq jaqtan rawajlanıwın izertlewdiń barısında onıń genetikalıq tamırların ashıwǵa tiyisli dárejede dıqqat bóliniwi kerekligin joqarıda e skertken edik. Usı talaptan kelip shıǵıp, qaraqalpaq lirikasınıń kórkemlik saǵaların óz aldına arnawlı túrde úyrengendi maqul dep esapladıq.

Erte dáwirdegi qaraqalpaq jırlarınıń lirikalıq qásiyetleri

Qaraqalpaq xalqı óziniń házirgi atı menen tariyx maydanında

XVI ásirden baslap kórine basladı. Biraq bul qaraqalpaq xalqı XVI

ásirdiń arjaǵında tariyxta joq degen túsinikti ańlatpaydı. ″Biz xalıqtı ataması arqalı e mes, al onıń mádeniyatı, ruwxı arqalı

bilemiz″á-degen e di Ózbekstan Respublikasınıń Prezidenti I.Karimov. Tariyxqa názer taslasaq qaraqalpaqlar kútá e rte dáwirlerden-aq óziniń xalıqlıq ruwxına, mádeniyatına, úrp-

ádetlerine, tiline, sóz ónerine iye bolǵan.

Demek, qaraqalpaq sóz óneriniń bası XVI-XVII ásirler e mes, al

ásirlerdiń tereń tórine ketedi, basqasha aytqanda qaraqalpaq sóz óneriniń saǵaları áyyemgi túrkiy folklor menen ádebiyatına barıp taqaladı. Usı bay miyrasqa basqa túrkiy xalıqları sıyaqlı qaraqalpaqlar da sherik e kenligi uzaq jıllar dawam e tken ilimiy izertlewler nátiyjesinde dálillendi.ǵ

áh

bul silteme berilgen miynetlerdiń barlıǵında derlik tolǵaw

sıpatında qaysı ádebiy túrge, janrǵa qatnası máselesi keńirek qozǵalmaydı.

Tolǵawlar forması boyınsha túrkiy xalıqlarǵa góne zamanlardan miyras bolıp kiyatırǵan dástúrli jır úlgisinde dóretile beredi.

Olar qurılısı boyınsha belgili bir bánt ólshemlerine, uyqas tártiplerine baǵınbay 7-8 buwınlı shubırtpa qatarlar túrinde kele beredi. Tolǵawlardıń bunday qásiyetin túrkiy xalıqlar poeziyasın, qosıq qurılısın tereń úyrengen belgili alımlar V.M.Jirmunskiy hám M.Hamraev óz miynetlerinde kórsetip ótedi.á

Tolǵawlardı ádebiy túrlerdiń qaysısına jatqaramız? Tolǵawlar

janrlıq qásiyetleri boyınsha lirika ma ya epika ma? Bul máselege qazaq hám noǵay alımlarınıń bir qatar miynetlerinde belgili dárejede itibar berilgen.

Qazaq jırı menen óleńiniń qurılısın, zańlılıqların tereń

izertlegen belgili alım Z.Axmetov tolǵawdı óleń túrindegi oy qozǵaw,

súyeydi hám tolǵawdıń janrlıq qásiyetlerin naq materiallar tiykarında baqlay otırıp, tómendegi juwmaqqa keledi: ″Tolǵaw óziniń yoshlı, názik qásiyetin saqlay otırıp, jeke adamnıń sezimlerin tásirli, nárli jetkizetuǵın lirika xızmetin de jaman

tolǵawdıń lirika júgin qosa kóteriwi óz-ózinen túsinikli.″á

Qazaq jırı menen óleńiniń qásiyetlerin e rte dáwirler menen

XIX ásir aralıǵındaǵı poeziya mısalında úyrengen Q.Ómiraliev tolǵawlar tuwralı ″Bul ... jırlardıń (tolǵawlardıń- Q.J.) bári ″menaqınnıń″ sózi, lirikalıq poeziya. Bul lirikalıq poeziyanıń jekejeke janrları kútá góne zamanlarda-aq payda bolǵan. Olardıń óz izin

awızsha poeziyada ayqın qaldırǵan dáwiri XV-XVI ásirler menen onnan bergi dáwir bolǵan″ degen juwmaqqa keledi.ǵ

Belgili jazıwshı hám alım Muxtar Maǵauin tolǵawlardı oy-

pikir tolǵawları hám lirikalıq tolǵawlar dep eki toparǵa jikleydi.

Tolǵawlardıń kórkemlik ózgesheliklerin izertlegen K.Sıdıkov ta dıqqatqa ılayıqlı pikirler aytadı: ″... tolǵawda aqın, jırawdıń quwanıp, shadlanǵan yamasa ǵázeplenip ızalanǵanın terbelisleri de, sol dáwirdegi jámiyetlik iri waqıyalarǵa aytqan parasatlı sın sózleri de yaki dúnya, ómir, adam, tábiyat, zaman sırları tuwralı filosofiyalıq didaktikalıq pikirler de kórinedi. Tolǵawlarda tolqınlanǵan sezim de, tereń oy da, ushqır qıyal da, ór pafos ta órile keledi″.ń

Qazaq tolǵawın janr sıpatında qarap, onıń tariyxıy kórkemlik tamırların, estetikalıq qásiyetlerin arnawlı izertlegen ilimpaz B.Abılqasımov tolǵawlarda lirikalıq hám epikalıq qásiyetlerdiń

ǵ0

bar e kenin aytadı: "Tolǵaw janrı sap lirikalıq janrdan ajıralıp turadı. Ol bir shıǵarmanıń ishinde bir neshe temalardı sáwlelendire beredi, nátiyjede tolǵawlarda belgili dárejede epikalıq qásiyetler

de kórinedi".á

Biziń sóz e tip otırǵan dáwir tolǵawlarınıń basım kópshiligi noǵay xalqınıń folklorında da ushırasadı. Sıpıra jıraw, Asan

qayǵı, Dospambet hám t.b. jırawlardıń tolǵawlarınıń noǵaysha varintların ilimiy tallawdan ótkergen avtorlardıń bir qatarı olardıń birazın lirikalıq shıǵarmalarǵa megzetedi hám ayırım orınlarda ″lirikalıq geroy″ terminin qollanadı. Sonıń menen

tolǵawları qazaq hám noǵay tolǵawları menen ideyalıq-tematikalıq

baylanıslı. Qaraqalpaq, noǵay hám qazaq tolǵawları bir túbirden kógergen tuwısqan daraqlar. Sebebi, qaraqalpaqlar, noǵaylar, qazaqlar etnikalıq jaqtan bir-birine jaqın (úshewi de túrkiy xalıqlardıń qıpshaq toparına kiredi), e rte zamanlarda Túrik qaǵanlıǵında, onnan beride Altın Ordada (XIII-XIV ásirler) hám Noǵay Ordasında

(XIV-XV ásirler), birlikte jasaǵan, ortaq mádeniy múlik jaratqan. Sonlıqtan qaraqalpaq, noǵay, qazaq tolǵawlarınıń, batırlıq jırlarınıń atqarıwshıları bir jırawlar bolıp (Sıpır jıraw,

ǵá

Asan qayǵı, Dospanbet, Qaztuwǵan, Shalkiyiz hám t.b. jırawlar), olardıń jırları úsh xalıqqa da teńdey miyras bolıp qalǵan. Demek,

qazaq hám noǵay tolǵawları boyınsha izertlewler qaraqalpaq tolǵawlarınıń janrlıq hám basqa da kórkemlik ózgesheliklerin tereń úyreniwge sózsiz járdemin tiygizedi.

Qaraqalpaq tolǵawların janrlıq kóz qarastan barlastırsaq, olardıń geyparaları epikalıq bayanlawǵa keyip beredi, qanday da bir waqıyanı, kóbinese tariyxıy waqıyanı epikalıq baǵdarda súwretleydi.

Bunday tolǵawlardıń kórkemlik ózegin epikaǵa tán syujet, sonday-aq epikalıq personaj (yaki personajlar) hám t.b. janrlıq qásiyetler belgilep turadı.

Tolǵawlardan bir mısal tallasaq, bul pikir ele de ayqınlasadı.

Asıw-asıw tawlardan,

Asıǵa kóshti kóp noǵay,

Edil menen Jayıqtan,

Jabıla kóshti kóp noǵay,

Ormanbet biy ólgende,

On san noǵay búlgende,

Ormanbettey biylerden,

Ul qalmadı, qız qaldı,

Alǵır qustıń pánjesi, :sh qızınıń genjesi, Sarısha sulıw der edi.

Noǵaylınıń elinde,

Qádeli ósken qariyası,

Jigerli ósken jigiti,

Jıyılıp keńes etedi.

Gáwhardan tuwǵan qıyaqsań,

Sónbeytuǵın shıraqsań,

Hasıldan qalǵan áwladsań,