Ádebiy terminler
.pdfxalatların beretuǵın lirikalıq shıǵarmalardıń ózlerin tikkeley monologqa jatqarıwǵa boladı. Lirikalıq shıǵarmalardı shayırdıń monologi dese de boladı.
―Baǵdagúl‖ pesasındaǵı Shámshet bolıstıń óz-ózi menen bolǵan monologin keltireyik. ―Atı Baǵdagúl deydi, baǵdaǵı gúl hám onınday bola almas. Sın-sımbat , betajar degeniń bolsa bola beredi eken. Adam jutıp ǵana jibergendey, kewlime bir ornadı, ǵarrılıqtıń aldında, hámel menen baylıqtıń arqasında sonı alıp, dúnyada ármansız bolajaqpan (ǵujırlanıp), ho, ho, adamlar saǵan bermes, qız da tiymes deydi. Qız tápirisi mal degen, qızda ne ıqtıyar bar, nege bermeydi, awa bermes, tawǵa jambas salsam, awdarıp urǵanday bolıslıqtıń kúshi mende bar. Qarsıma shıqqan 4-5 adamnıń tósligin jayıp, tonın bersem, Qarmanbay alatuǵın baylıq mende bar. Nege bermesin, nege paydasın bilmesin. Men ǵoy búgin de máwij urıp turǵan dáryaman… bılayınsha aytqanda qıdır darıǵan ǵáziynemen… (―Baǵdagúl‖,
S.Májitov. shıǵ. Nókis-1965, 195-bet)
MOTIV. (Franсuzsha motif –nama, ırǵaq degendi bildiredi). Kórkem shıǵarmanıń syujetiniń bir bólekshesi. Motiv termini kóbinese xalıq awızeki dóretiwiligin qollanıladı. Mısalı, qaharmanlıq dástanlarda batırdıń at tańlaw motivi, batırdıń óz qalıńlıǵın izlep ketiw motivi, batırdıń saparǵa shıǵar aldında óz xalqı, ata-anası menen xoshlasıw motivi h.t.b.
MUWASHSHAQ. (Arabsha –bezelgen, pardozlanǵan degen mánisti bildiredi). Qosıq óneriniń bir túri. Túrkiy poeziyaǵa arab poeziyasınan kirip kelgen. Qosıq qatarlarınıń eń basındaǵı háriplerdi joqarıdan tómenge qaray okıǵanda bir adamnıń yamasa basqa nárseniń atı yamasa laqabı shıǵadı.
Muwashshaq óziniń qásiyetleri boyınsha antik grek poeziyasındaǵı akrostixlarǵa jaqınlasadı. MURABBA yamasa TÓRTLIK. Tórt qatardan turatuǵın qosıq bántleri. Murabba a-a-a-a, b-b-b-
a, v-v-v-a úlgisinde uyqasıp keledi. Kórinip turǵanınday murabbada birinshi bánttiń tórt qatarı uyqasadı, al qalǵan bántlerdiń barlıq úsh qatarı uyqasıp, birinshi bánttiń tórtinshi qatarı qaytalanıp keliwi múmkin.
Endi sendey jańa-janım qaydadur (a)
Kórip gúl júzińdi baǵda bándadur (a) Saqlayın
ıshqıńdı, eger janım tándadur (a)Ózim hár jaydaman kewlim sendedur (a) Erteli-kesh fikrizikrim qıyalıń (a) Soramadıń-neler keshti awhalıń (a) Eslerime túsip shiyrin sózleriń (a)
Ózim hár jaydaman kewlim sendedur (b)
(Muqimiy)
NAQÍL. Turmıs shınlıǵı tuwralı ótkir hám qısqa túrde obrazlı etip aytılǵan sózler, awızeki xalıq dóretpesiniń bir túri. Ádebiyattanıw iliminde hám kópshilik túrkiy hám basqa da xalıqlar arasında naqıl hám maqallar (posloviсı) bir-birinen ajıralmastan qatarlasıp júredi. Biraq olardı ilimiy kóz-qarastan hám jámiyetlik turmıs waqıyaları menen de salıstırıp qarasaq, ekewi arasında az da bolsa ayırmashılıqlar bar ekenligi belgili boladı. Atap aytqanda naqıl hesh bir tımsallanbastan turmıs haqqında tuwra aytılǵan obrazlı sóz.
Mısalı,
―Tuwrı sóz qılıshtan ótkir‖
―Atańa ne isleseń, aldıńa sol keledi‖ ―Aqıl túbi sarı altın‖
Bunnan tısqarı naqıl sózler tek ǵana bunday sanawlı qısqa sózler arqalı emes, al rifmlasqan, qosıqqa túsirilgen túrinde de ushırasadı hám sol arqalı óz tásirin jáne de kúsheytedi.
―Bilegi juwan birdi jıǵar Bilimi kúshli mıńdı jıǵar‖
Al maqallar bolsa naqılǵa salıstırǵanda awıspalı mánide kelip hám turmıstı keńirek qamtıńqırap otıradı. Mısalı,
―Samal bolmasa shóptiń bası qıymıldamaydı‖ ―Iyt joq jerde shoshqa úredi‖.
Sonıń menen birge xalıq naqıl hám maqallar bir-biri menen tıǵız, ajıralmas túrde birigip te (sintezlenip) qollanılǵan jaǵdayların jiyi ushıratıw múmkin. Mısalı,
―At aylanıp qazıǵın tabar
- 41 -
Er aylanıp elin tabar‖ ―Tuǵırınan bezgen suńqar ońbasÚyirinen bezgen tulpar ońbas‖
Ulıwma alǵanda naqıl-maqallardıń barlıǵı da úlken tárbiyalıq áhmiyeti, olar ózleriniń obrazlılıǵınıń kúshliligi, turmıslıq áhmiyetiniń zor ekenligi menen biziń dáwirimizge shekem jetip kelgen.
NAQÍRAT. Nama qosıqlarında hár bir shuwmaq (kuplet) pitken sayın qaytalanıp keletuǵın qatarlar yamasa pútin bir shuwmaq qosıq. Nama qosıqlarınıń naqıratı arqalı sol shıǵarmadaǵı belgili bir oy, ideya jáne de konkretirek, dálirek kórsetiledi hám tásirlilik kúsheyip otıradı. Bul kópshilik jaǵdayda arnaw qosıqlarına tán bolıp, bir neshe atqarıwshılar menen xor arqalı aytıladı.
NATURALIZM. (Latın sózi natura – bizińshe tábiyat mánisinde). Ádebiy shıǵarmalarda turmısta bolǵan nárselerdiń barlıǵın sol turısına qalıwsız súwretlew. Naturalizm XIX ásirdiń ekinshi yarımınan baslap ayrıqsha bir aǵım sıpatında kóbirek kórkem prozanıń rawajlanıwında ayrıqsha kózge tústi. E.Zolya, Flober, Mopassan, G.Ibsen taǵı basqalar usı ádebiy mektep, ádebiy agımnıń úlken wákilleri atandı. Olardıń geypara shıǵarmalarında aristokratiyalıq, burjuaziyalıq jámiyettegi morallıq buzıqlıqlar (Mısalı, G. Mopassannıń ―Áziyzim‖ romanın alıp qarańız) ashıqtan-ashıq súwretlenip, ayawsız áshkaralandı. Bul aǵımnıń biraz unamsız tárepleri menen birge onıń turmıs haqıyqatlıǵın dál, jasırmay, búkpelemesten súwretlewge tiygizgen biraz ilgeri tásirin de biykarlaw múmkin emes. Sonıń ushın da onı geypara orıs jazıwshıları hám sınshıları da (V. G. Belinskiy de) óz waqtında orınlı túrde quwatlap shıqqan. Soǵan qaramastan SSSR ómir súrip, KPSStiń húkimdarlıǵı ot shashıp turǵan waqıtları turmıs haqıyqatlıǵın súwretlewlerdegi jazıwshılardıń barlıq jetispewshilikleri, kompoziсiyanıń shubalańqılıǵı, oy-pikirlerdiń gúńkirtligi yamasa astarlı, tımsal formasında beriliwi, geyde shınlıqtıń jasırmay ashıq sáwleleniwi de – barlıǵı naturalizmniń batpaǵına aparıp batırıldı. Sóytip, jazıwshılar geyde orınsız túrde soсialistlik jámiyetti qaralawshı, onı boyap kórsetiwshi, turmıstı sol tursına natural halında súwretlewshi siyasiy jaqtan górsoqır dárejesine shekem ayıplandı.
NEOLOGIZM. (Grek sózi neos – jańa, logos sózi – jańa sóz mánisinde). Neologizm belgili bir tariyxıy dáwirlerde jámiyettiń rawajlanıwı arqalı hár bir tilge kirgen jańa sózler. Neologizmler tek ǵana xalıqtıń awızeki sóylew tilinde ushırasıp qalmastan ol jazba tilde, ádebiyatta da qollanılıp, sol arqalı jámiyetlik rawajlanıwdıń dál tariyxıy basqıshı, qaharmannıń yaki jazıwshı-shayırlardıń oy-órisiniń dárejesin sáwlelendirip otıradı. Mısalı, XX ásirdiń basındaǵı qaraqalpaq ádebiyatında A.Dabılov ―Artel bolıp uyımlasıń!‖ kosıǵında ―artel‖ sózin qollanıw arqalı sol jıllardaǵı jańasha uyımnıń mánisin ózinshe túsindiredi. Sonday-aq, ol usı qosıǵında kolxoz, batrak, soсiallıq sıyaqlı jańa sózlerdi de paydalanadı hám usılar arqalı shayırdıń turmıstaǵı bolıp atırǵan jańalıqlarǵa janı qumarlıǵı anıq kórinedi.
NIGILIZM. (Latın sózi nihie hesh nárse degen mániste). Nigilizm kórkem ádebiyattaǵı hám
ádebiyattanıw ilimindegi burınnan qáliplesken belgili bir kóz-qaraslardı biykarǵa shıǵarıwshı baǵdar. Mısalı, XX ásirdiń 50-jıllarınıń ortalarına shekem Orta Aziya xalıqlarınıń ataqlı shıǵarmaları ―Alpamıs‖ ―Qoblan‖ dástanları, al jaqın jıllarǵa shekem ―Edige‖ dástanı bir tárepleme nadurıs dep esaplanıp, ayırım nigilistlik baǵdardaǵı ádebiyatshılar tárepinen biykarlanıp kelindi. Qaraqalpaq ádebiyatınıń klassigi Berdaq yamasa qazaq ádebiyatınıń maqtanıshı Abay dóretpelerin qayta tiklewge de niglistlik baǵdardıń unamsız tásiri kúshli bolǵan.
NOVATORSTVO-novatorlıq, jańashıllıq. (Latın tilinen novator –jańalanıp turıw mánisinde).
Kórkem ádebiyatqa jańasha oy-pikirlerdi hám formaların alıp kiriw. Bul túsinik kórkem ádebiyattı bahalawda ayrıqsha ideyalık hám estetikalıq áhmiyetke iye.
Hár qanday dáwirdegi kórkem oy-pikir ózinen burınǵı ideyalıq dástúrlerge (tradiсiyaǵa) súyene otırıp, jańa siyasiy jámiyetlik shárayatlarǵa baylanıslı sol ózi jasap turǵan zaman ushın jańasha oypikirlerdi ortaǵa taslawı múmkin emes. Bunday jańa ideyalar jańasha súwretlew formalarında talap etip, sóytip ádebiyatta dástúr menen jańashıllıqtıń baylanısı kelip shıǵadı. XX ásirdegi karaqalpaq ádebiyatı ózinen burınǵı oy-pikirlerdegi ulıwma xalıqlıq-demokratiyalıq ideyalar bolǵan xalıqtıń azatlıqqa, ǵárezsizlikke umtılıw pikirlerin jáne de dawam ettire otırıp, házir hár tárepleme sınalıp atırsa da, sol waqıt ushın jańalıq bolǵan Oktyabrdi, onın ullılıǵın, artıqmashlıǵın úlken pafos penen
- 42 -
jırlawǵa ótti. Sol jıllardaǵı A.Muwsaev, A.Dabılov, X.Axmetov, S.Májitov t. basqalardıń dóretpesinde usı máselelerdi sáwlelendiriw sol dáwir ádebiyatına ideyalıq jańashıllıq bolıp kirgeni dawsız. Mine, usınday ideyalıq talaplar,, dáwirdiń wazıypaları kórkem súwretlewdiń jańa forma hám usılların, janr hám stillerin de talap etti. Endi qaraqalpaq ádebiyatında burın ushıraspaǵan dramaturgiya, kórkem realistlik proza sıyaqlı jańa janrlıq túrler, poeziya, qosıq qurılısında da jańasha ózgeshelikler payda bola basladı. Usılayınsha jańa dáwirge baylanıslı, xalıqtıń kórkem oyınıń, aqılınıń, sana seziminiń, dúnya tanımınıń da alǵa ilgerilep rawajlanıwı menen ádebiyat, ózgeshe bir ideyalıq hám estetikalıq novatorlıq, jańashıllıq qáliplesti. Bul ideyalıq hám estetikalıq birlik ásirimizdiń sońǵı jılları jáne de rawajlanıp, túrlenip, jetilisip bardı. Qaraqalpaq ádebiyatındaǵı jańashıllıqtıń bunday sırların onıń hár bir janrınıń rawajlanıwınıń ózinen de anıq kóriwge boladı.
NOVELLA. (Italyan tilinen novella – jańalıq degen mániste). Qaharman ómirindegi keskin burılıs jasalǵan máwritti qısqa hám ótkir kórkem psixologiyalıq túrde súwretlewshi prozanıń kishi janrlıq túri. Novellada: a) waqıya dál bir qaharmannıń ómiri menen tariyxıy jaqtan bekkem ajıralmas baylanısqa iye bolıwı, b) syujettiń kútilmegen jerden baslanıwı, v) kóterilip otırǵan máselelerdiń turmıstan alınǵan bir tásirli kórkem detaldıń átirapına kurılıwı, g) shıǵarmada oǵırı qısqa, hátteki qas-qaǵım máwritke uzaq jıllardıń da mazmunın sıydırıp jiberiw h.t.basqalar onıń geypara janrlıq túrlerden ózgesheligin kórsetedi. Novella janrlıq túr sıpatında XIV-XV ásirlerde, Oyanıw dáwirlerinde aq Batıs Evropa, Italiya ádebiyatlarında jaqsı rawajlanǵan. Ózbek ádebiyatında A.Qahhardıń, qaraqalpaq prozasında Á.Atajanov, G.Esemuratova, H.Ótemuratovalardıń dóretiwshilik iskerliginde novellanıń jaqsı úlgileri bar. Bul janr
óziniń kóleminiń kishi bolıwına qaramastan kórkem realistlik prozanıń túrleniwiniń, onıń jetiskenliginiń, ádebiyatta qaharman obrazın, xarakterin ashıp beriwdiń tereńlesip baratırǵanınıń gúwası bolıp esaplanadı.
OBRAZ. Kórkem ádebiyat penen óner shıǵarmalarında turmıs haqıyqatlıǵın belgili bir usıllarda sáwlelendirgen jámiyetlik qubılıslar, tábiyiy kórinisler hám adamlardıń minezqulqı, ádep-ikramlılıǵı
(xarakteri). Ádebiy dóretpelerde kóbirek obraz atamasında jazıwshı tárepinen súwretlengen insan minezqulqı, onıń dúnyaǵa kózqarası, oy-pikiri hám sezimler álemi túsiniledi. Sonıń ushın da V.G.Belinskiy
―Shayır obraz arqalı oylaydı‖ dep kórsetken. Mine, usı obraz arqalı shayır-jazıwshılar ózleriniń tutqan baǵdarına, alǵa qoyǵan niyetine baylanıslı jámiyetlik turmıs haqqındaǵı óz pikrlerin bildiredi, olardı maqullaydı yamasa biykarlaydı.
Ádebiyatta jazıwshılar obraz arqalı tek ǵana jámiyetlik rawajlanıwdıń ulıwmalıq, ortaq bolǵan baslı belgilerin sáwlelendirip qoymastan, al shıǵarmaǵa qatnasıwshı qaharmanlardıń jeke minez-qullıq belgilerin de ashıp beredi hám sol sebepli ol ádebiyattanıwdaǵı ―qaharman‖ túsinigi menen tıǵız baylanıslı. Al bul nárse bolsa óz gezeginde jazıwshınıń qaharmanlardıń ishki ruwxıy álemin ashıp beriwdegi sheberlikti keltirip shıǵaradı. Óytkeni, M.Gorkiydiń aytqanınday ―birew-saqıy, birew-sıqmar, birewmıljıń, birew-az sóyleydi, birew-mehriban, birew-tas bawır‖. Mine, bulardı óz ornında dóretpeniń negizgi baǵdarına baylanıslı ashıp kórsete biliw jazıwshı ushın ańsatlıqqa túspeydi.
Eger de burın kópshilik ádebiyatshı-ilimpazlar tárepinen obrazlar shártli túrde ekige unamlı hám unamsız obrazlar dep bólinip júrgen bolsa, házir bul atamalardıń ilimde de hám onıń kórkem ádebiyatta júrimi qısqarıp baratırǵanlıǵın kóriwge boladı. Sebebi turmıstıń ózinde de tap erteklerdegidey sútten aq, suwdan taza adamlardı tabıw qıyın. Al biz usı waqıtqa shekem árman etip, ideal tutıp júrgen marksistlikleninlik túsinikler, kommunizm jámiyettiń qurıwdıń ózi mázi saǵım, elestey bolıp qaldı.
Obraz ádebyattaǵı xarakter túsinigi menen de tıǵız baylanıslı hám olar arasında belgili dárejede bolsa da ayırmashılıqlar bar. Atap aytqanda, hár qanday obraz xarakter bola bermeydi, al biz xarakter degende hár tárepleme tereńnen ashılaǵan shıǵarmada óziniń jeke minez-qulıq qásiyetleri menen oqıwshılardıń yadında uzaq waqıt saqlanıp qalatuǵın obrazlardı túsinemiz. Mısalı, sońǵı jıllardaǵı qaraqalpaq prozasında T.Qayıpbergenovtıń ―Kózdiń qarashıǵı‖ romanındaǵı jaqsılıq Dáwletov, SH.Seytovtıń ―Xalqabad‖ındaǵı Hudaybergen shundıy, Qunnazar aqsaqal obrazları hám usıǵan usaǵanlar xarakter dárejesine erise alǵan. Bularda jazıwshınıń sheberligi anıq kózge taslanadı.
- 43 -
Obrazdı janrlıq prinсipi negizinde bólip qaraytuǵın bolsaq ol lirikalıq, epikalıq, dramalıq obraz bolıp, usı jerde de bul ádebiyattaǵı qaharman túsinigi (Q. Qaharman) menen tıǵız baylanısıp ketedi.
Kórkem obraz túsinigi tariyxıy jaǵdaylarǵa baylanıslı ózgerip, hár qıylı mánide de qollanıladı. Ol sonıń menen birge hár qıylı kórkem metodtıń wákilleri tárepinen túrlishe túsiniliwi múmkin hám ol jazıwshınıń tutqan baǵdarı menen ajıralmas baylanısqa iye. Jazıwshı óz shıǵarmasında negizgi ideyaǵa baylanıslı qaharmannıń is-háreketin belgili dárejede basqarıp, bir maqsetke qaray jetelep te otırıwı tábiyiy. Biraq geyde waqıyalardıń rawajlanıw barısında qaharmannıń keleshek táǵdiri jazıwshı oylanǵannan basqasha bolıp shıǵıwı múmkin. Mısalı, ózbek jazıwshısı A.Qádiriy óz qaharmanınıń táǵdrine oǵırı ashınǵanınan ol «Ótken kúnler» romanın jazıp otırǵanında Gúmis óldi dep jılap otırǵanın kórgen adamlar bar. Mine, bunday jaǵdaylar obrazdıń turmıslıq áhmiyetin, logikalılıǵın, onıń isenimliligin keltirip shıgaradı.
Bul máselede obraz benen obrazlılıqtı ayırıp qaraw kerek. Obraz joqarıda kórsetilgenindey keń mánige iye, al obrazlılıq bolsa onıń jasalıwına xızmet etetuǵın bir ǵana usıl mánisine jaqın.
OBRAZLAR SISTEMASÍ. Kórkem shıǵarmadaǵı bir-biri menen baylanıslı obrazlardıń toparı. Bunday obrazlar bir-birin tolıqtırıp, jetilistirip, ideyanı jáne de ayqınlastırıp otıradı. Obrazlar sisteması bazı bir jaǵdaylarda simvolikalıq túrde de isletiliwi múmkin. Mısalı, S.Esenin poeziyasında toǵay, qayıń aǵashları hám biydayzarlıqlar bir obrazlar sistemasın quraydı. Qaraqalpaq poeziyasında I.Yusupovtıń shıǵarmalarında ―qara tal, poshsha torǵay‖ ǵa uqsas obrazlar sistemasın qurap, ol biziń ana topıraǵımızdı táriyplep turǵanday.
OBRAZ EVOLYUCIYASÍ. Birinshiden, qaharman obrazınıń pútkil shıǵarmanıń bastan aqırına shekem dinamikalıq rawajlanıwı. Bul atama hám túsinik kópshilik orınlarda kórkem shıǵarmadaǵı baslı qaharmanlarǵa baylanıslı qollanıladı. Haqıyqatında da shıǵarmanıń baslı qaharmanı ondaǵı súwretlengen barlıq waqıyalardıń pútkil syujetlik rawajlanıwdıń ishinen alıp ótiledi hám usı arqalı onıń pútkil siyasiyjámiyetlik, ádep-ikramlıq kelbeti oqıwshılardıń kóz aldında ayqın sáwlelendiriledi. Mısalı, K.Mámbetovtıń ―Posqan e l‖ atlı tariyxıy romanınıń birinshi hám ekinshi kitaplarındaǵı baslı qaharmanlar bolǵan Ismayıl Sultan hám Tınaxmet t. basqalardı alıp qaraytuǵın bolsaq olar shıǵarmanıń hár bir bóliminde óziniń jańa qırları, jańa sıpatları menen kórinip otıradı hám sol dáwirdiń ulıwma tariyxıy mazmunın ashıwǵa sebepshi boladı. Al bularǵa salıstırǵanda Juman jılqımannıń obrazı sol dáwirdegi ápiwayı xalıq wákilleriniń tek ǵana bir kórinisi, bir mısalı retinde alınǵanlıqtan, ol evolyuсiyalıq rawajlanıw halında súwretlenbegen, epizodlıq sıpatta alınǵan.
Ekinshiden, obraz evolyuсiyası degen atama menen arqalı biz jazıwshınıń bir pútin dóretiwshiliginde bir qaharmannıń rawajlanıwınıń hár tárepleme jetilisiw jolların túsinemiz. Mısalı, qaraqalpaq shayırı I.Yusupovtıń bir neshe qosıqlarında hám onıń maqalalarında Ájiniyaz obrazı sáwlelengen, al bul obrazdı shayır óziniń ―Ájiniyaz‖ atlı operasına jazǵan librettosında jáne de jetilistirdi hám tereńlestirdi. Sonday-aq, biz ózbek shayırı Mirtemirdiń bir neshe shıǵarmalarında qaraqalpaq shayırı Berdaqtıń obrazınıń evolyuсiyasın kóriwimiz qıyın emes.
Úshinshiden, biz obraz evolyuсiyası arqalı bir qaharmannıń bir neshe xalıqlardıń ádebiyatında da hár tárepleme jaratılıw hám jetilistiriliwin túsinemiz. Mısalı, Shıǵıs xalıqları ádebiyatındaǵı Farhad hám Shiyrin, Láyli hám Májnún obrazı t.b.
ODA. (Grek sózi oide -qosıq). Turmısta ushırasqan belgili bir waqıyaǵa yamasa bir adamǵa arnalıp jazılǵan poeziyalıq dóretpe. Ol áyyemgi grek ádebiyatında keń tarqalǵan hám kópshilik bolıp nama menen aytılǵan. Oda óziniń shıǵısı jaǵınan hám házirgi kórkem sóz ónerinde isletiliwi boyınsha da kótermelew, maqtawǵa jaqın. Odashıl shayır degen túsinik te usıǵan baylanıslı. Bul janr qaraqalpaq poeziyasında jiyi ushırasatuǵın táriyp qosıqlarına uqsas keledi. Mısalı, A.Muwsaevtıń ―Lenin‖, Abbaz Dabılovtıń ―Kórip keldim‖ shıǵarmalarınodaǵa da, táriyp qosıqlarına da kirgiziw mumkin.
OMONIM. (Grek tilinen homos hám opyma – bir sóz degen mánide). Mánisi jaǵınan hár qıylı, al aytılıwı hám jazılıwı jaǵınan birdey sózler. Bul mısalı kórkem súwretlew quralı retinde ádebiy shıǵarmanıń obrazlılıǵın, tásirin kúsheytedi.
- 44 -
OCHERK. Óziniń kólemi hám súwretlew usılları jaǵınan gúrrińge jaqın. Biraq házirgi turmıstıń dálme-dál qaharmanları hám faktleri, máselelerinen alınǵan kishi prozalıq shıǵarma. Bunday prozalıq shıǵarmalarda bolǵandı bolǵanday etip súwretlew baslı talap hám onda qaharmanlardıń atı jónin, mákan jayın basqa ádebiy dóretpelerdegidey etip jasırıp kórsetiw yamasa ózgertiw múmkin emes. Sonıń menen birge bul janrda zamanagóy máselelerdi ashıp beriwde faktlerdi jıynaw, onı paydalanıw hám juwmaqlastırıw áhmiyetli orın iyeleydi. Ocherklerde dál faktlerge súyengenlikten de jazıwshı qıyalıy oylardan biraz sheklenip, ol kaharmanlardıń obrazın ashıp beriw ushın kóp qıyınshılıqlar keltirip shıǵaradı. Qaraqalpaq prozasında Ó.Xojaniyazov, K.Sultanov, S.Saliev, O.Ábdiraxmanov h.t.b ocherk dóretiwdegi eń sheber jazıwshılar qatarında tilge alınadı.
Ocherk kórkem ádebyattan tısqarı jurnalistikanıń da bir janrlıq túri sıpatında belgili. ÓZLESTIRIW. Jazıwshınıń xalıq awızeki poeziyası yamasa ózinen burınǵı jazıwshınıń
shıǵarmalarınan úyreniwi, olardıń temasın, ideyasın, syujetin, sonday-aq kórkemlew usılların dóretiwshilik penen paydalanıwı. Mısalı, karaqalpaq shayırları Kúnxoja, Ájiniyaz, Berdaq ózinen burın ótken maqtumqulınıń ideyalıq hám kórkemlik táreplerin ózlestirip, onıń jolı menen qosıqlar jazdı. I. Yusupov antik poeziyanıń obrazların ózlestirip, olardı óz shıǵarmalarında sátli paydalandı.
ÓLSHEM. (Grekshe metron -ólshew sózinen alınǵan). Qosıqtı tártipke túsiretuǵın ritmikalıq birlik, ólshem. Metr (ólshem) qosıqtı qara sózden ayıratuǵın tiykarǵı bólegi bolıp esaplanadı. Mısalı, barmaq qosıq qurılısında (Q) ólshem birligi (metr) buwın bolıp tabıladı hám qosıq qatarlarınıń muǵdarı hám teńligi buwınlardıń sanı menen ólshenedi. Bes buwınlı yamasa jeti buwınlı qosıq degende biz qosıq, qatarınıń yamasa ulıwma qosıqtıń ólshemin túsinemiz.
7- LEKCIYA. P, R háriplerinen baslanatuǵın ádebiy terminler tuwralı túsinik
JOBASÍ:
1.P háribinen baslanatuǵın ádebiy terminler tuwralı túsinik.
2.R háribinen baslanatuǵın ádebiy terminler tuwralı túsinik.
PAMFLET. (Inglis sózi pamphlet-áshkaralaw). Belgili bir jámiyetlik dúzimdi, adamlardıń minezqulqın, unamsız baǵdarlardı áshkara etiwshi satiralıq usılda jazılǵan shıǵarma. Pamfletlerdi shártli túrde siyasiy pamflet, kórkem ádebiy pamflet dep te bóliw múmkin. Ádebiyat tariyxında kórkem pamfletler uzaq waqıtlardan berli bar. Evropa ádebiyatınıń klassikleri bolǵan Milton, Svift, Volter, Didro hám taǵı basqalar usı janrlıq túrdiń asqan sheberleri bolıp, ol biziń ásirimizde qaraqalpaq ádebiyatına da kirip keldi. Mısalı, J.Aymurzaevtıń ―Fashizmge ólim‖, ―Germaniyanıń gúrjileri‖ shıǵarmaların pamflettiń qatarına jatqarıwǵa boladı. Sınnıń teoriyasın izertlewshilerdiń kórsetiwi boyınsha ádebiy ―sın pamfletler‖ de jazılıwı mumkin. Bunda da kórkem ádebiy ómirdegi kemshilikler geypara plagiatlıq hám ústirtinlikler ótkir áshkaralanıp otıradı.
PARALLELIZM. (Grek sózi, parallolos – qatarlas mánisinde). Eki túrli qubılıslardı salıstırıw arqalı súwretlewdiń poetikalıq usılı. Bul da ideyalıq-tematikalıq, psixologiyalıq parallelizm hám basqalar bolıp bir neshe túrlerge bóliniwi múmkin. Mısalı, Abbaz shayırdıń ―Ekew bolmadı tiyini‖ t. basqa qosıqlarında ótken dáwir menen Oktyabr revolyuсiyası jeńgennen keyingi xalıq-turmısı oǵırı tásirli qatarlar arqalı salıstırılıp kórsetilgen. Bul ideyalıq-tematikalıq parallelizm. Al geyde kórkem prozalıq shıǵarmalarda yamasa poeziyalıq dóretpelerde kaharmannıń ishki ruwxıy jaǵdayları tábiyat kórinisleri yamasa basqa da qubılısları menen salıstırıladı. Mısalı:
―Dawıl tınar ma desek, qayta barǵan sayın údedi. Jap-jasıl júweri tarılardıń basları samal menen uytqıp barıp, birese tolqın, birese iyrim payda etedi. Bult kem-kem koyıwlasıp, demniń arasında tasır-tusır ete qaldı. Aspan otlı tayaq ılaqtırısıp oynap atırǵanday annan-sannan jıldırım atlasıp, qorǵasınday tamshılar quydı da, kók tawlanǵan jesirdey jılap jiberdi‖.
SH.Seytovtıń ―Kóp edi ketken tırnalar‖ povestinen alınǵan bul tábiyat kórinisi arqalı urıs jıllarındaǵı adamlardıń ishki ruwxıy dúnyasındaǵı kewilsizlik, ala sapıranlıq ta, sol dáwirdiń ulıwma sıpatı da bir-biri menen qatar qoyılıp, psixologiyalıq parallelizm usılında jaqsı ashılǵan.
- 45 -
PEYZAJ. (Franсuz tilinen paysage -mámleket, mákan, el mánisinde). Kórkem shıǵarmalarda tábiyat kórinisleriniń sáwleleniwi. Ádebiyattıń qálegen janrındaǵı kórkem shıǵarmalarda qaharmanlar háreket etip turǵan shárayattı hár tárepleme súwretlew ushın da, olardıń iki ruwxıy dúnyasın tereńnen ashıp beriw maqsetinde de tábiyat kórinislerin beriw úlken áhmiyetke iye. Sonıń menen birge tek ǵana tábiyat kórinislerine arnalǵan poeziyalıq, qosıq túrindegi shıǵarmalar da jiyi ushırasadı hám olardı ádebiyat iliminde ―peyzaj lirikası‖ dep te ataydı. Mısalı ushın Abaydıń ―Qıs‖, ―Jaz‖, ―Gúz‖ atlı shıǵarmaları, Abbaz shayırdıń ―Báhár‖, ―Jaz máwsimi‖ qosıqları peyzajlıq lirikanıń úlgileri. Bularda hárqıylı jıl máwsimlerin súwretlewdiń ózine tán ózgeshelikleri bolsa da, al tiykarınan tábiyat qatnası oqıwshılarda gózzallıqqa qushtarlıqtı tárbiyalaydı estetikalıq zawıqlanıw payda etedi.
Peyzajdı súwretlew prozalıq shıǵarmalarda eki maqsette: shárayattı hár tárepleme obektivlestiriw ushın hám qaharmanlardıń ishki dúnyasın tereńirek ashıp beriw usılı retinde de alınadı. Mısalı: SH.Seytovtıń ―Íǵbal soqpaqları‖ romanında biz peyzajlıq súwretlewlerdiń eń jaqsı úlgilerin kóriwimizge boladı hám ol arqalı qaharmanlar tuwılıp ósken ―Dawıtkól‖ átirapınıń ana tábiyatı, onıń alıstan munarlanǵan torańǵılı, pıshıq murnı batpastay nuw toǵaylıq, kók-kómbek pishenzarlıqlar, beti tıp-tınıq móldiregen, aq shabaqları sekirip oynaǵan kól kelbeti kóz aldımızdan ketpeydi. Qarańız.
―Bir jaǵımız taw, bir jaǵımız jaylaw, bir jaǵımız telegey teńiz bolmaǵan menen sonı ermeklep atırgan kól. Kól, qádimgi kól, ózim mushtayımnan ashıq bolıp ósken –―Gúmis kól‖. Bul házir tal tústegi tımıqta shaypalmastan, misli bir sútke toyıp oynap-oynap tınısh jatırgan mómin qozıday montıyıp tınısh jatır, terbelmey jatır. Anaw ashıq aydınǵa shekem sıǵasqan jap-jasıl pishenliktiń astı da kóldiń jaylımı degenge zárre gúmanlanıp ta qalǵıń keledi. Liykin, kúnde kórip júrgenlikten shıǵar, biz gúmanlanbaymız. Qamıslıqtıń arasında adasqan alıptay anda-sanda zorrıyıp shıqqan torańǵıllar tawsıladı da arjaǵınan aydın jıltıraydı, aydın, tep-tegis aydınlar…Quday degen bar bolıp usı átiraplardan bir ushıp ótken bolsa, tap usı jerge kelgende qudaydıń aynası tusip qaldı ma eken deyseń. Aydın kete beredi, barıp-barıp kóz talımnan jeńil buwaldırǵa aylanadı da, ózine reńles aspan menen qosılıp ketedi. Endi sol kóldiń arǵı etegi qayırılıp kelip, aspanǵa aylanıp, basıńdı búrkep turǵanday sezeseń. Kól hádden tıs tınıq bolǵanlıqtan, aspannıń reńkin sorıp, qaysısınıń kól, qaysısınıń aspan ekenin ajıratıwdı qıyınlastırar edi… Hayranman Murat usı sulıwlıqlardı meniń kózim menen kórmey turıp súwretshi bolmaqshı eken. Tfuw, xalturshik!‖
Solay etip, peyzaj qálegen shıǵarmanıń qurılısında da ayrıqsha úlken áhmiyetke iye.
PEYZAJ LIRIKASÍ. Tábiyat kórinislerin súwretlewshi lirikalıq qosıqlar. Joqarıda kórsetilgenindey tek ǵana tábiyat kórinislerin ashıp beriwshi qosıqlardı ádebiyat tariyxınan kóplep ushıratıwǵa boladı. S.Nurımbetovtıń ―Ámiwdárya‖, N.Japaqovtıń ―Qara teńiz‖ t.b. shıǵarmaları usınday hám klassikalıq poeziyadan da buǵan kóplegen mısallar keltiriw múmkin. Mısalı, Gúlmurat shayırdıń ―Qayda baraman‖ qosıǵın peyzaj lirikası dese de boladı. Sonday-aq Berdaqtıń ―Jaz keler‖ me qosıǵın alıp qaraǵanımızdıń ózinde peyzaj lirikasınıń ózgeshelikleri anıq kórinedi. Qosıqta, birinshiden, tábiyattıń bir máwsimi, onıń suwıq kelbeti ashılsa, ekinshiden, oǵan parallel túrde, astarlı simvolikalıq mánide sol shayır jasaǵan zamannıń qısqa usaǵan awır dárti, azap-aqıretleri de okıwshılarǵa tımsallap jetkeriledi.
PERSONAJ. (Latın sózi, persona – adam mánisinde). Shıǵarmanıń ishinde wakıyalarǵa qatnasıwshı qaharmanlar. Burın, jaqın waqıtlarǵa shekem ―personaj‖ túsinigi ekinshi dárejeli qaharmanlar mánisinde ádebiyat iliminde hám sında qollanılıp keldi. Al házirgi waqıtta bul túsinik ushıraspaydı hám onıń bir tárepleme ekenligi, anıq qáteligi belgili boldı.
POVEST. Kólemi jaǵınan ortasha bolǵan epikalıq shıǵarmanıń bir túri. Ol romannan kishi, gúrrińnen úlken, povestte romandaǵı sıyaqlı jámiyetlik turmıs waqıyaları keń hám shım-shıtırıq waqıyalar arqalı kólemli epikalıq baǵıtta alınbaǵan menen óziniń kótergen máselesi jaǵınan, qaharmanlar xarakterin súwretlewi menen de onnan áhmiyeti tómen emes. Romanda bir neshe tariyxıy dáwirdiń mazmunı bir neshe waqıyalar hám kóp sanlı qaharmanlar obrazı arqalı ashılsa, al povestte solardıń bir bólegi tereńirek sáwleleniwi múmkin. Sonıń ushın da másele onıń kóleminde yamasa qaysı janrlıq túrge kirgiziliwinde emes, kórkem shıǵarmanıń sol janrlıq formanı qalay atqara biliwinde, jazıwshı sheberliginde bolıwı
- 46 -
kerek. V.G.Belinskiy roman menen povestti usı baǵdardan bir-birewiniń arasında diywal qoyıp birotala ajıratıp taslamaǵan, olardı oǵırı uqsas hám baylanıslı dep qaraǵan. Usınday sebeplerge baylanıslı da bazı bir shıǵarmalardı geyde povest, geyde roman dep esaplaydı. Al. M.Sholoxovtıń ―Adamnıń táǵdiri‖ shıǵarması bolsa ádebiyatshı alımlar tárepinen bazda gúrriń, al geypara orınlarda povest sıpatında bahalanadı hám bular teoriyalıq jaqtan hám is júzinde aytarlıqtay qáte emes.
Kórkem realistlik prozanıń bir túri sıpatında povest basqa xalıqlar ádebiyatında erteden-aq rawajlanǵan bolsa, al qaraqalpaq prozasında bul janrlıq túr XX ásirdiń 30jılları qáliplesti hám óziniń rawajlanıw jollarına tústi. Usı waqıtları dóregen M.Dáribaevtıń ―Mıńlardıń biri‖, Á.Shamuratovtıń ―Eski mektepte‖ shıǵarmalarınan baslap házirgi dáwirimizdegi T.Qayıpbergenovtıń ―Suwıq tamshı‖, ―Uykısız túnler‖, ―Tánhá ózine málim sır‖, ―Qara dápter‖, SH.Seytovtıń ―Qashqın‖, ―Kóp edi ketken tırnalar‖, ―Jınayatlı isine qosıp tirkelsin‖, G.Esemuratovanıń ―Jiyren‖, K.Raxmanovtıń ―Ayralıq qosıǵı‖, E.Ótepbergenovtıń ―Qumar‖ degen dóretpelerine shekem karaqalpaq povesti óziniń túrlishe janrlıq stillik formalarda rawajlanıw jolların bastan keshirdi.
PORTRET. (Franсuz tilinen, portrait – súwret mánisinde). Kórkem shıǵarma qaharmanlarınıń sırtqı kelbetiniń súwretleniwi. Hár qanday dóretpede onıń tásirliligin kúsheytiw hám qaharmanlar haqqında oqıwshılarda keńirek tusinik payda etiw maqsetinde, sonday-aq olardıń ishki ruwxıy psixologiyalıq dúnyasın ashıwda da jazıwshı portretlik súwretlewlerdi qollanıwı sózsiz. Sonlıqtan da portret-qaharmanlardıń sırtqı kelbeti, bet pishiminiń ǵana mázi sızıla salınǵan súwreti bolıp qalmastan, al ol meyli qálegen janrdaǵı shıǵarmada da psixologiyalıq xızmet atkarıwı úlken áhmiyetke iye.
Portretlik súwretlewlerde de jazıwshınıń alǵa qoyǵan ideyalıq maqseti sáwleleniwi sózsiz. Biraq jaqın jıllarǵa shekem kórkem shıǵarmanıń basqa da bir qatar komponentlerine aldın ala tayarlanılǵan sxematik, kestelik talaplar menen qatnas jasaw sıyaqlı portretlerdi de shablonlı túrde beriw ádebiyatımızda qaharman obrazların isenimsiz, bir tárepleme súwretlewlerge alıp keldi. Túsiniklirek aytsaq, qaharman bay yamasa ústem klass toparlarınan bolsa.
Óttey úpik sarı edi Ózi jılan qabırǵa Jáne serke san edi Bay balası demeseń Áytewir tiri jan edi.
-degenge usaǵan portretlik sıpatlamalar jiy-jiyi isletildi. Al házirgi ádebiyatımız qaharmanlardıń sırtqı kelbetin ashıp beriwde kem-kem bir táreplemelikten qutılıp, turmıstıń ózine, isenimlilikke hám portretlikpsixologiyalıq súwretlewge umtılmaqta. Jazıwshı K.Mámbetovtıń Hújdan romanındaǵı qaharmanlardıń biri Murat Muxamedovichke tómendegishe portretlik-psixologiyalıq sıpatlama berilgen hám ol házirgi prozada portretjasawdıń jaqsı úlgileriniń biri.
«Bir waqıtları buwrıl tartqan buyra shashları keynine qaytarılıp taralǵan, kóz áynegi kún menen shaǵılısqan waqtında jazıq mańlayı jarq etip, ishten Murat Muxamedovich shıqtı. Onıń iynindegi dúkannan búgin ǵana satıp alınǵanday sıydam kostyum-shalbar ózine ábden jarasıp, moynındaǵı bir-eki aq sızıq penen áshekóylengen, álwan túske engen galstugi de qozday ǵıjlap, adamdı ózine qaratar edi. Sol bayaǵı turısı. Qamarı qozınıń júnindey jelkildep turǵan buyra shashı ábden jarasıp, jez jiyekli kóz áynek astınan qaraǵan qara kózleri kúlimlep kiyatır».
Portret ádebiyattanıw ilimi hám sında ekinshi mániste, anaw yaki mınaw jeke jazıwshınıń dóretiwshilik jolın tutas túrde ashıp beretuǵın sınnıń janrlıq túri sıpatında da túsiniledi.
POEMA. (Grek sózi poieo -dóretiw, dóretiwshilik mánisinde). Qosıqqa túsirilgen liroepikalıq janr. Poema óziniń kólemi hám kompoziсiyalıq qurılısı jaǵınan povestke oǵırı jaqın, sonıń ushın da biz kópshilik orınlarda qosıq penen jazılǵan povest yamasa prozalıq poema degen atamalardı ushıratıwımızǵa boladı. Biraq povestke salıstırǵanda poemada turmıs shınlıǵı epikalık waqıyalarǵa lirikalıq kaharmanlardıń qatnasları arqalı qosıq úlgisinde ashıladı. Sonıń menen birge epikalıq prozaǵa salıstırǵanda poemada syujettiń ıqsham bolıwı emoсional, tásirsheń momentlerdiń, keskin dramalıq jaǵdaylardıń jiyi-jiyi hám kútilmegende ushırasıp otırıwı áhmiyetli orın tutadı. V.G.Belinskiydiń ―Poema turmıs
- 47 -
shınlıǵın súwretleydi, oǵan qosımsha ómirdiń iri faktlerine umtıladı, jay turmıslıq prozaǵa jol bermeydi, ómirdiń tek poetikalıq jaǵın ǵana aladı‖ dewi usıǵan baylanıslı. Poemanıń shıǵısı da bunı tastıyıqlaydı. Mısalı, áyyemgi grek ádebiyatında iri-iri batırlardı, qudaylardı jırlaytuǵın shıǵarmalardı poema dep ataǵan bolsa, al bizde túrkiy xalıqlar ádebiyatındaǵı batırlar haqqında epikalıq shıǵarmalardıń, ashıklıq h.t.b. haqqındaǵı dóretpelerdiń ―dástanlar‖ dep júritiliwi usınday túsiniklerden kelip shıqqan. Haqıyqatında da poema hám dástan bir-birine uqsas, dástanlarda geyde prozalıq qara sóz túrindegi bayanlawlar ushırassa da, ekewi de negizinen qosıq penen dóretiledi. Biraq bul ekewin bir nárse dep te esaplaw qıyın. Sebebi dástan hám dástan dóretiwshliktiń ózine tán sıpatları bar, al poema kóbirek biziń ádebiyatımızda sońǵı dáwirlerdiń jemisi bolıp, onda lirikalıq súwretlewler, keskin dramatizm kúshlirek kórinedi. Haqıyqatında túrkiy xalıqlarında poema janrı milliy dástúrlerdegi-dástanlardaǵı liro-epikalık úlgilerdiń hám Evropa ádebiyatlarındaǵı poemashılıqtıń jolların ózlestiriwden hám olardıń ajıralmas birikpesinen (sintezinen) payda boldı, rawajlanıw basqıshına kóterildi. Bunı qaraqalpaq ádebiyatında J.Aymurzaevtıń ―Gúres‖, I.Yusupovtıń ―Joldas muǵallim‖, ―Aktrisanıń ıǵbalı‖, ―Dala ármanları‖, ―Qaraqalpaq haqqında sóz‖, T.Mátmuratovtıń ―Urıs dártleri‖, jaqsı adamnıń júregi, h.t.b. poemalarınıń mısalında anıq kóriwge boladı.
POETIKA. (Grekshe poietika – obrazlı aytılǵan ótkir sóz mánisinde). Kórkem shıǵarmalardıń sheberligi. Poetika ataması hám túsinigi biziń kúnlerimizge shekem tariyxıy ózgermeli túrde kelip jetti. 1.Áyyemgi dáwirleri ádebiyattanıw hám ónertanıw iliminde sóz hám basqa da óner shıǵarmaların úyrenetuǵın ilimdi poetika dep túsingen. Aristoteldiń ―Poetika‖ shıǵarması usı túsinik negizinde jazılǵan.
Al orta ásirlerge hám oyanıw dáwirlerine kelip qosıq dóretiwshilik ónerin túsindiriwshi ilimniń tarawına poetika delingen. 2. Házirgi dáwirde ádebiy shıǵarmalardıń kórkemlik ózgesheliklerin, qaharman xarakterin ashıp beriwdegi sheberlikti, janrlıq túrler hám stillerdi ádebiyat iliminde hám sında sol dóretpelerdiń poetikası dep ataydı. Bualonıń ―Poetikalıq iskusstvo‖ shıǵarmasın jazıwdaǵı maqsetleri de usıǵan jaqın keledi. Qaraqalpaq ádebiyattanıw iliminde bul tarawda jumıslar endi ǵana baslanıp atır. Belgili folklorist K.Maqsetovtıń ―Qaraqalpaq dástanlarınıń poetikası‖ (1965) usı baǵdardaǵı dáslepki miynetlerdiń biri.
PROZA. (Latın tilinen, prosa oratio – tuwra, erkin pikir bildiriw degen mániste). Ádebiyattıń turmıs haqıyqatlıǵın obrazlar arqalı kórkem qara sóz túrinde súwretleytuǵın janrı. Ol ádebiyattıń basqa janrlarınan óziniń bir neshe formalıq hám stillik ózgeshelikleri jaǵınan aytarlıqtay parıq qıladı. Kórkem qara sóz prozanıń tiykarǵı bayanlaw usılı bolsa da, bul ekewin birdey eken dep bir-bir menen shatastırmaw kerek. Awızeki qara sóz folklorlıq shıǵarmalarda, dástanlarda da ushırasadı, al jazba túrdegi qara sóz kóbinshe tariyxıy hám ilimiy bayanlawdıń negizgi usılı sıpatında orta ásirlerde-aq Shıǵıs hám Batıs ádebiyatlarında paydalanılǵan. Biraq bári bir olar haqıyqıy kórkem prozanıń dál ózi e mes edi. Mısalı, Á.Nawayınıń bir neshe shıǵarmalarında da tariyxıy xronikal sıpattaǵı qara sózlik bayanlaw (onda da kórkemlik belgileri bolǵan) qollanılǵan. Biraq bul da ele ózbek ádebiyatında kórkem prozanıń qálipleskenligin kórsete almaydı. Sonlıqtan da kópshilik Shıǵıs ádebiyatlarında kórkem proza milliy awızeki ádebiyat úlgileri hám Batıs ádebiyatınıń dástúrleriniń tıǵız, ajıralmas birikpesi (sintezi) nátiyjesinde XX ásirde payda bolǵan hám rawajlanǵan jańa qubılıs dep qaralıwı kerek. Kórkem prozaǵa roman, povest, gúrriń, ocherk t.b. kiredi.
PROZALÍQ QOSÍQ. Qara sóz benen jazılǵan qosıq, emoсionallıǵı kúshli, belgili bir ritmge kurılǵan kara sóz benen jazılǵan kórkem shıǵarma. Mısalı, M.Gorkiydiń ―Dawılpaz tuwralı jır‖, ―Suńqar tuwralı jır‖ shıǵarmaları prozalıq qosıqtıń bir kórinisi bolıp esaplanadı. Bul sıpat házirgi qaraqalpaq prozasında E.Ótepbergenovtıń ―Qumar‖ povestinde, X.Dáwletnazarovtıń ―Xosh qal, jaslıǵım‖ atlı kitabına kirgizilgen qara sóz benen jazılǵan poeması hám prozalıq qosıq dep atalǵan dóretpelerinde ayqın kórinedi.
PROLOG. (Grek tilinen, prolodos – kiris sóz, alǵı sóz mánisinde). Kórkem shıǵarmanıń negizgi syujetlik waqıyaları baslanbastan aldıńǵı, oǵan tayarlıq retinde jazıwshınıń sol dóretpege tiykar bolǵan nárselerdi aytıp beriwi. Bul prozalıq hám poeziyalık shıǵarmalarda da kóplep ushırasadı hám ol sol dóretpege oqıwshılardıń intasın, qızıǵıwshılıǵın keltirip shıǵaradı. Máselen, qaraqalpaq klassik shayırı
Berdaq óziniń «Aqmaq patsha» shıǵarmasın jazıwǵa sebepshi bolǵan waqıyalardı: Qolıma duwtar alǵanda,
- 48 -
Aqdárya betke barǵanda, Bir qıssanı oqıǵanda, Kóp yad etip júrdim oylap.
…Jazdım bir jıl on eki ay, Qapalı kewlim xosh bolmay,Óz kewlime kewlim tolmay, Qálem atın quwdım qıstap.
…Qáte bolsa sókpeń, doslar,
Qádirdan qurbı-qurdaslar,
Berdimurat sózin baslar, Mánisini kórip ańlap, –
dep dástandı oqıwshılarǵa qarata tuwra aytılǵan prologtan baslaydı. Al qaraqalpaq prozasında T.Qayıpbergenovtıń ―Suwıq tamshı‖, SH.Seytovtıń ―Íǵbal soqpaqları‖, ―Isine qosıp tirkelsin‖ shıǵarmaları da tuwra aytılmasa da, olardı jazıwǵa sebepshi bolǵan prologlik kishkene waqıyaları ıqsham súwretlewlerden baslanǵan.
PROTOTIP. (Grek tilinen prototypon – obrazdıń negizindegi adam). Kórkem shıǵarmadaǵı qaxarman obrazın jasawǵa negiz bolǵan turmıstıń ózinde dál jasaǵan adam. Ádebiyattaǵı hár qanday kaharman obrazı, olardıń minez-qulqı, ádep-ikramlılık belgileri, is-háreketleri barlıǵı ómirdiń ózinde bar nárselerge tiykarlanıp dóretiledi. Hesh bir jazıwshı óz kaharmanınıń qılwaların bastan aqırına shekem aspannan alıp, qıyaldan dóretpeydi. Sonıń ushın da qaharmanlardıń turmıstıń ózinde prototipi bolıwı sózsiz. Al kópshilik shıǵarmalarda bunday prototipler attan anıq kózge kórinip turadı. Mısalı, D.Furmanovtıń ―Chapaev‖, A.Fadeevtiń ―Jas gvardiya‖ romanlarındaǵı qaharmanlardıń prototipleri bar ekenligi anıq belgili bolıp tur. Sebebi olardıń atı-jóni de, minez-qulqı, tariyxtaǵı islegen erlik isleri de, hátteki mákan jayları da ózgertilmesten alınǵan. Geyde shıǵarmanıń prototipleri bılayınsha anıq kózge taslanıp turmasa da, olardıń turmısta bar ekenligi kópshilik qálemeslerge, zıyalılar toparına, ádebiyatshıilimpazlar hám sınshılarǵa, tariyxshılarǵa da belgili bolıwı múmkin. Mısalı, T.Qayıpbergenovtıń ―Qaraqalpaq qızı‖ romanınıń bas qaharmanı Jumagúldiń prototipi Qaraqalpaqstandaǵı dáslepki komsomol qızlardıń biri Jumagúl Seytova ekenligi anıq. Sonday-aq K.Mámbetovtıń ―Hújdan‖ romanında bolsa S.P.Tolstov, N.Dáwqaraev, akademik M.Nurmuxamedovtıń, belgili alım N.M.Mallaevtıń ómir jolları bir neshe qaharmanlarǵa prototip etip alınǵanlıǵı belgili bolıp tur.
PSIXOLOGIZM. Kórkem shıǵarmalarda qaharmanlardıń ishki ruwxıy dúnyasın, olardıń ádepikramlıq belgilerin ashıp beriw. Kórkem psixologizm yamasa psixologiyalıq súwretlew ádebiyatta qaharman xarakterin ashıp beriwdegi sheberlik túsinigi menen tıǵız baylanıslı. Qaharmannıń ruwxıy jaǵdayın súwretlew ádebiyattıń qaysı dáwirlerinde de bar, biraq haqıyqat kórkem psixologiyalık súwretlew yamasa N.G.Chernıshevskiydń kórsetken ruwx dialektikasın beriw XVIII ásirdegi Evropa
ádebiyatında payda bolǵan sentimentalstlik aǵım menen, sonday-aq orıs jazıwshısı F.M.Dostoevskiydiń atı menen tıǵız baylanıstırıladı. XX ásirdiń 60-jıllarınan keyin Oraylıq Aziya xalıqlarınıń ádebiyatında SH.Aytmatovtıń dóretpeshiligi basqa da bir qatar tásirler menen birlikte liriko-psixologiyalıq, psixologiyalıq súwretlewde ayrıqsha bir kórkemlik sheberlik mektebin jarattı. Qaraqalpaq prozasında usı mektepke T.Qayıpbergenov, SH.Seytov, S.Saliev, U.Pirjanov, K.Raxmanov, G.Esemuratova,
E.Ótepbergenov t.b. bir neshe povest hám romanları da kelip qosıldı hám onı jáne de rawajlandırıwǵa sebepshi boldı.
PUBLICISTIKA. Zamanagóy siyasiy jamiyetlik turmıs máselelerine arnalǵan kórkem ádebiy hám jurnalistlik dóretpe. Onıń maqala, ocherk, feleton, sayaxatnama t. basqa sıyaqlı túrleri bar. Qaraqalpaq ádebiyatı hám jurnalistikasında M.Seytniyazovtıń ―Jeti jurtqa sayaxat‖, O.Ábdiraxmanovtıń ―Aralım, dártim meniń‖, K.Mambetovtıń ―Sayaxatnama‖ shıǵarmaları bul janrlıq túrdiń belgilerin kórsete aladı.
PESA. (Franсuzsha -piesa). Saxnaǵa qoyılǵan dramalıq shıǵarma. Buǵan dramanıń saxnaǵa qoyılǵan drama, komediya, tragediya, tragi-komediya t.b. sıyaqlı bir neshe túrleri de kire beredi.
- 49 -
REALIZM. (Latın tilinen, realis –shın haqıyqıy degen mániste). Jámiyetlik turmıs waqıyaların hám qubılısların, obrazlardı ulıwma xalıqlıq máp tiykarında jasırmastan, búkpelemesten súwretlewdi maqset tutqan kórkem usıl. Bul ádebiyat penen ónerdegi házirge shekem ádebiyattanıw ilimi hám estetikada belgili bolǵan tiykarǵı kórkem usıllardıń biri. F.Engelstiń aytqanınday onıń baslı belgisi ―tipik xarakterlerdiń tipik shárayatlardan alıp‖ súwretleniwi bolıp esaplanadı.
Shın mánisindegi haqıyqat talantlı jazıwshı, shayırlar óz dáwirine tiyisli bolǵan ulıwmalıq, ortaq hám baslı belgilewshi sıpatlardı taba biledi hám olardı óz shıǵarmalarına negizgi arqaw etedi. Mine, bul sol shıǵarmanıń realizmin, onıń qunlılıǵın támiyinleydi. Mısalı, ótken ásirdiń baslı belgilewshi sıpatı ne edi? – ol adamdı adam eziw, asháptadashılıq, basıp alıwshılıq, xalıqtıń kún-kóris jaǵdayınıń tómenlep baratırǵanlıǵınıń basım orındı iyelewi, zorlıq hám zombılıq. Tap usınday jaǵdaylar derlik barlıq xalıqlarǵa tán qubılıs edi. Sonıń ushın da meyli orıs, meyli ukrain, meyli ózbek yamasa kazaq, meyli karaqalpaq shayırları hám jazıwshıları bolsın dáwiriniń aytıp ótilgenindey tipik, ulıwmalıq shárayatların shıǵarmalarına negiz etip aldı, xalıqtıń keleshektegi baxıtlı kúnlerin árman etip ǵana qoymastan olardı gúreske shaqırıp otırdı. Biraq bul jerde de bir nárseni, tariyxıy dálme-dállikti túsiniw realizmdi durıs bahalawda ayrıqsha áhmiyetke iye. Atap aytqanda barlıq jazıwshılar, orıs adebiyatınıń wákilleriniń ózi xalıqtıń usınday tómen turmıs keshiriwi ushın kim ayıplı, onnan kutılıw ushın ne islew kerek degen máseleni barlıǵı birden hám teńdey waqıtları túsingen joq. Sonıń ushın da bul úlken eki maselege ataqlı orıs jazıwshılarınıń shıgarmalarınıń A.Gerсenniń ―Kim ayıplı‖, N.G.Chernıshevskiydiń ―Ne islew kerek‖ romanlarınıń atları qoyılıwı tosınnan emes. Mine, usınday máselelerdi aldıńǵı qatarlı oy-pikir sıpatında orıs ádebiyatı birinshilerden bolıp dál (konkret) túrde hám batıllıq penen alǵa qoya bildi. Bunday maselelerde olarǵa sol waqıttaǵı ulıwma filosofiyalıq, soсiologiyalıq ilimdegi jańalıqlar hám ashılıwlar da
úlken járdem berdi. Sonlıqtan házirgi dáwirde onday qan tógispe, qızıl qırǵın awdarıspaq kerek emes edi dese de al orıs revolyuсion-demokrat jazıwshıları hám onnan sońǵı sóz sheberleri de jámiyetti ózgertiw ushın revolyuсiyanıń kerek ekenligin túsinip jetti. Haqıyqatında da bunday revolyuсion awdarıspaqlardıń tariyxtıń alǵa ilgeriliwi ushın zárúr ekenligin biykarlaw qıyın hám ol xalıq qálese bolıp tura beretuǵın qubılıs. Siyasiy jámiytlik hám tariyxıy rawajlanıwdıń usınday zańlılıqların materialistlik kózqarastan túsiniwge shekem barıp jetiw hám sol negizinde kórkem obrazlar dóretiw bul realizmniń – realistlik kórkem metodtıń baslı shárti bolıwı kerek.
Realizm házirgi ádebiyattanıw iliminde ekige: kritikalıq realizm hám soсialistlik realizm (Q.) bolıp bólinip qaralmaqta. Bulardıń barlıǵınıń da tiykarǵı maqseti turmıstı materialistlik túsinik tiykarında sınshıl hám haqgóy, hadal tariyxıy dálme-dál túrde súwretlew bolıp esaplanadı. Al biz onıń negizgi súwretlew prinсipi emes, temasına qarasaq kritikalıq realizm, soсialistlik realizm, tubalaw dáwiriniń realizmi, qayta qurıw realizmi t. b. bolıp kete beriwi múmkin.
REDIF. Poeziyalıq shıǵarmalarda rifmadan soń tákirarlanıp keletuǵın sózler. Bul kóbirek Shıǵıs
ádebiyatlarına tán qubılıs. Redifler qosıqtıń basında da, sońında da kele beredi. Bul asirese arnaw formasındaǵı kosıqlarda, táriyp shıgarmalarında jiyi ushıraydı hám orınlı isletilse rifmalardı bayıtadı, oǵan ózinshe túr berip baradı. Mısalı,
Qıstıń kúni qar gúller yarım sen júrgen jerde Jupar iyis ashar jerler yarım sen júrgen jerdeBostanǵa dóner shóller yarım sen júrgen jerde Ózgeshe sayrar búlbiller yarım sen júrgen jerdeQádemińe qayıl jer yarım sen júrgen jerdiń
(I.Yusupov)
REMARKA. (Franсuzsha remargus –túsinik mánisinde). Dramalıq shıǵarmalardaǵı avtordıń túsindirme sózi. Dramalıq shıgarmalardıń súwretlew múmkinshiligine, ondaǵı shekleniwshiliklerge baylanıslı avtor tárepinen qaharmanlardıń túr-túsi, kásib, isháreketleri, minez-qulqı tuwralı túsinik beriliwi zárúr bolıp qaladı. Sonıń ushın da remarkalar pesanıń durıs tusiniliwinde, onıń saxnaǵa qoyılıwında, rollerdiń jaksı atqarılıwında ayrıqa áhmiyetke iye boladı.
RITORIKA. (Greke rhetor -sheshenlik). Qurǵaq dábdebeli, awqım súrenli, tásirsiz shaqırıqqa qurılǵan poeziyalıq shıǵarmalar. Ritorika áyyemgi grek hám italyan
- 50 -