Til bilimi tiykarları (Abatbay Dáwletov 2013)

buwınǵa túsip qoymastan, sonıń menen birge buwındaǵı ayırım seske de, sóz dizbegindegi yamasa gáptegi pútin bir sózge de túsedi.

Dúnya tillerinde pát buwınlıq pát, sózlik pát, sintaksislik pát túrinde ushırasadı. Buwınlıq pát buwın qurawshı sestegi ózgerisler arqalı júzege shıǵadı. Buwın qurawshı sestiń kúshi yamasa tonınıń ózgeriwi menen buwınlıq páttiń tábiyatı tikkeley baylanıslı boladı. Buwınlıq pát te birgelkili emes. Buwınlıq páttiń yamasa tonnıń bir neshe túri dúnya tillerinde ushırasadı; tegis pát (rovnoe udarenie), kóterińki pát (vosxodyashee udarenie), túsińki pát (nisxodyashee udarenie), kóterińki-túsińki pát (vosxodyashenesxodyashee udarenie). Máselen, qıtay ádebiy tilinde 4 túrli pát yamasa ton bar: 1)

tegis pát (ta-ana), 2) kóterińki pát (ta-kendir), 3) túsińki -kóterińki (ta-at), 4) túsińki

(ta-sógiw)1.

Sózlik pát kóp buwınlı sózdiń bir buwınınıń ayrıqsha «astı sızılıp» (dıqqat bólinip) aytılıwı arqalı júzege shıǵadı. Kóp buwınlı sózlerdiń bir buwını pátli boladı da, qalǵanları pátsiz buwınlardan turadı. Pátli buwındı qurawshı dawıslı ses pátsiz dawıslılardan, birinshiden, intensivligi menen, ekinshiden, tiykarǵı tonnıń jiyliginiń joqarılıǵı menen, úshinshiden, sozımlılıǵı menen ayırılıp turadı. Pátli buwınnıń kúshli aytılıwı, joqarı jiyliktegi tonǵa iye bolıwı hám sozımlı bolıw faktleriniń hámmesi belgili dárejede birgelikte aralasıp keliwi de, al ol faktlerdiń birewiniń artıqmashılıqqa iye bolıwı da múmkin. Sonlıqtan da, geypara tillerge kóbinese kúshli (dinamikalıq yamasa ekspiratorlıq) pát, bazı bir tillerge muzıkalıq (tonlıq yamasa tonikalıq) pát tán boladı; bir qansha tillerde pátli buwın sozımlılıq muǵdarınıń artıwı menen kózge túsedi de, onday pát kvantitativ yamasa muǵdarlıq (kolichestvennoe), sozımlıq (dolgotnoe)

pát dep ataladı2.

Máselen, orıs tili ushın pátli buwınnıń sozımlılıǵı— onıń eń tiykarǵı sıpatlı belgisi. Biraq bul tek jalǵız belgi emes. Sonıń menen birge orıs tilinde pátlik belgige ses kúshi de kiredi. Pátli buwın ses kúshi arqalı ayrılıp turadı. Pátli buwınlarǵa dawıslınıń sapası da pátsiz buwındaǵıdan da ayrıqsha anıqlıǵı menen kózge túsedi. Sozımlılıq orıs tilinde baslı belgi bolǵanı menen ol basqa belgiler menen birlikte ómir súredi3.

Házirgi qazaq tiliniń materialları tiykarında sózlik pátti túrkiy tillerde óz aldına ayrıqsha fonetikalıq qubılıs dep qarawǵa bolmaytuǵınlıǵın, óytkeni singarmonizm bar túrkiy tillerge páttiń sıyıspaytuǵını supersegment retinde pát emes, al singarmonizm

bolatuǵınlıǵı ayırım avtorlar tárepinen dálillenedi4. Tyurkologiyadaǵı bul tıń pikir basqa da túrkiy tilleriniń materialları tiykarında keńnen izertlewdi talap etedi. Solay etip bul túrkiy aksentologiyada jańa baǵdarǵa tiykar saldı.

Sintaksislik pát sóz dizbegi hám gápke tán boladı. Sóz dizbeginen yamasa gápti quraytuǵın jeke-jeke sózler teńdey dárejede bolmay, olardıń ishinde birewine ayrıqsha

1Ю.С.Маслов. Введение в языкознание. 78-b.

2Tilekke qarsı, bir nárseni ańlatıw ushın (máselen, páttiń túrleri) hár túrli terminler qollanıladı.

3Bul haqqında keńirek qarańız. M.İ.Matusevich. Современный русский язык. Фонетика. М., 1976, 223-b.

4А.Джунисбеков Есть ли словесное ударение в казахском языке? Сб. Звуковой строй языка. М., «Наука», 1979, 104- 109-b.b.

71

áhmiyet berilip, dıqqat qoyılıp aytıladı. Sintaksislik páttiń úsh túri boladı: sintagmalıq yamasa frazalıq pát, logikalıq pát hám emfatikalıq pát.

Akad. L.V.Sherbanıń terminologiyası boyınsha sintagma1 degen sóylew aǵımındaǵı mazmunlıq jaqtan ózara tıǵız baylanıslı qońsılas sózlerdiń birligi bolıp tabıdadı. Sintagma eki hám onnan kóp sózlerden turıwı menen birge, belgili bir jaǵdayda teksttegi

bir sózdiń ózi de sintagma xızmetin atqarıwı múmkin. Mısalı: Azanda /jumıs baslandı; Keshe azanda/ jumıs baslandı. Paxta atızları /tazalandı; Paxta atızları/ jabayı-shópten tazalandı. Sintagmanıń sońındaǵı sózlerge kóbirek kewil bólinip, olar pátli aytıladı.

Azanda, baslandı, atızları, tazalandı sózlerine sintagmalıq pát túsedi.

Logikalıq pát frazalıq (sintagmalıq) pátten basqasharaq sıpatqa iye boladı. Geyde oǵan qarama-qarsı keledi. Sóylew waqtında gápte bir nársege kóbirek dıqqat bólinedi. Sol dıqqat bólingen sózge logikalıq pát túsedi. ol dıqqat, soǵan sáykes logikalıq pát, situaciyaǵa, jaǵdayǵa baylanıslı ózgeriwi de múmkin. Mısalı: Sen kitapxanaǵa barasań ba? Bul gápte bir situaciyada eń sońǵı sózge logikalıq pát túsip, sorawǵa juwap kútiliwi múmkin; ekinshi bir situaciyada ortańǵı sózge pát túsip, subyekttiń baratuǵın ornına (kinoǵa, mektepke yamasa taǵı bir basqa jerge emes, al dál kitapxanaǵa) dıqqat bólinedi; úshinshi bir situaciyada «sen» sózine pát túsip, háreket iyesiniń kim ekenine (basqa birew emes, al sen) dıqqat bólinedi. Sońǵı jaǵdayda pát túsetuǵın sóz bayanlawıshtıń aldına shıǵarılıp aytıladı. (Kitapxanaǵa sen barasań ba? ).

Logikalıq pát geyde sózlik páttiń normasın buzıp jiberiwi de múmkin. Mısalı: awqattan soń, awqattan burın degende soń, burın sózlerine sózlik pát túspeydi. Dárini awqattan soń ishken paydalı ma ya awqattan burın ishken paydalı ma? desek, soń, burın sózlerine logikalıq pát túsedi.

§ 28. Sózlik páttiń xızmeti hám ornı

Sózlik pát barlıq tillerde emes, al pátli (akcentlik) tillerde ǵana boladı. Singormonizmi, tonı bar (tonikalıq) tillerde sózlik pát bolmaydı. Kóp buwınlı sózlerdiń bir buwını pátli, qalǵan buwınları pátsiz aytılıwınan sózlik pát júzege shıǵadı. Pátli tillerde pátli buwın sózdiń shıńı, orayı xızmetin atqaradı. Pátsiz buwınlar pátli buwınnıń dógeregine jámlesedi. Kóp buwınlı sózlerdiń fonetikalıq pútinligi pát arqalı támiynlenedi. Tilde bir sóz óz pátine iye bolıwı arqalı qońsılas basqa sózlerden ayırılıp turadı. Negizinen gápte neshe sóz bolsa, onda sonsha pát boladı. Gáptegi páttińqásiyetlerin esapqa ala otırıp, onı sózdi qáliplestiriwshi qural retinde qarawǵa boladı. Solay etip, pát pátli tillerde sózlerdi qáliplestiriw xızmetin atqarıw menen birge sóylew aǵımındaǵı sózlerdi shegaralaw, ayırıw minnetin de atqaradı eken.

Pát arqalı jámlesken, tábiyiy túrde ortasınan pawza islewge bolmaytuǵın úzindi akcentlik sóz dep ataladı. Akcentlik sózler kóbinshe mánili bir sózden turadı. Gáptegi barlıq sózler mudamı ózleriniń pátine iye bolıp kele bermewi de múmkin. Ayırım sózler (tiykarınan kómekshi sózler yamasa kómekshilik xızmette jumsalatuǵın mánili sózler)

1 Sintagma – grekshe sitagma – «birge dúzilgen» degen.

72

óziniń sózlik pátine iye bolmay, aldındaǵı ya sońındaǵı sózge pát boyınsha ǵárezli halda, solar menen birlikte bir pútinlikti payda etiwi múmkin. Bunday jaǵday fonetikada «akcentlik sóz» degen termindi qollanıwǵa sebepshi bolıwı kerek. Máselen, orıs tilinde

под столом , под шкафом, до вечера, он же, сказал бы, придет ли, t b. Bul keltirilgenler akcentlik sózler bolıp tabıladı. Solay etip akcentlik sóz bir sózden de, eki

sózden de jasalıwı múmkin. Pát túspeytuǵın sózler til biliminde klitika1 dep ataladı. onday sózler ózleri ǵárezli bolatuǵın pátli sózdiń aldında kelse proklitik2a (под, над, до

sózleri) dep, sońında kelse enklitika3 (joqarıdaǵı mısallardaǵı (жe, бы, ли sózleri) dep ataladı.

Sózlik pát dúnya tillerinde erkin pát yamasa erkin emes pát túrinde ushırasadı. erkin pát akcentlik tilde sózdiń qálegen buwınına (bastaǵı, ortadaǵı, aqırındaǵı buwınǵa) túse beriwi múmkin. Máselen, orıs tilinde pát usınday: о′бласт, леге′нда, масса′;. Ádette, bunday tillerde hár bir sózdiń belgili bir buwınına pát qatań bekitilgen boladı. eger páttiń ornı almassa (bunday jaǵday siyrek ushırasadı), sózdiń mánisi ózgeredi. Mısalı,

за′мок-замо′к, (qorǵan-ǵulıp), мука′-му′ка (azap-un). Bul jaǵday páttiń sózdi shólkemlestiriwshilik, oraylastırıwshılıq qásiyeti menen birlikte sózdi yamasa formanı ayırıp tanıwshılıq qásiyetiniń de bolatuǵınlıǵın ańlatadı.

Erkin emes (bekitilgen) pát qatar tártibi boyınsha kóp buwınlı sózlerdiń mudamı bir buwınına túsedi. Máselen, ayırım tillerde pát bárhama sózlerdiń birinshi buwınına, ekinshi bir tillerde sońǵı buwınına túsedi. Finno-ugor tillerinde, sonday-aq, chex, slovak, latısh tillerinde pát birinshi buwınǵa, armyan tilinde pát kóp buwınlı sózlerdiń eń aqırǵı buwınına túsedi.

Qosımsha ádebiyatlar

Азизов О. Тилшуносликка кириш. Тошкент, 1996. 14 -56-бетлер; Аханов. К. Тiл бiлiмiнiң негiздерi. Алматы. 1973. 267-336-бетлер; Маслов. Ю.С. Введение в языкознание. Москва. 1987. 33-85-бетлер;

Реформатский. А.А. Введение в языковедение. Москва. 1967. 153-241- бетлер; Кодухов. В.И. Введение в языкознание. Москва. 1987. 101-138-бетлер; Головин. В.Н. Введение в языкознание. Москва. 1966. 30-69-бетлер; Зиндер. Л.Р. Общая фонетика. Москва. 1979.

Матусевич. М.И. Введение в общую фонетику. Москва. 1959; Реформатский. А.А. Из истории отечественной фонологии. Москва. 1970.

Dawletov A. Házirgi qaraqalpaq tili. Fonetika. Nókis. 2005.

1Klitika – proklitika hám enklitika sózlerin uluwmalastırıwdan kelip shıqqan.

2Proklitika – grekshe proklino «alǵa iyilemen» degendi bildiredi.

3Enklitika – grekshe enklino – «iyilemen» degen mánisti bildiredi.

73

IIIBAP. JAZIW

§29. Jazıw hám onıń awızeki sóylew tiline qatnası

Til eki túrli jol menen júzege shıǵadı, hám eki túrli kóriniske iye boladı: awızeki hám jazba. Qatnas quralı retinde seslik tildiń birinshi dárejeli áhmiyetke iye bolatuǵınlıǵı dawsız. Sonıń menen birge adamlar ortasında qarım-qatnas jasawdıń awızeki sóylewden sońǵı eń áhmiyetli quralı jazba til bolıp tabıladı.

Jazba til awızeki sóylew tilinen ádewir keyin payda bolǵanlıǵı sózsiz. Adamzat tiliniń payda bolıwı degennen biz mudamı sóylew tiliniń payda bolıwın túsinemiz. Jazba til, álbette, jazıwdıń payda bolıwı menen qáliplesti. Jazıw til arqalı ańlanatuǵın oy-pikirdi, birinshiden, uzaq waqıtlar dawamında saqlaw maqsetinde, ekinshiden, qálegen alıslıqlarǵa jetkeriw maqsetinde payda bolǵan. Tildiń óziniń payda bolıwı sıyaqlı jazıwdıń payda bolıwı da zárúrlikten kelip shıqtı. Áyyemgi dáwirlerden baslap-aq adamlar jazıwdan óz oy-pikirlerin basqa qáwimlerge yamasa dawıs jetpeytuǵın aralıqtaǵı adamlarǵa jetkeriw ushın, sonday-aq ózinen sońǵı áwladlarǵa miyras qaldırıw maqsetinde paydalanǵan.

Jazıwdıń payda bolıwı adamzat jámiyetiniń rawajlanıwınıń oǵada ullı tabısı bolıp tabıladı. Jámiyettiń rawajlanıwı menen jazıw kem-kem jetilisip rawajlanıp baradı, jazıwdıń jańa túrleri payda boldı hám atqaratuǵın xızmeti úlkeyip, jumsalıw sferası keńeyip bardı.

Jazıw arqalı awızeki sóylewdegi ayırım kemshilikler saplastırıladı. Awızsha sóylewdiń baslı kemshiligi onıń waqıt hám keńislik jaǵınan shekleniwshiligi bolıp tabıladı. Texnikalıq qurallardı esapqa almaǵanda awızsha sóylew sóylewshiden málim dárejedegi qashıqlıqta turǵan adamlarǵa ǵana qollanıladı. Al waqıtlıq jaqtan tek sóylew momentinde ǵana awızsha sóylew qatnas quralı xızmetin atqara aladı. Awızdan shıqqan sózdi qaytarıp alıwǵa bolmaydı. Jazıwdıń payda bolıwı menen tildiń keńislik hám waqıt jaǵınan shekleniwshiligi joyıldı.

Jazıw eń áyyemnen baslap-aq awızsha sóylewdi qálpine keltiriwshi járdemshi qural xızmetin atqarıp keldi. Biraq jazıw mudamı awızeki tildi tikkeley sol qálpinde ańlatıp kele bermegen. Grafikalıq tańbalar járdeminde semantikalıq tárepi menen birge tildiń fonetikalıq hám grammatikalıq qásiyetlerin ańlatıw jazıwdıń rawajlanıwınıń sońǵı jetilisken dáwirine tuwra keledi. eń áyyemgi «jazıw» biziń házirgi jazıwımızǵa usamaǵan. Áyyemgi jazıwlarda ayırım predmetler simvol xızmetinde jumsalǵan. Máselen, áyyemgi grek tariyxshısı Gerodottıń jazıp qaldırıwınsha skifler ózleriniń dushpanları bolǵan perslerge mınaday jollama jibergen: qurbaqa, tıshqan, qus hám bes oq. Bul «jazıwdıń» mazmunı: «Yeger sizler, persler, biziń jerimizge basıp kirseńiz, qurbaqa tárizli batpaqlıqta sekirip júriwdi úyrengen bolmasańız, tıshqan tárizli inge kirip

jasırınbasańız, qus tárizli ushıp ketpeseńiz, sizler biziń jawǵan oqlarımızǵa ushıraysız»1.

1 А.А.Реформатский. Введение в языкознание. М., 1967, 349-b.

74

Sonday-aq, haqıyqat jazıwǵa shekemgi jazıw tárizli kóplegen simvollıq signallar bolıp, olardaǵı «zatlardıń» ózleri ózliginen hesh máni ańlatpay, tek olar shártli tańbalar xızmetinde jumsaladı. Bunday «jazıwlardıń» qatarına kipu dep atalatuǵın inklerdiń

jazıwı, vampum dep atalatuǵın irokez jazıwı kiredi1. Bunday «jazıwlardıń» mánisin túsiniw ushın ondaǵı simvol retinde shártli tańbalar jóninde eki tárep te (jazıwshı hám onı oqıwshı) ol jazıw jóninde aldın-ala maǵlıwmatqa iye bolıwı kerek. Házirgi jazıwdan paydalanıwdıń shárti de tap usınday.

Házirgi dáwirde adamnıń kóriw uqıbı menen baylanıslı bolǵan kóplegen belgiler, tańbalar hár túrli maqsetler ushın turmısta qollanıladı. Bunday tańbalar tikkeley jazıw bolmaǵanı menen olardan belgili bir mazmundı «oqıp», túsiniwge boladı. Máselen, dúkanlardıń, fabrika-zavodlardıń, hám t.b. kárxanalardıń aldılarında qoyılǵan kórgizbeler hám sol mákemege baylasılı bolǵan belgiler; túrli tústegi jaqtılıqlar (svetofor, simofor), jalaw yamasa fonar menen beriletuǵın signallar hám t.b.

§ 30. Jazıw quralları

Háripler, sanlar, irkilis belgiler, sonday-aq jazıwda jumsalatuǵın basqa da tańbalar jazıwdıń quralları (inventarlar) bolıp sanaladı. Jazıwda jumsalatuǵın hár bir tańba jazıw sistemasınıń bir elementin quraydı. ol jazba tekstte mudamı tákirarlanıp otıradı. Mine,

usınday tańbalar til biliminde grafema2 dep ataladı.

Ayırım grafemalar bir-birinen pútkilley ayırılıp turadı. olardıń ortasında hesh usaslıq bolmaydı. Máselen, A, U, S, R h.t.b. háriplerdi alsaq, ol tańbalar ortasında usaslıq kórinbeydi. Al ayırım grafemalar bir-birine usasadı. olardı ayırıp turıwshı tek qosımsha belgiler ǵana boladı. onday háripler ortasındaǵı ayırıwshı belgilerdi til biliminde

diakritikalıq3 tańbalar dep ataydı. Máselen, u hám ú, [o] hám [ó] háripleri ortasındaǵı ayırmashılıqtı ańlatıwshı belgi (sońǵılarınıń qaptalınıń túrtiliwi) diakritikalıq tańba bolıp sanaladı.

Grafema kóbinshe bir elementli bolıp keledi (a, b, z, s hám t.b.). Sonıń menen birge eki, úsh elementli grafemalar da ushırasadı. Máselen, latın jazıwı tiykarındaǵı ayırım xalıqlardıń jazıw sistemasında eki tańbalı ch (x), úsh tańbalı sch (sh) grafemalar ushırasadı. Grafemalar jazıwda túrli variantlarda jumsaladı. Bul varyantlar allografemalar dep ataladı. Allografemalar qatarına baspa hám qol jazba túrindegi grafemalar (a, љ, g, b, v — baspada; — qol jazba túrinde), bas hárip hám kishi hárip túrinde grafemalar (A, B, E — bas háripler; a, b, e — kishi háripler). Basqasha aytqanda, T hám t, A hám a, D hám d jubaylaslarınıń hár biri bir grafema bolıp, olar eki allognrafemalardan turadı. Sonday-aq, arab grafikasında jumsalatuǵın háriplerdiń

variantları da allografemalardıń qatarına jatadı.4

1Sonda, 350-bettegi súwretlerdi qarańız.

2Grafema – grekshe grapho – «jazaman» degen sózinen qáliplesken atama.

3Diakritika – grekshe diakritikas «ayırıwshı» degen sózinen qáliplesken atama.

4Ю.С.Маслов. Введение в языкозанине. М., 1987, 239-b.

75

Texnikalıq progress nátiyjesinde jazıw kórilmegen dárejede keń taraldı hám turmıstıń eń zárúrli qurallarınıń birine aylandı. Baspa isleriniń jetilisiwi menen, xalıqtıń mádeniy dárejesiniń ósiwi menen oqıwshılar sanınıń artıwı menen jazıwdıń roli taǵı da arttı.

Áyyemgi waqıtlarda adamlar tasqa yamasa aǵash usaǵan materiallarǵa jazǵan bolsa, keyinirek terige (pergamentke) jazıwdı oylap tabıw, Egipette papirusqa jazıwdı úyreniw, sońıraq Qıtayda qaǵazdıń oylap tabılıwı jazıwdı qollanıwdı ádewir ońaylastırdı. Sondayaq dáslep tasqa yamasa aǵash sıyaqlı qattı materiallarǵa oyıp jazıw ushın ótkir qurallar jumsalǵan bolsa, qaǵazdıń qollanılıwı menen endi kerekli tańbalardı tez jazıw ushın tush hám onı paydalanatuǵın rushka tárizli tayaqsha oylap tabıldı. Házirgi jazıw quralsaymanlarına qaraǵanda burınǵılardıń qanshelli ápiwayı hám olardan paydalanıwdıń qanshelli qıyın bolǵanlıǵın kóz aldımızǵa keltiriwdiń ózi qıyın. onday jaǵdayda jazıwdan paydalanıwdıń oǵada tómen dárejede bolatuǵınlıǵı ózinen ózi túsinikli.

§ 31. Jazba tańbalardıń túrleri

Jazba tańbalar kem-kem jetilisip, usı dáwirdegi qálpine kelgenge shekem kóp ǵana ózgerislerdi, rawajlanıwlardı basınan keshirgenligi málim. Dúnya tillerinde jumsalıp júrgen házirgi jazıwlar sáykes xalıqlardıń tariyxında kóp ásirlik mádeniy rawajlanıwdıń jemisi bolıp tabıladı. Jazıwdıń rawajlanıw tariyxında kóplegen basqıshlardı kóriw múmkin. Túrli materiallarǵa (tasqa, terige, qaǵazǵa hám t.b.) tańbalanatuǵın grafikalıq jazıwdan tısqarı zatlardıń ózleri «jazıw» inventarları xızmetin atqaratuǵın «jazıwdıń» da bolǵanlıǵı málim. Keyin qolaylastırıp, zatlardıń súwretlerin salıw engizilgen. «Jazıw» maqsetinde zatlardıń ózlerin alıp júriwden hám belgili alıslıqqa jetkeriwden yamasa saqlawdan góre olardıń súwretlerin paydalanıw anaǵurlım qolaylı hám ańsatıraq bolǵan. Mine, usınnan jazıwdıń tiykarı salınǵan. Jazıwdıń eń baslaması, eń áyyemgi jazıwsúwret jazıwı bolǵanlıǵı ádebiyatlarda tastıyıqlanadı.

Zatlıq simvolika haqıyqat jazıwǵa shekemgi oǵada ápiwayı belgilerdiń sisteması bolǵan. onday belgiler sistemasın jazıw qatarına kirgiziw qıyın. Solay da ondaylardı jazıwǵa shekemgi «jazıw», jazıwdıń aldındaǵı baslama dep qaraw múmkin. Jazba

tańbalardıń qanday til birliklerin ańlatıwı jaǵınan olardı fonogrammalar1 hám

ideogrammalar2 dep atalatuǵın úlken eki toparǵa bóliw múmkin. Birewi (fonogramma) tildiń mánilik tárepi menen tikkeley baylanıslı bolmastan, tek tildiń seslik birligin yamasa sóylewdiń seslik ayırmashılıǵın sesleniw (zvuchaniya) arqalı ańlatadı. ekinshisi (ideogramma) -máni ańlatıwshı til birliklerin sesleniwi jaǵınan emes, olardı (mánili tillik birliklerdi) tikkeley ańlatatuǵın jazba tańbalar.3

Jazba tańbalardıń rawajlanıw tariyxına, qaysılarınıń eń áyyem, al qaysılarınıń sońıraq payda bolıw izbe-izligine qaray jáne til birliklerin gúńgirt (abstrakt) hám anıq (konkret)

1Fonogramma – grekshe phone – «ses» gramma – «hárip» sózlerinen qáliplesip, «seslerdi ańlatıwshı jazba tańba» degendi ańlatadı.

2İdeogramma – «ideyanı ańlatıwshı jazba tańba» degendi ańlatadı.

3Ю.С.Маслов. Введение в языкозанине. М., 1987, 239-b.

76

túrde kórsetiwine qaray, qanday til birligin ańlatıwına qaray h.t.b. kompleks jaǵdaylarǵa baylanıslı jazıwdıń túrlerin tórtke bólip kórsetiw múmkin. olar piktografiyalıq, ideografiyalıq, sillabikalıq, fonografiyalıq jazıwlar.

Piktografiyalıq1 jazıw. Jazıwdıń tariyxında eń áyyemgi jazıw piktografiyalıq jazıw bolıp, onı súwret jazıwı dep te ataydı. Piktografiyalıq jazıwdıń úlgileri arxeologlar hám etnograflar tárepinen izlep tabılıp, olar tasqa, súyekke, jaydıń diywallarına oyıp jazılǵan boladı. Piktogrammalarda sheklengen haldaǵı túsinikler tutası menen bildiriledi. olarda belgili bir zatlardıń súwretleri arqalı oy-pikir jeke sózler túrinde anıq ańlatılmastan, shamalap, dusmaldan kórsetiledi. Hár bir tańba anıq bir sózdi bildirip turmaǵanlıqtan piktogrammanı bılay «oqısa» da, yamasa onnan sál basqasharaq etip «oqısa»da boladı. Piktogrammalar til birliklerin tikkeley ańlatıp turmaydı.

Piktografiyalıq jazıwdıń úlgileri retinde ańshı eskimostıń «kúndeligin» hám AQSh prezidentine indeec qáwimleriniń jazıp jibergen jollamasın kórsetiwge boladı. Ańshı eskimostıń «kúndeliginde» adamlar qollarında ań awlawshı quralı menen kórsetilgen jáne ańnıń terisiniń morjınıń, qayıqtıń, qostıń súwretleri izbe-izlik penen salınǵan. «Adam ańǵa shıǵıp baratır, ańnıń terisin aldı, morjı awladı, qayıq penen júrip ketti,

qonıp shıqtı» degen mazmundaǵı túsiniklerdi ańlawǵa boladı.2

Ekinshi piktogrammada bir tırnanıń, úsh tıshqannıń, ayıwdıń, teńiz pıshıǵınıń (kot), teńiz adamnıń súwretleri bir sızıqtıń ústine salınıp, olardıń hár qaysısınıń tırnanıń bası menen, olardıń hár biriniń júrekleri tırnanıń júregi menen sızıq arqalı tutastırılıp qoyılǵan jáne súwrette tırnanıń bası sızıq arqalı kóldiń súwretine tutastırılǵan. Bul súwrette kórsetilgen haywanatlardıń atları menen atalatuǵın qáwimlerdiń ótinish qılǵanlıǵın hám prezidentten kóller tárepke qaray bul qáwimlerdiń kóship ketiwine ruxsat beriwin soranǵan.3

Piktografiyalıq jazıwda jeke sózler tańbalanbaydı, al tutas oy-pikir shamalap, siltep, dusmallap gúńgirt túrinde beriletuǵının kórdik.

Piktografiyalıq jazıwdıń ayırım elementleri házirgi jaǵdayda da jumsaladı. Máselen, saattıń súwreti ildiriwli turǵan jer ya saat dúzetetuǵın ustaxana, ya saat satatuǵın dúkan degen mánini bildirip, soǵan siltep turadı. Ayaq kiyimniń súwreti ildiriwli turǵan orın ayaq kiyim tazalaytuǵın, remontlaytuǵın orın degendi yamasa ayaqkiyim tigetuǵın fabrika degendi bolmasa ayaq kiyim satatuǵın dúkán degendi ańlatıp turadı.

Házirgi jazıwımızda ushırasatuǵın ayırım tańbalar piktografiyalıq jazıwdı eske túsiredi. Sebebi bunday tańbalar óziniń kórinisinen tikkeley qanday da bir mazmundı ańǵartıp turadı. Buǵan mısal retinde I, II, III, V, X sıyaqlı Rim cifrların kórsetiwge boladı. Bul mısallardaǵı I, II, III cifrları sannıń neshew ekenligin kórinislerinen-aq ańlatıp tur; V ortańǵı barmaqları jumılǵan qoldıń súlderi, X- ózara tutastırılǵan eki V cifrları.4

1Piktografiya – latınsha piktus – «súwret» hám grapho – «jazaman» sózlerinen qáliplesken atama.

2А.А.Реформатский. Введение в языкознание, 352-b.

3Sonda

4Ю.С.Маслов. Введение в языкознание, 240-b.

77

Ideografiyalıq1 jazıw. Jazıwdıń bul túriniń payda bolıwı piktografiyalıq jazıwdan keyingi dáwirge tuwra keledi. Piktografiyalıq jazıwda tańbalar (súwretler) ózleri bildiretuǵın túsiniklerdi tikkeley ańlatıp, kórsetip turatuǵın bolsa, ideografiyalıq jazıwda tańbalar endi túsiniklerdiń simvolı, shártli belgisi retinde jumsaladı. Ideografiyalıq tańbalardı túsiniw oqıw) ushın aldın-ala ol haqqında maǵlıwmatqa iye bolıw kerek.

Ideografiyalıq jazıw piktografiyalıq jazıw menen fonografiyalıq hám sillabografiyalıq jazıwlardıń aralıǵındaǵı jazıwdıń bir túri desek te boladı. Bir jaǵınan piktografiyalıq jazıw menen ideografiyalıq jazıw sózlerdiń fonetikalıq hám grammatikalıq qurılısın ańlatpaydı, al fonografiyalıq hám sillabografiyalıq jazıwlarda olardı (sózlerdiń fonetikalıq hám grammatikalıq qurılısın) ańlatıp turadı. ekinshi jaǵınan, ideografiyalıq jazıw da fonografiyalıq hám sillabografiyalıq jazıwlarǵa usap mánisti tikkeley ańlatıp turmay shártli mánisti bildiredi. Piktografiyalıq jazıwda bolsa, bildiretuǵın mazmun onıń kórinisinen (súwretinen) shama menen ańlanıp turadı.

Ideografiyalıq jazıwdıń ayırım kórinisleri házirgi fonografiyalıq jazıwımızda da ushırasadı. Máselen, 2, 3, +, - hám t.b. belgilerdiń hár qaysısı jazıwda bir tańba menen belgilengeni menen olardıń oqılıwı eki, úsh, qosıw, alıw túrinde hár qaysısı bir neshe seslerdiń dizbegi menen beriledi. Sonday-aq bul tańbalar hár túrli dúnya tillerinde hár qıylı seslik kompleksler arqalı oqıladı. Máselen, joqarıdaǵı tańbalar qaraqalpaqsha eki, ush, qosuw, aluw bolıp, inglis tilinde tu, sri, plas, mainas, nemis tilinde zwei, drei, plus, minus bolıp oqıladı. Sebebi olardıń tańbalıq kórinisinen bildiretuǵın mánisleri ańlanıp turǵan joq; olardan qanday da fonetikalıq, grammatikalıq belgiler de bilinip turǵan joq.

Ideogrammalardıń ózleri de bir qıylı bolmaydı. olardıń birazları tutas sózlerdi ańlatıp,

bulardı til biliminde logogrammalar2 dep te ataydı. Buǵan mısal retinde joqarıda keltirilgen 2, 3, +, - usaǵan tańbalardı kórsetiw múmkin.

Ideogrammalardıń ekinshileri ayırım morfemalardı ańlatıw ushın jumsaladı, onday tańbalardı morfemogrammalar3 dep ataydı. Buǵan mısal retinde qaraqalpaq tilindegi arab cifrlarınan keyin qoyılatuǵın-ınshı degen mánini ańlatatuǵın sızıqsha belgisin (5- orın, 3-basqısh). Usınday maqset ushın jumsalatuǵın nemis tilindegi tochka belgisin kórsetiwge boladı. Mısalı, die 5.klasse, der 3. Kursus.

Úshinshi bir ideogrammalar tutas bir xabardı ańlatıp turadı. Bunday tańbalar frazogrammalar4 dep ataladı. Buǵan mısal retinde baǵıttı ańlatatuǵın kórsetkishlerdi, ayırım xalıqlardıń, qáwimlerdiń, urıwlardıń menshikli tańbaların kórsetiwge boladı.

Jazıwdıń taǵı bir túri sillabografiyalıq jazıw bolıp, bunday jazıwda hár bir buwın ayrıqsha tańba menen belgilenedi. Solay etip shártli tańbalar olar ańlatatuǵın sózdiń seslik tárepine jaqınlasadı. Sillabografiyalıq jazıw úlgisine Hindistanda qollanılatuǵın

1İdeografiya – grekshe idea – «túsinik», grapho – «jazaman» sózlerinen kelip shıqqan. Bunı idealıq jazıw dep te ataydı.

2Ю.С.Маслов. Sonda.

3Morfemogramma–grekshe morpho – «túr, forma», gramma – «hárip» sózlerinen payda bolǵan.

4Frazogramma – grekshe frazis – «forma» hám gramma «hárip» degendi ańlatadı.

78

divanagar jazıwı, sonday-aq tibet, efiop jazıwları jatadı. Sillabografiyalıq jazıwlardıń

qatarına Qıtay, Yapon ieroglif1 jazıwları da kiredi.

Jazıwdıń eń jetlisken túri fonografiyalıq (seslik) jazıw. Bul awızeki janlı sóylew tiline eń jaqın bolıp tabıladı. Bul jazıw arqalı sózlerdiń fonetikalıq (seslik) quramı, grammatikalıq qurılısı anıq ańlatıladı. Sonlıqtan da seslik jazıw menen jazılǵan tekstti lingvistikalıq analiz jasaw múmkin boladı.

Seslik jazıw boyınsha hár bir seslik tiptiń (fonemanıń) óziniń shártli tańbasınıń bolıwı sózlerdi fonetikalıq jaqtan tastıyıqlanǵan, shólkemlesken bir pútin formaǵa da keltirip turadı. Tilde sesler oǵada kóp túrli. Biz olardıń júdá kóp túrli ekenligin onsha elestire bermeymiz. Jazıwda barlıq seslerdi shártli tańbalar menen belgilep shıǵıw múmkin emes. Bunıń zárúrligi de joq. Ádette jazıwda sózlerdiń mánisin hám formasın ózgertiwge sebepshi bolatuǵın seslerdiń tipi bolǵan fonemalardı shártli tańbalar menen (háripler menen) belgileniwiniń ózi seslik jazıwdıń iske asıwı ushın tolıq jetkilikli. Túrli fonetikalıq jaǵdaylardıń sebebinen payda bolatuǵın seslik ózgerisler jazıwda ayrıqsha tańbalar menen sáwlelenbeydi. Tek fonetikalıq traskripciyasın bererde ǵana seslerdiń fonetikalıq jaǵdaylarǵa baylanıslı payda bolǵan seslik ózgesheliklerin (allofonlardı) qosımsha diakritikalıq shártli tańbalar menen belgilew múmkin. Sonlıqtan da sózlerdi fonetikalıq transkripciyası arqalı jazıw menen ádettegi imla qádeler tiykarındaǵı jazıwımız ortasında ádewir parq boladı.

§ 32.Grafika

Grafika2 ulıwma jazıw degen mánide jumsaladı. Bul túsinik ózine jazıwda jumsalatuǵın barlıq shártli tańbalardı, sonıń ishinde álipbeni (alfavitti) de jámlestiredi. Jazıwdaǵı barlıq tańbalar hám olardıń til seslerine qarım-qatnası, óz ara úylesip, sáykeslesip keliwi grafika tarawında sóz etiledi. Qaysınday seslerdiń qanday tańba menen belgilenetuǵınlıǵı, qanday háriplerdiń qaysı seslerdi ańlatatuǵınlıǵı yamasa ayırım tańbalardıń tutas bir túsinikti bildiretuǵınlıǵı grafika da sóz boladı.

Álipbedegi háripler grafikanıń negizin quraydı. Sonıń menen birge grafikada jumsalatuǵın kóp ǵana basqa tańbalar ushırasadı. Máselen, irkilis belgileri, arab hám rim cifrları, formulalar, transkripciyalıq tańbalar hám taǵı basqalar grafikalıq tańbalar qatarına kiredi.

Házirgi jazıwda usı dáwirge shekemgi jazıwdıń tariyxında toplanǵan barlıq tájiriybelerdiń eń jaqsı úlgileri jumsaladı. Bul jazıwda hár qıylı jazıwdıń túrlerine jatatuǵın tańbalardı ushıratıwǵa boladı. Máselen, mákemelerdiń aldına qıstırıp qoyılatuǵın qıstırmalardaǵı (vıveskadaǵı) súwretler (saattıń, ayaq kiyimniń, bas kiyimniń, kitaptıń hám t.b.lardıń súwretleri) piktografiyalıq jazıwdıń belgileri boladı. Al

1Ieroglif – grekshe hreroglypho «káramatlı jazıw» degen mánini bildiredi. Súyek yamasa basqa materiallarǵa oyıp jazılatuǵın bolǵan.

2Grafika – grekshe grapho – «jazaman» degen mánini ańlatadı. Sonday-aq grafika termini súwretlew wóneriniń bir túri

mánisinde de jumsaladı.

79

shártli belgiler retinde jumsalatuǵın jol qádeleri tańbaları (aylanba, ońǵa, solǵa, kesesine hám t.b. degen mazmundı ańlatatuǵın belgiler), quwatlı kúshke iye elektr togi bar jerge «qáwipli» degen mazmundı ańlatıw ushın salınatuǵın quw bas penen súyektiń súwreti, medicinanıń embleması bolǵan jılan hám uwlı ıdıs hám t.b. lar ideografiyalıq jazıwdıń belgileri bolıp tabıladı. Piktografiyalıq, ideografiyalıq jazıw belgilerine jatatuǵın tańbalar da, sillabografiyalıq jazıw úlgileri bolǵan ya, yu, e, ѐ sıyaqlı qosarlı sesti (buwındı) ańlatıwshı tańbalar da, fonografiyalıq tańbalar da grafikanıń qaramaǵına kiredi. Házirgi dúnya tillerinde fonografiyalıq jazıw eń keń taralǵan jazıw bolıp, bunda hár bir seslik tip­fonema kóbinshe óziniń shártli belgisi, simvolı bolǵan grafikalıq tańbalarına iye boladı.

Hár bir xalıq óziniń ayrıqsha grafikalıq sistemasına iye bola bermewi múmkin. Bir topar xalıqlar ayırım ózgerisleri menen bir grafikalıq sistemanı qabıl etip, sonnan jazıwda paydalana beredi. Solay etip bir qatar tiller basqa tillerde jumsalatuǵın grafikalıq sistemanı ózine qabıl etip aladı. Basqa tildiń grafikalıq sisteması qabıl etilgende grafikalıq sistema menen qabıl alıwshı tildiń seslik sisteması ortasında kóplegen sáykesliklerdiń bolmawı múmkin. Basqa tildiń grafikalıq sisteması qabıllawshı tildiń ózine tán ózgesheligine baylanıslı bolǵan geypara seslerdi bildiriw ushın jańadan qosımsha háripler alıw kerek yamasa álipbede bar bolǵan háriplerge qosımsha belgi qoyıw arqalı sáykes kelmewshilikti saplastırıw zárúr. Sonda ǵana tildiń seslik quramı jańadan qabıl etilgen grafika arqalı tolıq sáwleleniwi múmkin. Qaraqalpaq tiliniń orıs grafikasın qabıl etiwi buǵan ayqın mısal bola aladı. Máselen, orıs grafikasında joq dawıslı á, ú háripleriniń qosımsha jańadan alınıwı qaraqalpaq tilindegi sonday sáykes seslerdiń (á, ú) bolıwına baylanıslı, orıs grafikasındaǵı k, g, u, x, n, o háriplerine qosımsha (diakritikalıq) belgilerdi qosıw arqalı rus tilinde jumsalmaytuǵın, al qaraqalpaq tilinde bar bolǵan q, ǵ, w, h, ń, ó sesleri ańlatıladı. Solay etip, orıs grafikası tiykarında qaraqalpaq tiliniń ayrıqsha grafikalıq sisteması dúzilgen edi.

Grafikalıq qádeler boyınsha jazıwda tildiń házirgi seslik jaǵdayı ǵana esapqa alınıwı kerek. Bunda jazıwdaǵı tariyxıy etimologiyalıq, morfologiyalıq principler esapqa alınbaydı. Sonlıqtan da tek grafikalıq qádelerdi jaqsı bilgen menen, álipbeni bilgen menen sózlerdi imlası (orfografiya) boyınsha durıs jazıw múmkin emes. Grafikalıq jaqtan házirgi qaraqalpaq tilinde ǵarǵa, ǵarrı, salı, samal túrinde jazılıwı da, qarǵa, qarrı, shalı, shamal bolıp jazılıwı da (ekewi de) durıs bolıp sanaladı. Sóylew tilinde olardıń hámmesi de ushırasadı. Al imlası jaǵınan olardıń birewiniń (áwelgileriniń) alınıwı qatań talap qılınadı.

Solay etip grafikalıq qádeler menen birge imla qádeleri de boladı. Imla grafikalıq jazıwda eń durıs dep tabılǵan jazılıwdıń bir túrin qabıl etip aladı hám ol endi grafikalıq emes, al imla qádelerine sáykes durıs dep sanaladı. Imla jazıwdaǵı grafikalıq qurallardı jolǵa salıp, nızamlı halǵa ákelip, olardı tastıyıqlaydı.

Juwmaqlap aytqanda, grafika, bir jaǵınan jazıwda jumsalatuǵın barlıq tańbalar jóninde maǵlıwmat berse, ekinshi jaǵınan, tildiń seslik sistemasınıń álipbedegi tańbalarǵa qatnasın úyretedi.

80