Lingvоfоlklоristika (Abdinazimov Sh)

«Y» foneması. Sonor, til ortası, juwısıńqı dawıssiz [y] foneması dástannıń tilinde sózdiń barlıq poziciyalarında ushırasadı. Sózdiń basında tómendegi mısallarda ushırasadı: Áger piyrler bizge yalǵan aytmasa (Ǵ.A). Hijrinde yúrekim yara bolıpdur, Yaqam chák boluban para bolıpdur (Ǵ.A). Alar ólip, bir yadgarı kalǵandek (Ǵ.A). Men ózim barmasam yar otaǵına, Ta kózim túshmese ál yanaǵına (Ǵ.A), Yıǵlamayın jawab bergil atajan (Q). Sózdiń ortasında: Yúrermen payıwpiyada (Ǵ.A). Dúnyada ashılsın bendeniń baxtı (Ǵ.A). Oshbu kún hayrat etermen (Ǵ.A). Láblerindin ziyre-ziyre tókilur bal úzre bal (Ǵ.A). Sózdiń sońında: Men Hilalay dedim, ol Sánem dedi (Ǵ.A). Barıń, molla bilán muftiy keltiriń (Ǵ.A). Kása-kása máy icháli (Ǵ.A), Altı ay tamam yоl yúrúb Q).

«K» foneması. Únsiz, til artı, jabısıńqı [k] foneması sózdiń barlıq poziciyalarında ushırasadı. Sózdiń basında: Laǵlı gáwhar kákiliniń hár tarı (Ǵ.A). Tamam zárepshandur kóshki-áywanı (Ǵ.A). Qırq kánizin alıp saǵı-solına (Ǵ.A). Basha keldi boylá kúlpet (Ǵ.A). Sózdiń ortasında: Qol qawshırıp ádep-ikram (Ǵ.A). Shiyrin-shákár sózler Hilalaydadur (Ǵ.A). Emdi meniń barmay turmaǵım múshkil, Hilalay der, haqǵa áylep táwekkel (Ǵ.A). ǵamzesi páykan senmusen? (Ǵ.A). Sózdiń sońında: Andın qalmısh bu múlk sizge amanat (Ǵ.A). Álwan-álwan, túrlik-túrlik emishler (Ǵ.A). Ishq bolmay siyne chak bolmas, Ashıq bolmay hálak bolmas, Ishq dárdidin pák bolmas (Ǵ.A), Altun kesá názik qоlum taldurdı (Q).

«Q» foneması. Únsiz, kishkene tillik, jabısıńqı «q» foneması dástannıń tilinde sózdiń barlıq poziciyalarında jumsalǵan. Sózdiń basında jumsalıwına mısallar: Bul ishiń aqırı bolur qabahát (Ǵ.A). - Úsh yıl boldı, Sánem ushın qálender (Ǵ.A). Qashıń shámshiri ótkesh bir nápeste, Sawatnı yırtıban qalqannı shaptı (Ǵ.A). Shınmashındın beri gezdim, hám Qıtayı, hám Xotan,Gúlli Túrkstannı gezdim, hám yáne sháhri Qoqan (Ǵ.A), Qarataǵ degen taǵı bar (Q). Sózdiń ortasında jumsalıwına mısallar: Alma zánáhdanın, siymin saqaqın (Ǵ.A). Meniń maqsuwdıma etkere bilmes (Ǵ.A). Raqiblar sózidin bu kún wáhim áyle (Ǵ.A). Aqsha bilán yar ekeniń bilmedim (Ǵ.A). Sózdiń sońında tómendegi mısallarda jumsalǵan: ǵárib ashıq yanıb-kúyip (Ǵ.A). Yasmuq mama, sen hám meniń bir anam (Ǵ.A). Ŕ Ol biywapa meni yıraq áyledi, Siynemniń ústinde rawaq áyledi (Ǵ.A). Shatırdıóltirdim qırıq yol yúkirtip, Suwıq suwǵa salıp jazasın berip (Ǵ.A).

«L» foneması. Sonor, til aldı, juwısıńqı «l» dawıssız foneması sózdiń barlıq poziciyalarında ushırasadı. [L] fonemasınıń sózdiń basında qollanıw jaǵdayları: Bu húsni látapat Shahsánemdedur (Ǵ.A). - Láyli bilán Májnún ótti dúnyadın (Ǵ.A). Bizge ǵamnın shahı láshkerin tartar (Ǵ.A). Sózdiń ortasında: Pálek ayralıqnıń

34

shárabın tuttı (Ǵ.A). Zalım qolında ólmegil (Ǵ.A). Yalǵız qayda baray, qaysı diyara? Búlbildek etmeyin gúli-gúlzara (Ǵ.A). Hilalayǵa múnásip bolsa anıń súwreti (Ǵ.A), Ladan batur bilmánlár (Q). Sózdiń sońında qollanıw jaǵdaylarına mısallar: Ádil shahnı etip hayran (Ǵ.A). Ótken ermish áwwel Yusubi Káńan (G.A). Qızıl gúlniń tegresinde tikáni (Ǵ.A). Gúlnihal der, ájep dárde qalıbmen (Ǵ.A), Jоl sоrasmaq burıńǵıdan súnnetli (Q).

«M» foneması. Sonor, murınlıq, qos erinlik, jabısıńqı [m] dawıssız foneması dástanıń tilinde sózdiń barlıq poziciyalarında da qollanılǵanın kóremiz. Sózdiń anlaut poziciyasında: Qızır babam deyip meni yad áyle (Ǵ.A). Xosh kelipseń, áziz mehman (Ǵ.A). - Sabır áylegil, maqsudıńǵa eterseń, Muradıńǵa etib dáwran súrersen (Ǵ.A). Diyarbákirdedur kóńil muhtajım, Malı-múlkim anda, taxt ilá tajım (Ǵ.A), Murnunan aqqan qanları (Q). Sózdiń inlaut poziciyasında: ǵániymet kór bu dámińni, Shah párman etmesdin burın(Ǵ.A). - Yúrip gezdim jumlá erniń yúzini (Ǵ.A). Kóńliń qarańǵıdur, qıyalıń yaman, Mańa aǵıw ishirursen hár zaman (Ǵ.A).

Sózdiń auslaut poziciyasında: Shahsánem der, ashıq bolmaq (Ǵ.A). Ráhim kelmey kózdin aqqan yashıma (Ǵ.A). Ázmáyledik Hálenshırwan (Ǵ.A). ǵam nishteri baǵrıdın oshbu saat ótipdur (Ǵ.A). Dáwni kórúb qarıs eskán júrágim (Q).

«N» foneması. Sonor, murınlıq, til aldı, jabısıńqı «n» dawıssız foneması sózdiń barlıq poziciyalarında jiyi ushırasadı. Sózdiń basında: Násiyhatım sańa aytay bir para (Ǵ.A). Yúzimdin kótermem hárgiz nıqabı (Ǵ.A). Nátawannı sizge layıq kórmishler (Ǵ.A). Ne keledi qоlundan (Q). Sózdiń ortasında: Alur bolsań qul jayını al, Sánem (Ǵ.A). Amanat tapshurdım haqqa sizlerni (Ǵ.A). ŔKeshekúndiz mála-matqa yar bolıp (Ǵ.A). Men yıǵlayman bir allahǵa zar-zar (Q).

Sózdiń sońında: - Nágahan men kórdim anıń jamalın (Ǵ.A). Shiyrin maqal, xosh zibanım, sabır áyle (Ǵ.A). Tilla jıǵa, laǵlı-marjan bashında (Ǵ.A). Hijran eli suwırmıshdur kúlimni (Ǵ.A). t.b. mısallarda jumsalǵanın kóremiz.

«Ń» foneması. Sonor, murınlıq, kishkene tillik, jabısıńqı dawıssız [ń] foneması dástannıń tilinde házirgi qaraqalpaq tilindegi kibi inlaut hám auslaut poziciyada jumsalǵan. Sózdiń ortasında: Andın sońra máger bolǵay ǵáribjan

(Ǵ.A). Sańa túshti bu kún ashıqlıq otı (Ǵ.A). Kóńil múlkini aldıń, taxtımnıń sultanı boldıń sen (Ǵ.A). Táńri eshitsin dadıńnı (Ǵ.A). Sózdiń sońında tómendegi mısallarda jumsalǵan: Kúnde yúz mıń sorıp janım alǵunsha (Ǵ.A). Úsh kúndin soń yaramadı ayaǵım (Ǵ.A). Sárwi súmbil sachıń dara baǵlama (Ǵ.A). Aytatuǵın qarrılardıń arzı bar (Q).

35

«P» foneması. Únsiz, qos erinlik, jabısıńqı [p] dawıssız sesi sózdiń barlıq poziciyalarında jumsalǵan. Sózdiń basında tómendegi mısallarda qollanǵan: Eshit meniń páryadımnı (Ǵ.A). Bir ah ursam pálek yanar otıma (Ǵ.A). Yúrermen payıwpiyada (Ǵ.A). Máger Hásen shahnıń sensen párzendi (Ǵ.A). Sózdiń ortasında: Aǵam Hásen shahdur, atım Aypara,Sen hám aytǵıl mana, áy mahıpara (Ǵ.A). Baǵı sapa anıń mánzil-mákanı,Tamam zárepshandur kóshki-áywanı (Ǵ.A). Gáhi kózin qımır, gáhi qapaǵın (Ǵ.A). Etken ishiń boldı ǵálet, Basha keldi boylá kúlpet (Ǵ.A). Sózdiń sońında: Ayralıqdın baǵrım kábap, ǵárib aytur, kórdim azap (Ǵ.A). Ya barsańız, ya xosh jawap berseńiz (Ǵ.A). Mısır elinde Yusup kibi (Ǵ.A). Sebep shuldur, ayra tushdim elimdin (Ǵ.A).

«R» foneması. Sonor, dirildewik [r] dawıssız foneması sózdiń barlıq poziciyalarında ushırasadı. Sózdiń basında: Qozı góshti birlá aǵıw berdi yarımǵa raqip (Ǵ.A). Shahım ráhim áyler deb hasla kóp sozmań (Ǵ.A). Murada etishib kób kórdim ráhát (Ǵ.A). Shektigi ránj, jábri japa kórindi (Ǵ.A). Sóz ortasında: Eshit arzım, sahıb káram (Ǵ.A). Soraǵ áyley qarındashıń (Ǵ.A). Aqlım hayran boldı jamalın kórip (Ǵ.A). Biyshara ǵáriybdurmen (Ǵ.A). Arqar qulan bоlubdı (Q). Sózdiń sońında tómendegi mısallarda jumsalǵan: Músápir erlerde reńkim sarǵarıp (Ǵ.A). - Hásen wázir uǵlı, haslım Baǵdadlı (Ǵ.A). Mańa Diyarbákir etishmek qıyal

(Ǵ.A). Sabır áyleseń sen hám tabarsan matlub (Ǵ.A).

«S» foneması. Únsiz, til aldı, juwısıńqı [s] dawıssız foneması házirgi qaraqalpaq tilindegi sıyaqlı sózdiń barlıq poziciyalarında jumsalǵan. Sózdiń basında: Ishq otına janıp kúydi súyekim (Ǵ.A). Ta ólgenshe siyneleri daǵlımen (Ǵ.A). Seniń góyinde sárgárdan, Qabıl etseń, áya, sultan (Ǵ.A). Qırq kánizin alıp saǵı-solına (Ǵ.A), Samarqand sayqalında (Q), Sáksan batman chaqmarın (Q).

Sózdiń ortasında: - Shahsánem dep kóp órtenip kúyerseń (Ǵ.A). Kúydirib ústixanımnı (Ǵ.A). Baǵdada túshibdur násiybem derseń (Ǵ.A). Kóńlim ásiyr olmısh kóksiń nazına (Ǵ.A). Sózdiń sońında: Qaqnus kibi yar-yar deyip (Ǵ.A). Ǵsamdın xalas etseń, jan apa, neter (Ǵ.A). Yúzin teris úgirdi Shahabbas qızı (Ǵ.A). - ǵawwas jandın keshmey qannı begenmes (Ǵ.A). h.t.b.

«T» foneması. Únsiz, til aldı, jabısıńqı dawıssız [t] foneması sózdiń barlıq poziciyalarında jumsalǵan. Sózdiń basında: Laǵlı gáwhar kákilinin hár tarı (Ǵ.A). Baǵında búlbúller hám totı qushlar, Yúz mıń turna-ǵazlar Hilalaydadur (Ǵ.A). Bu ish tádarikin etmeseń bolmas (Ǵ.A). Laǵlı yandı lábleri tikká-tikká yarıldı, Taqıyr bolmısh kózleri, keń jahanım tarıldı (Ǵ.A), Tamur bilib tоrıcha at (Q). Sózdiń ortasında: Munda sańa baǵı-bostan kerekse,Gúl yúzleri mahıtaban kerekse (Ǵ.A).

36

Erteń mahasıllar kelur (Ǵ.A). Shikáste Sánemnin halın, Mundın hám beter áyleme (Ǵ.A). Jamalıda turpá mushtaq bolubmen (Ǵ.A), At tizgisi bоlǵanı (Q). Sózdiń sońında: Ǵárip diyer, aqır maqset, Ájel kelse, bermes pursat, Háli nabud bolmay súhbet (Ǵ.A). Tóhmet áylep meni yarım quwladı (Ǵ.A). - Taqat qıla bilmey meni yiberdi (Ǵ.A). h.t.b. sózlerde jumsalǵanın kóremiz.

«W» foneması. Sonor, qos erinlik, juwısıńqı [w] foneması anlaut poziciyada siyrek, al inlaut hám auslaut poziciyalarda jiyi ushırasadı. Sózdiń basında: Atam Hásen wázir, atımdur ǵárib (Ǵ.A). Qaysı bir waspınıbayan áyleyin (Ǵ.A). Bir yanı Gurlán wá Urgenji, Xiywanı gezip (Ǵ.A). Gáhi waqıt ǵázep, gáhi qáhri bar (Ǵ.A). Wálayatında, waqıya, waqtı (S.H). Sózdiń ortasında: Búlbilniń hawazı ǵunsha gúldedur, Gúlniń zawqı bilán yúz qıyaldadur (Ǵ.A). Diywanamısen sen, bilmán (Ǵ.A). Shahsánem ǵáribniń sáwer yarıdur (Ǵ.A). Meniń maqsuwdıma etkere bilmes (Ǵ.A). Sózdiń aqırında: Hár kózleri ahıw kibi baqılǵan (Ǵ.A). Rastın desem, qollarıńǵa suw quyalmas Shahsánem (Ǵ.A). Bu sózleriń aǵıw qoshtı ashıma (Ǵ.A). Ŕ Aǵıw icher Sánem senin hijrindin (Ǵ.A). Ne sabırıw, ne qararım bar (Ǵ.A). Kúyáw qılsań elge keldik biz tayın (Q).

«F» foneması. Únsiz, erinlik-tislik, juwısıńqı [f] dawıssız fonemasınıń dástan tilindegi sózlerdiń quramında tómendegi poziciyalarında ushırasadı: Sózdiń basında -Biysútin daǵlarnı kóp kazdı Farxad, Shiyrin kórsin Farxad tamashasını (Ǵ.A), Fatıha ber qayın ata (Q). Sózdiń ortasında: Binafshalı baǵlar qaldı (Ǵ.A). Molla, muftiy bilán diywan kelsinler (Ǵ.A). Seyful málak gezdi teńizde yúzip (Ǵ.A). Totıy shiyrin suxan ǵuftardın ayrılǵalı (Ǵ.A). Sózdiń sońında:

Táássif bolıp sepkil túshti degeysiz (Ǵ.A). Lutfáylemish sańa atam (Ǵ.A).

«X» foneması. Únsiz, kishkene tillik, juwısıńqı [x] dawıssız foneması sózlerdiń qurılısında barlıq poziciyalarında jumsalǵan. Sózdiń basında: Sánemjandur hárne meniń xoshgáhim (Ǵ.A). Baǵmanıńa xızmet, máhnet etermen

(Ǵ.A). Láyli ushın Májnún xunaba yutdı (Ǵ.A). Ádil shah der, alar bolsunlar xursánd (Ǵ.A). Xalıq, xabardarıń, xoja (S.H). Sózdiń ortasında: Dúnyada ashılsın bendeniń baxtı, Bu olturǵan taxtıń atamnıń taxtı (Ǵ.A). Yaxshı baqǵıl yúzigá, turǵıl qashında bir zaman (Ǵ.A). Kóńlim náxosh, kózim tolıpdur námge (Ǵ.A). Shiyrin bilán Fárxad ótti dúnyadın (Ǵ.A). Sózdiń aqırında:- Áy, Sánem, majrux olubmen yardın ayrılǵalı (Ǵ.A), Bir хudadan besh waq namaz qarzım bar (Q).

«H» foneması. Dástannıń tilinde, únsiz, kómekey, juwısıńqı [h] dawıssız foneması sózdiń barlıq poziciyalarında jumsalǵan. Házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde bul fonema auslaut poziciyada tek tańlaq sózlerdiń qurılısında qollanıladı.

37

Sózdiń basında: - Ashıq bolmas kóp hunaba yutmasa (Ǵ.A). Bashıńa ne ǵawǵa, ne hásiret túshti? (Ǵ.A). Men Hilalay dedim, ol Sánem dedi (Ǵ.A). Eglenmey ketermen Hálepshırwana (Ǵ.A). Hámirejan, hayran, hámmesi, hawazańdı (S.H). Sózdiń ortasında: Páhim áyleseń kúnde bardur sharapat, Kóp sahibtámizler Hilalaydadur (Ǵ.A). Bir náwnihal áyne on tórt yashında (Ǵ.A). Shólde Májnúndek gezip, sáhralara urdım qádem (Ǵ.A). Ashıq bolsań bu mánini páhim áyle, Giriptaru jámalınman, ráhim áyle, Raqiblar sózidin bu kún wáhim áyle (Ǵ.A). Sózdiń aqırında: Baǵdad úlkesinde padshah bolursen (Ǵ.A). Shárshembi kún saat cháshgah shaǵında (Ǵ.A). Halımnı shárh etmege yoqdur yanımda bir kishim (Ǵ.A). Chah ishinde hám yoldashım (Ǵ.A), Saǵınar bоlsam haq jabbar (Q).

«Ch» foneması. Únsiz, til aldı, jabısıńqı-affrikat dawıssız [ch] foneması sózdiń barlıq poziciyalarında jiyi ushırasadı. Sózdiń basında: Qoymadı óz halıma bu charxı káj dáwran meni (Ǵ.A). Yaqam chák boluban para bolıpdur (Ǵ.A).

Sózdiń ortasında: - Tilin achchıǵ áylep, baǵrım yaralap (Ǵ.A). Lachın qush sipetli ushtım da keldim (Ǵ.A). Sózdiń aqırında: Dáregin bilmes hech kishi, Bir mánzilde turarı yoq (Ǵ.A). Kórgech anı qan yıǵladım, kúlmedim (Ǵ.A), Chuw jániwar chuw dedi (Q). Sayatxan-Hamra dástanınıń tilinde «ch» foneması jumsalmaǵan.

«Sh» foneması. Únsiz, til aldı, juwısıńqı [sh] dawıssız foneması sózdiń barlıq poziciyalarında ushırasadı: Ushırdım sháyda búlbilim (Ǵ.A). Shahsánem der, keshtim sendin (Ǵ.A). Gáhi sháhdi bolsa, gáhi záhri bar (Ǵ.A), Shiyrin janım qıynayın (Q). Sózdiń ortasında: ǵárib ashıq gúl yúzińniń zarıdur (Ǵ.A). Ŕ Dostıń bilsin, dushmanlarǵa bildirme (Ǵ.A). Emdi bizni máhsher kúni kórersen (Ǵ.A),

Ashıq bоlıp men keldim (Q). Sózdiń sońında: Dúnyanıń maqseti besh kún dáwrandur (Ǵ.A). Qumırı degen bir ájayıp qush bolur, Párin tartsań kelur túbi bosh bolur, Ólmegen qul bir-birige dush bolur (Ǵ.A).

3. Sóz qurılısındaǵı ayırım morfonologiyalıq qubılıslar

Artikulyaciyalıq jaqtan birdey yamasa uqsas bolǵan eki sestiń hárqıylı seslerge yamasa az dárejede usas bolǵan seske aylanıwı dissimilyaciya qubılısı dástanlardıń tilinde ushırasadı: Namısın tutmaǵan erni er deme ( G’.A). Imtixan áyleyip, ıshqımnı sınap (Ǵ.A). Bizni baxtı qara saldıń (Ǵ.A). Hesh kimse tapmay

38

hábiybin (Ǵ.A). Jan shıqmasdın burın keltir, kóreyin yarımnı (Ǵ.A). Bizge saldı judalıqnıń jábirini (Ǵ.A). Uǵlım, ne sebepdin málul bolursan? (Ǵ.A). Besh yıldur, siynemde kópdur ármanım (Ǵ.A). Yar ushın tınmay yanaman (G.A). Yaratǵanǵa páryadımız etmádi (Ǵ.A).

«Proteza Ŕ ańsat aytılıw ushın sózdiń aldınan qosılǵan qosımsha ses»86 bolıp, bul qubılıs dástannıń tilinde ushırasadı: Dástegúl der, hesh aǵlama, Múbarek bolsın toyıńız (Ǵ.A). «Munıń nimá hóneri bar?» dese, «sázendegóendeturur» degil (Ǵ.A). Raqiblardın hazar etseń ne boldı (Ǵ.A). Ámma, kúnlerden bir kún padaban bolǵanını hisap qılsa, besh yıl bolıpdur (Ǵ.A). Sayran etseń Hilalaynıń baǵında,Yúrsen, kesher erdiń Sánem yarındın ( G’.A).

Inlaut poziciyaǵa dawıssız seslerdiń qosılıw yamasa epentezalıq qubılıs ta ushırasıp otıradı: Atam shah Abbasnıńwáziri erdi,Atı Sánem, yúzi gúlizar erdi (Ǵ.A). Atımǵa ǵárib derler (Ǵ.A). Jamalın kórmekke alám giripdar, Olturarlar yolǵa qarap intizar (Ǵ.A). Ŕ Sabır áylegil, maqsudıńǵa eterseń (Ǵ.A). Diyarbákirdedur kóńil múhtajım (Ǵ.A). Yaxshı-yaxshı qullarnıń bahası ellik dinar, altmısh dinardın ashmaydur. (Ǵ.A). Dástegúl bu jawablarnı aytqandın keyin, ámirumáralar jám bolıp, etti keshekúndiz toy-tamasha etip, qazıynı keltirip, Hilalay páriydin wákil ıqtıyar soratıb, ǵáribke nikahı musılmanshılıq bilán berdiler (Ǵ.A). - Áy, Aqsha apa, sen boylá ǵamgún bolmaǵıl, ótken ashıqlarnın bárshesi ayralıq dárdini shekkendur, - dep Aqshaǵa násiyhat berip Shahsánem bir sóz ayttı ( G’.A).

dostına (Ǵ.A). Ŕ Erden alıp berdiń maǵan bir giyah (Ǵ.A). Ǵárib yıǵlar oshbu daraxt ústinde (Ǵ.A). Sánem atlıǵ nigarım bar (Ǵ.A). -Álwan-álwan, túrlik-túrlik emishler (Ǵ.A). Qazı-iyshan kelib qıysın nikahın (Ǵ.A). Mástbolıp topıraǵqa bulǵanıb yatdım (Ǵ.A).

Dástannıń tilinde sózdiń qurılısında bir dawıssız sestiń túsirilip qaldırılıw jaǵdayları, yaǵnıy eliziyalıq qubılıs ta ushırasadı: Sındırıp muhabbet kishtini, Bizni buxunxora saldıń (Ǵ.A). Kóńilde álam bar, neshik shad olsın (Ǵ.A). Tilimdedur zikru-sána, Óziń etker yara bizni (Ǵ.A). Keńesh ber adashqan qulǵa, Qoshılmadım yarım bilá (Ǵ.A). Qurban olam qashlarıńa, kózińá (Ǵ.A). - Áya, shahım, eshit mendin jawabı (Ǵ.A). Hijran eli suwırmıshdur kúlimni (Ǵ.A). Alarǵa etqizgil bizden salamı (Ǵ.A). Qurınlar tilladan taxtı, Múbarek bolsın toyıńız (Ǵ.A).

86Бекбергенов А., Пахратдинов Қ. Тил билими терминлери сӛзлиги. ŔНӛкис. 1997. ŔБ.60 87Дәўлетов А. Ҳәзирги қарақалпақ тили. Фонетика. ŔНӛкис. 1999.ŔБ.346

39

«GaplologiyaŔ dissimilyaciya nátiyjesinde birinen soń biri kelgen eki buwınnıń birewiniń túsip qalıwı»88. Bul qubılıstı da dástannıń tilinde kóriwimizge boladı: Xoshhal bolǵıl, berem yarıńnı alıp (Ǵ.A). Bilmen, maqsuwdıma qachan etermen (Ǵ.A). Kimge aytay kóńil daǵı (Ǵ.A). Asan etsin haq múshkilim (Ǵ.A).

Belli bir úlkede bolmas turarım (Ǵ.A). Men bu ishińizge túshmedim hasla (Ǵ.A). Atam Hásenshah óldi, bir jalǵız Gúljamal ismli qız tuwǵanım bar (Ǵ.A). Anda ǵárib Dástegúlge qarap «sen netip yúrgen nasharsań? Bu erge ne dep keldiń?» dep bir sóz ayttı (Ǵ.A). Ki úsh yıldur, judadurman, Netáy, náyley, Sánemjandın (Ǵ.A).

- Mamajan, keterem atam yanına (Ǵ.A).

Geminaciya Ŕ sózdiń qurılısında dawıssız sestiń qosarlanıp keliw qubılısı bolıp, dástannıń tilinde bul qubılıs ta ushırasıp otıradı. Mısalı:

bb : Jabbar igám ráhim áylep, bizlerni zar aǵlatma (S.H). Tákábbirlik etdiń áylep naz bilán (G.A).

dd: Saǵ, bar bolsa, keler múddeti etti (G.A). Sárwi shámshat yanlı qáddimni búkti (G.A).

jj: Tujjar bázirganlıq áylep kelurmen (G.A).

zz: Quwshırıp qolıńnı etmeseń izzet (G.A). Gózzal yarım ǵayrı boldı (G.A). kk: Bir jekke qalǵan sonaman (G.A). Hilalay der, haqǵa áylep táwekkel

(G.A).

qq: Toqqız yıldur, mán hám shekip máhnáti (G.A).

ll: Belli bir úlkede bolmas turarım (G.A Bu arada hájet ermes táwelle (G.A).

Káman qashlarına, jállad kózine (G.A). Tilla kásalari bardur (G.A).

mm: Kimsege bolurmen qımmat (G.A). Haqnıń dostıdur Muhammed, Úmmet ushın shekti máhnet (G.A).

nn: Jánnet ishre túrli nıǵmet párawan (G.A). Minnetdarám, tapıb bergil yarımnı (G.A). Támánna áylep turıshıń (G.A).

rr: Gúljamal der, zárre kóńil xoshım yoq (G.A). Belige baǵlabdur zárrin kámarnı (G.A).

ss: Beli murassiǵ kámarlı (G.A). Qumırı tábássumde, búlbil pıǵanda (G.A). Táássif bolıp sepkil túshti degeysiz (G.A).

tt: Qattı alma bu sózimni, nigarım (G.A). Ol Hálepshırwanda etti yıl gezdim (G.A).

ww: Bolıpsızlar aqmaqlıqdın awwara (G.A). Bahaq áwwel Shahımárdan

(G.A). ǵawwas jandın keshmey qannı begenmes (G.A).

88 Насыров Д.С., Бекбергенов А., Жәримбетов А. Русша-қарақалпақша лингвистикалық терминлер сӛзлиги Нӛкис. 1979. ŔБ.51

40

hh: Qáhr áyleme ya Qahhar, ráhim áylegil bizlerge (G.A).

chch: - Tilin achchıǵ áylep, baǵrım yaralap (G.A. Bu ayralıq jaqdın suchchi

(G.A).

shsh: Keltirur bir neshshe sáhibtámizler (G.A).

«Sayatxan-Hamra» dástanınıń tilinde tómendegidew geminaciya qubılısları ushırasadı. Mısalı: áyyeminde, ekki, etti, áwwel (255-bet), gózzal (256-bet), ǵarrı

(257-bet), mashaqqat (259-bet), álqissa (260-bet), alla (261-bet), toqqız (262-bet), qassap (263-bet), haqqı (264-bet), shappat (265-bet), tabassum (266-bet), hámmege (267-bet) h.t.b.

Qadaǵalaw ushın sorawlar:

1.Qaraqalpaq dástanları tilinde neshe dawıslı fonema jumsalǵan hám olardıń qollanıwında qanday ózgeshelikler bar?

2.«Á» hám «U» fonemalarınıń jumsalıwında qanday ózgeshelikler ushırasadı?

3.Qaraqalpaq dástanları tilinde neshe dawıssız fonema jumsalǵan?

4.Qaysı dawıssız fonemalardıń jumsalıwında ózgeshelikler ushırasadı?

5.Qaraqalpaq dástanları tilinde ushırasatuǵın proteza qubılısına mısallar

keltiriń.

6.Qaraqalpaq dástanları tilinde ushırasatuǵın renteza qubılısına mısallar

keltiriń.

7.Qaraqalpaq dástanları tilinde ushırasatuǵın epiteza qubılısına mısallar

keltiriń.

8. Qaraqalpaq dástanları tilinde ushırasatuǵın eliziya qubılısına mısallar

Ádebiyatlar:

1.Хроленко А.Т. Введение в лингвофольклористики. Учебное пособие. -М.: Флинта. Наука. 2010.

2.Абдиназимов Ш. Лингвофольклористика. -Нɵкис, 2015.

3.Абдиназимов Ш, Дәниярова З. Қарақалпақ фольклорындағы адам атлары. -Нɵкис, 2016.

41

4.Абдиназимов Ш. «Қырық қыз» дәстанының лексикасы. Кан.дисс.

Нɵкис 1992.

5.Абдиев А. «Алпамыс» дәстаны тилиниң лексика-семантикалық ҳәм стилистикалық ɵзгешеликлери. Кан.дисс. -Нɵкис,2010.

6.Abdiev A. «Alpamıs» dástanı tiliniń qısqasha túsindirme sózligi. -Nókis,

2012.

7.Бекбаўлов О. Қаҳарманлық эпостың араб-парсы лексикасы ҳәм оның

тарийхый-лингвистикалық характеристикасы. -Нӛкис: Қарақалпақстан, 1979.

8.Бекбаўлов О., Мамбетназаров Қ. Қаҳарманлық дәстанлардағы ӛзлестирме сӛзлердиң түсиниги. -Нӛкис. 1992.

9.Хроленко А.Т. Язык фольклора. Хрестоматия. -М.: Флинта. Наука.

2006.

III BÓLIM. FOLKLORLÍQ TEKSTTE SÓZDIŃ MORFEMIKASÍ

Joba:

1.Qaraqalpaq dástanlarında atlıq, kelbetlik sózlerdiń jumsalıwındaǵı ózgeshelikler.

2.Qaraqalpaq dástanlarında sanlıq, almasıq sózlerdiń jumsalıwındaǵı ózgeshelikler.

Qaraqalpaq dástanlarında feyil, ráwish, kómekshi sózlerdiń jumsalıwındaǵı ózgeshelikler.

1. Atlıq San kategoriyası

«Ǵárip ashıq, Sayatxan-Hamra», «Qoblan», «Goruǵlı» dástanları tilinde házirgi qaraqalpaq tilindegi sıyaqlı birlik sandı ańlatıwshı arnawlı morfologiyalıq kórsetkish joq, birlik máni sózdiń tiykarı arqalı ańlatıladı. Al, kóplik san óziniń arnawlı grammatikalıq formalarına iye. Dástannıń tilinde kóplik máni tiykarınan atlıqlarǵa hám atlıqlasqan sózlerge -lar,//-ler affiksiniń jalǵanıwı arqalı bildirilgen.

42

Mısalı, Shum raqiblar qoymas sapa súrmege (Ǵ.A). Titreshur kókte málekler eshitip ápǵanımdı (Ǵ.A). Shámenler lalazar boldı (Ǵ.A). Shiltenlerniń arasında, Men ózim sultan bolurmen (Ǵ.A). Arzıw áylep keler mırzalar begler, Baǵlar dash qaldı dash qaldı (S.H). Kúnlerden bir kúni Hámirejannın’ kewline eli-elatı qáwimqardashı, Sárbinaz yarı yadına túsip, ah tarttı (S.H), Yıǵlamayın ruхsat bergil qarrılar (Q).

Házirgi qaraqalpaq tilinde III bette feyil sózler kóplik qosımtaların qabıl etpeydi. Al, dástan tilinde III bettiń birlik hám kóplik formasında -lar//-ler qosımtası jalǵanǵan: Hámirejan atası menen birge qosılıp bir neshshe kúnler segbir tartım jol júrdiler. Bir bálent tawǵa jettiler. Gúlzar qız oramalı menen babanın’ betin jelpip otırdılar hám babanı huwshına keltirdiler (S.H).

Ayırım jaǵdaylarda -lar//-ler qosımtası kóplik mánini emes, al ayırıqsha túsinikke bolǵan subektiv qatnasın (jaqsı kóriw, erkeletiw) bildiriw ushın jumsalǵanın kóremiz:

Qatarda júrgen narlarım, Shahımardan gezgen baǵlarım (S.H).

Eski túrkiy tillerinde kóplik mánini ańlatqan -at//-an qosımtaları dástanlar tilinde ayırım sózlerdiń qurılısında saqlanıp qalǵanlıǵın kóremiz:

Úsh ay ótti, bir uǵlanı kelipti (S.H) Álemde ádalat súrgen shahımız, Oynap ósken yarı-yaran. Yarı-yaran hám qarındash (S.H).

Ázerbayjan walayatının’ daraq hám elatları kóz ushında eles-eles kórinedi

(S.H).

Sonday-aq, dástanlar tilinde bul affikstiń -lár forması da jumsalǵanın kóremiz. Mısalı, Sánem der, ketáli bir yat ellárá (Ǵ.A). Qarındashdek bilur erdim sizlári (Ǵ.A).

Kóplik máni ańlatiwshi -an/-án/-en afiksleri tiykarınan “yar”, “er”, “uǵıl” sózlerine jalǵanadı. Mısalı, Erenler keldiler qashıma meniń (Ǵ.A). Mustajabdur qız-uǵlannıń tilegi (Ǵ.A).Eránlárden bolǵan bizgá káramat (Q).

Tartım kategoriyası. Dástanlardıń tilinde tartım kategoriyası zattıń belgili bir betke tiyisliligin bildiredi. Tartımlıq máni, tiykarınan, tómendegi affiksler arqalı ańlatıladı.

I bet birlik sanda :

43