Lingvistikalıq táliymatlar tariyxı (Abdinazimov Sh. 2018)

grammatikası belgili orındı iyeleydi. Bul grammatikalıq táliymat Parij janındaǵı Por-Royal monastrında jazıldı.

«Por-Royal grammatikası» eki talant iyesi filosofiya hám logika professorı Antuan Arno, grammatika hám filologiya professorı Klod

Lanslonıń birliktegi dóretiwshilik miynetiniń jemisi bolıp tabıladı.

sebepli quwdalanǵan ákesi shańaraǵın Parijge jaqın jerdegi Por-Royal abbatlıǵına kóshirip alıp keledi. Antuan Arno da soń bul jerden quwdalanıp Belgiyaǵa ketiwge májbúr boladı hám 82 jasında 1694-jılı Bryusselde qazalanadı. Antuan Arno hárqıylı ilim tarawları boyınsha kóplegen miynetler dóretken. 1775 — 1781 jılları Shveycariyanıń Lozanna qalasında onıń 44 tomlıq tolıq shıǵarmalar jıynaǵı járiyalanǵan.

Klod Lanslo 1616-jılı Parij qalasında tuwılǵan. Óziniń bas dushpanı bolǵan Kardinal Risheleniń óliminen soń Por-Royal abbatlıǵında mektep shólkemlestiredi. Onıń birinshi muǵallimi hám basqarıwshısı boladı. Ol klassikalıq hám janlı tiller boyınsha kóplegen izertlewler dóretken. Klod Lanslo 1695-jılı 79 jasında qaytıs boladı.

Por-Royal abbatlıǵı Parijge jaqın jerde jaylasqan bolıp, onda hayalqızlardıń katolik shirkewi bar edi. XVII ásirde bul shirkew Yansenizm táliymatınıń orayına aylandı. Yansenizm bul-belgili gollandiyalı

turadı. Bul mekteplerde teologiyalıq yaǵnıy diniy bilimler menen birge dúnyalıq ilimlerdi úyreniwge, ásirese, filosofiya, til hám kórkem ádebiyattı úyreniwge ayrıqsha dıqqat awdarıldı. Usınday progressiv tárepleri katolik shirkewindegi dinshillerge jaqpay 1660-jılı er balalar mektebi jabıladı, 1710-jılı hayal-qızlar mektebi de jabılıp, buzıp taslanadı. 1712-jılı Franciya karoli Lyudovik XIV buyrıǵı menen PorRoyal monastrı órtep jiberiledi.

Usı Por-Royal monastrında hárqıylı oqıw qollanbalar hám sabaqlıqlar dóretilgen. Olardıń ishinde Antuan Arno tárepinen dóretilgen racionalizm ruwxında jazılǵan «Logika» sabaqlıǵı kópshilikke tanıldı.

51

Klod Lanslo kóp jıllar latın, grek, ispan, italyan tillerin oqıtıw menen shuǵıllandı. Latın tiliniń ayrıqsha jaǵdayı, yaǵnıy xristian diniy kitaplarınıń onda jazılıwı, al tildiń grammatikası tek anıqlamalar jıynaǵı sıpatında qaralıwı, tiller quday tárepinen dóretilgen degen kózqaraslar onı tınıshsızlandıradı.

Klod Lanslo mektepte oqıtıw zárúrliginen kelip shıǵıp 1644-jılı latın tilin oqıtıw boyınsha qollanba, 1655-jılı grek tili boyınsha, 1660-jılı ispan hám italyan tilleri boyınsha qollanbalar jazdı. Oqıw qollanbalar tayarlaw barısında bul tillerdiń barlıǵına da ortaq grammatikalıq analogiyalardıń bar ekenligin ańladı.

Por-Royal grammatikası eski evrey, grek, latın hám francuz tilleri materialları tiykarında jazılǵan. Biraq bul miynet salıstırmalı izertlew emes, al logika-tipologiyalıq grammatika. Onıń tiykarǵı maqseti — barlıq tillerge ortaq racional (logikalıq) derekti tabıw hám olardıń arasındaǵı ózgesheliklerdi anıqlaw bolıp esaplanadı. Usı dáwirge shekemgi grammatikalıq táliymatlardan ózgesheligi — tillik materiallardı hár tárepleme analizlewi bolıp tabıladı. Por-Royal grammatikasında eki princip, birinshisi grammatikalıq anıqlamalardıń ulıwma tillik bolıwı, ekinshisi, bul anıqlamalardıń logikaǵa tiykarlanıwı basshılıqqa alınǵan.

«Por-Royal grammatikası» qurılısı boyınsha eki bólimnen ibarat. Birinshi alfavit, ses hám hárip, jazıw tuwralı bólimi altı bapqa bólingen. Birinshi bapta dawıslı sesler hám olardı ańlatatuǵın háripler sóz etiledi. Dawıssız sesler tuwralı ekinshi bapta latın, grek, eski evrey tillerindegi dawıssız seslerdiń kestesi berilgen. Úshinshi bapta buwın, tórtinshi bapta pát izertlengen. Besinshi bapta shártli tańbalar -háripler izertlew obyekti boladı. Altınshı bap «Qálegen tiptegi tillerdi tez, jeńil úyreniw boyınsha jańa metodlar» dep ataladı.

Por-Royal grammatikasınıń ekinshi bólimi 24 baptan ibarat. Bul bólimde sózdiń hár túrliligi hám kóp mániligine tiykar bolatuǵın principler hám motivler sóz etilgen. I bap «sóylew birlikleri esaplanatuǵın

bapta tirkewishler, XII bapta ráwish sózler, XIII bapta feyilge tán ózgeshelikler, XIV bapta feyildiń bet-san kategoriyası, XV bapta feyil

52

máhálleri, XVI bapta feyildiń meyilleri, XVII bapta infinitiv, XVIII bapta kelbetlik feyiller, XIX bapta feyildiń belgisiz dárejesi, XX bapta hal feyiller, XXI bapta gerundiya hám supin, XXII bapta kómekshi feyiller, XXIII bapta dánekerler hám tańlaq sózler, XXIV bapta sintaksis, sóz dizbekleri hám gápler izertlengen.

Solay etip, Por Royal grammatikasınıń tiykarǵı jańalıqları tómendegilerden ibarat boladı: 1) Sózdiń tábiyatın izertlew, onıń qurılısı, qásiyetleri hám mánilerin izertlew: 2) Izertlew juwmaǵında tillerge

Til bilimine qosqan jańalıqları menen birge bul grammatikanıń kemshilikleri de boldı. Olar til kategoriyalarınıń bir-birinen ózgesheligin

biykarladı. Grammatika ulıwma tillik, universal bolıwı kerek, sebebi grammatikalıq kategoriyalar logikalıq kategoriyalardıń kórsetkishleri, al jeke milletlik logikalıq kategoriyalar bolmaydı, tillerdiń barlıǵı da logikaǵa ǵárezli dep tastıyıqladı.

Bul pikirdiń qáteligi mına da: logikalıq kategoriyalardıń ulıwma adamzatlıq bolatuǵını durıs, biraq til jeke xalıqqa, milletke tiyisli boladı. Oylaw procesin hám kategoriyaların hárbir til ózinshe sáwlelendiredi. Tillik kategoriyalar logikalıq kategoriyalarǵa salıstırǵanda keń hám kóp tarawlı. Álbette dúnya tillerine ortaq qubılıslar, universal qásiyetler kóplep ushırasadı, biraq usıǵan tiykarlanıp barlıq dúnya tillerine ortaq,

bir grammatikaǵa ǵárezli etiw emes, al tiller arasındaǵı ortaq hám ózgeshelik belgilerdi anıqlaw bolıp tabıladı.

Por-Royal grammatikası óz dáwirinde Evropada úlken abırayǵa iye boldı. Ol birneshe tillerge awdarma islenedi, qayta járiyalandı. Kóplegen ilimpazlar Por-Royal grammatikasın til bilimi tariyxındaǵı ayrıqsha qubılıs, ulıwma til biliminiń tırnaǵı sıpatında bahalaydı. PorRoyal grammatikasınıń óz dáwiri hám sońǵı ásirlerdegi lingvistikalıq oypikirdiń rawajlanıwına qosqan tásiri kúshli boldı. Sol dáwirlerdegi barlıq oqıw orınlarında til boyınsha ulıwma teoriyalıq bilim beretuǵın sabaqlıq retinde oqıtılǵan.

53

oqıtıw tarawındaǵı eń baslı miynet sıpatında Franciyadaǵı mekteplerde oqıtıldı.

Franciyada XVIII ásirdiń basında Por-Royal grammatikasınıń tásirinde birqansha miynetler payda bola basladı. Bunday miynetlerdiń qatarına 1706-jılı jazılǵan abbat de Mareniń «Francuz grammatikası ocherkleri» miyneti, Danjonıń 1711-jılı jazılǵan «Grammatikalıq ocherk» miyneti, Klod Byufeniń 1732-jılı jazılǵan «Francuz grammatikası» miyneti, Abbat D.Oliveniń 1740-jılı jazılǵan «Grammatikalıq ocherk» miynetleri kiredi. Bul miynetlerdiń barlıǵı da XVIII ásirde filosofiyalıq grammatika dep atala basladı. Bul miynetlerdiń avtorları sóz shaqapların klassifikaciya jasadı, dawıslı hám dawıssız seslerdiń jetilistirilgen klassifikaciyaların Por-Royal grammatikası principleri tiykarında islep shıqtı.

Sonıń menen birge, Por-Royal grammatikasına sın kózi menen qaraǵan ayırım avtorlar ózleriniń pikir, usınısların bildiriwge umtıldı. Máselen, 1767-jılı N.Boze degen ilimpazdıń «Ulıwmalıq grammatika» miyneti payda boladı. N.Boze Por-Royal grammatikasındaǵı ideyalardı dawam etken halda óz miynetin úsh bólimge bólip qaraydı: Sózdiń elementleri, sóylewdiń elementleri, sintaksistiń elementleri. Ol óziniń bul miynetinde, grammatika sóylew óneri dep esaplaǵan Por-Royal

1769-jılı Dyu Marseniń «Grammatika nızamları» dep atalatuǵın miyneti payda boldı. Dyu Marseniń grammatikası «konstrukciyalar

kóplegen tiller ómir súredi, — dep kórsetedi. Sonday-aq, tildiń payda bolıwı tuwralı pikir bildirip, ol «instinkttiń metafizikası hám sezim tildiń payda bolıwına alıp keldi», — dep jazadı.

1755-jılı E.B.Kondilyak degen ilimpaz «Grammatika» — degen miynetin járiyaladı. Bul miynette Por-Royal grammatikasınıń tek ayırım principleri basshılıqqa alınǵan. Óziniń bul miynetiniń ekinshi babında avtor tildi sistema sıpatında úyreniwge háreket etedi. Ol tildi

54

onıń oyǵa qatnasına qaray izertleydi. Ol «Men grammatikaǵa oylaw óneriniń birinshi bólimi sıpatında qarayman. Til nızamların anıqlaw ushın biziń qalay oylaytuǵınımızdı baqlawımız kerek, bul nızamdı oylawdıń analizinen izlewimiz kerek», — dep jazadı. Onıń pikirinshe, Arno hám Lanslo kórsetkenine qaraǵanda, til hám oy anaǵurlım tıǵız baylanısqan, sebebi til tek oydı sáwlelendirip qoymaydı, til biziń oy pikirimizdiń, bilimimizdiń rawajlanıwına da tásir etedi. Bul pikir til bilimindegi jańalıqlardıń biri edi.

Por-Royal grammatikası principi tiykarında inglis ilimpazı D.Garristiń «Germes, yamasa grammatikanı ulıwma filosofiyalıq izertlew» (1751) miyneti payda boldı. Aristotel táliymatına tiykarlanıp Garris tildi artikulyaciyalıq seslik sistema sıpatında qaraydı. Materiya hám forma haqqında Aristoteldiń pikirlerin basshılıqqa aladı.

Universal teoriyanıń tárepdarlarınıń ayırımları, máselen, K. de Gabelin hind-evropa tilleri semyasına kirmeytuǵın tillerdiń materialların ilimiy aylanısqa qosadı. Onıń «Universal hám salıstırmalı grammatika» (1774) miynetinde qıtay hám amerika indeecleriniń tili izertlew obyekti etip alınǵan.

Logikalıq grammatikanıń kózqaraslarınıń durıslılıǵın orıs tili materialları tiykarında dálillewge I.S.Rijskiy «Sóz ónerine kirisiw» (1806) miynetinde umtıldı. Ol adamzat oy-pikirin ózinde sáwlelendiretuǵın logikanıń ulıwmalıq nızamlılıqların tán alıw zárúrligin bildirdi.

Hár túrli tillik semya materialları tiykarında payda bolǵan universal grammatika — tildiń qurılısın ilimiy túsiniwge taslanǵan dáslepki qádem boldı. Sonlıqtan da grammatikalıq oy-pikirdiń rawajlanıwınıń áhmiyetli

jasaw máselesi áhmiyetke iye edi. XVI ásirde sol dáwirge shekem belgili tillerge sholıw jasawǵa umtılıs kózge taslanadı. Bunday jumıslardıń qatarına 1555-jılı Cyurix qalasında járiyalanǵan K.Gesnerdiń «Mitridat» degen miynetin, 1592-jılı Frank-furt qalasında járiyalanǵan Ieronimus

Megizerdiń «Qırıq tildiń úlgileri»vdep atalatuǵın miynetlerin kórsetiw múmkin.

XVIII ásirde Rossiyada Ekaterina II patshalıq etken dáwirde sózlerdiń dizimi hám kórsetpe tayarlanıp Sibirdiń hákimshilik orayları,

Sibirdi izertlewshi Akademiya aǵzalarına, sonday-aq, Rossiyanıń elshixanası bar mámleketlerdiń bárine tarqatıladı hám dizimde

55

berilgen sózlerdiń sıńarların sol jerde jasawshı xalıqlardıń tillerinen tabıw wazıypası júklenedi. Bul materiallar milleti boyınsha nemec akademigi Petr Simon Pallas (1744 — 1811) tárepinen sistemaǵa túsirilip

1787 hám 1789-jılları eki tom túrinde «Barlıq tiller hám dialektlerdiń salıstırmalı sózligi» — degen atamada járiyalanadı. Bul sózlikte 272 til hám dialektlerdiń materialları berilgen.

Ispan monaxı Lorenco Ervas-i-Panduronıń 1800 — 1804-jılları

Madridte altı tomlıq «Dúnya tilleri hám olardıń klassifikaciyası» boyınsha izertlewi járiyalandı. Bul miynette 300 ge shamalas tillerdi salıstırıp úyreniw tiykarında tillerdiń grammatikalıq qurılısındaǵı ózgesheliklerge dıqqat awdardı. Bul tiptegi sózliklerdiń ishinde nemec tilshisi Iogann Kristof Adelungtıń «Mitridat, yamasa ulıwma til bilimi» (1806 — 1817)— dep atalǵan tórt tomlıq sózligi eń jetilisken sózliklerden esaplanadı. Bul miynette 500 den aslam dúnya tilleri hám dialektleri boyınsha maǵlıwmatlar berilgen.

§14. XVII — XVIII ÁSIR TIL BILIMINDEGI RACIONALIZM HÁM EMPIRIZM

XVII-XVIII ásir filosoflarınıń miynetlerinde til ulıwma filosofiyalıq máselelerdiń quramında sóz etildi. Ulıwma adamzatqa tán racional til hám til ontologiyası máseleleri átirapında pikirler bildirildi.

XVII ásirde til filosofiyası boyınsha Angliya, Franciya, Germaniyada qáliplese baslaǵan úsh koncepciyanı kóriw múmkin. Angliyada F.Bekonnıń empirizmi, Dekart ideyalarında óziniń sáwleleniwin tapqan francuz racionalizmi, Germaniyada Leybnictiń ilimiy-filosofiyalıq koncepciyası payda boldı.

Frensis Bekonnıń (1561 — 1626) filosofiyalıq grammatika koncepciyasınıń1 tiykarında biliwdiń empirikalıq metodı, induktiv principler turadı. Bekon barlıq til semyaları ushın ortaq bolǵan salıstırmalı

sıyaqlı jasalma tildi dóretiwdi usınadı. Ol óziniń bul pikirlerin 1623-jıl járiyalanǵan «Ilimdi jetilistiriw hám jetiskenlikleri haqqında» — degen miynetinde bayanladı.

1Bacon F. The Works of F. Bacon. — London.,1864.

56

Rene Dekart (1596 — 1650) adamzattıń oǵada quramalı túsinikler sistemasın elementar birlikler menen (shártli tańbalar) ańlatatuǵın filosofiyalıq tildi dóretiw boyınsha ideyaların usındı.

Dekart óziniń 1637-jılı jazılǵan «Sananı basqarıwǵa hám ilimde shınlıqtı tabıwǵa xızmet etetuǵın metod haqqında pikir júrgiziw», 1644 - jılı jazılǵan «Filosofiyanıń baslanıwı», 1650-jılı jazılǵan «Metafizikalıq pikir júrgiziw» miynetlerinde racionalizmniń metodologiyalıq tiykarın quraytuǵın birqansha principlerdi bayanladı: Olar obyektiv dúnyanı biliwdiń sheksizligi; barlıq ilimlerdiń birligi; ulıwmalıq deduktivlik principler; logika-matematikalıq metodqa tiykarlanıwdıń zárúrligi; sananı ańlaw, teoriyalıq oylawdıń sezim arqalı biliw basqıshına salıstırǵanda joqarı basqısh ekenligin hám biliw aktinde birdenbir hám kemshiliksiz kriteriya ekenligi. Dekarttıń tiykarǵı juwmaǵı tómendegiden ibarat: «Men oylap turman, demek men jasap atırman».

Gotfrid Vilgelm Leybnictiń (1646 — 1716) lingvistikalıq qızıǵıwshılıǵı birneshe baǵdarda kózge taslanadı. Birinshiden, tillerdiń óz ara qarımqatnası hám olardıń geneologiyasın anıqlaw. Bunda ol tilge salıstırmalıtariyxıy qatnas jasaydı. Dúnya tilleri boyınsha kóplep maǵlıwmatlar

Ol óziniń 1704-jılı jazılǵan «Adam sanası haqqında jańa tájiriybeler» miynetinde tildi logikalıq analizlew tuwralı pikir bildirip, universal simvolikalıq tildi dóretiw tuwralı ideyanı usınadı.

Ol 1666-jılı jazılǵan «Kombinatorika óneri haqqında» dep atalatuǵın dissertaciyalıq jumısında til filosofiyası tuwralı óziniń ideyaların birinshi ret bayanladı. Ol dúnya tillerine ortaq hámme ushın túsinikli jazıwdı qáliplestiriw, tańbalardı islep shıǵıwdı usınadı. Bul jasalma tildiń logika filosofiyalıq konstrukciyalarǵa, matematikalıq cifrlarǵa oǵada jaqın bolıwınıń tárepdarı boldı.

Leybnic qáliplesken jasalma tildiń joybarın usındı, onı jazba hám awızeki túrde qollanıwǵa boladı dep esapladı. Ol tómendegi kóriniske iye boldı:

a)birden toǵızǵa shekemgi cifrlar latın alfavitindegi dáslepki toǵız dawıssızǵa sáykes keledi: 1=B, 2=C, 3=D, 4=F, 5=G, 6=H, 7=L, 8=M, 9=N.,

b)Onlıq sanlar latın tilindegi bes dawıslı seske sáykes keledi;

10=A, 100=E, 1000=I, 10000=O, 100000=U. Eki dawıslı au diftongin ańlatıw ushın 1000000 cifrin qollanıwdı usındı.

57

Leybnictiń ideyaları simvolikalıq logikanıń rawajlanıwına tásir jasadı, keyin ala matematikalıq logika hám kibernetikada paydaǵa astı.

Bekon, Dekart, Leybnictiń til teoriyası tarawındaǵı pikirleri til filosofiyası sheńberinen sırtqa shıǵa almadı. Sol dáwirdegi janlı tiller, olardıń ishki tábiyatı, qurılısı boyınsha lingvistikalıq materiallardı

analiz jasamadı.

§ 15. TILDIŃ PAYDA BOLÍWÍ TUWRALÍ TEORIYALAR

Tildiń payda bolıwı tuwralı teoriyalar XVIII ásirdegi filosofiya oyshılları Russo, Didro hám Gerderdiń miynetlerinde bayanlandı.

Jan Jak Russo (1712 — 1778) tildiń payda bolıwı tuwralı eki teoriyanı usınadı. Birinshisi, sociallıq kelisim teoriyası, ekinshisi-emocionallıq yaǵnıy tańlaqlıq teoriyası. Ol óziniń teoriyaların 1761-jılı járiyalanǵan «Tillerdiń payda bolıwı tuwralı tájiriybeler» miynetinde bayanlaydı.

anaw ya mınaw zat hám qubılıstı qalay ataw jónindegi óz ara kelisimi arqalı dóredi, — dep qaraydı.

Emocionallıq yamasa tańlaqlıq teoriyası boyınsha til adamnıń ishki sezimler — quwanısh, qıynalıw, tańlanıwlarınıń h.t.b tiykarında dóregen, — dep esaplaydı.

Áyyemgi dáwirlerde haywanat dúnyasınan jańa bólinip shıǵıp atırǵan payıtlarda adamlar haywanat hám quslardıń hár qıylı seslerine uqsas halda dáslep tańlaq sózlerdi qollanǵan, kem-kem sonıń tiykarında máni ańlatatuǵın sózler payda bolǵanlıǵın aytadı. J.J.Russo adamzattıń dáslepki tili sezimlerge bay, tolı edi, keyin ápiwayılasıp qaldı, áyyemgi

hám ilimniń túsindirme sózligi» degen miynetiniń toǵızınshı tomında tildiń payda bolıwı tuwralı kózqarasların bayanladı. Onıń kórsetiwinshe,

«...til belgili bir milletke ǵana tiyisli bolıp, ses arqalı pikirdi júzege shıǵaratuǵın kónlikpeler jıynaǵı». Didro tildiń kommunikativlik

58

xızmetin atap kórsetedi: «Til oydı qáliplestiriw hám bayanlawdıń quralı». Ol tildiń payda bolıwı haqqındaǵı máselege toqtap tildi payda etkeni ushın qudayǵa ırazı bolıwımız kerek, — dep juwmaq jasaydı.

Til biliminde keń tarqalǵan teoriyalardıń biri — seslik eliklew teoriyası. Bul teoriyanı G.Leibnic óziniń «Adam sanası haqqında jańa tájiriybeler» miynetinde bayanladı.

Bul teoriya boyınsha tildiń payda bolıwı, sózdiń dóreliwi seslik eliklew tiykarında qáliplesken dep boljaw jasaladı. Bul teoriyanıń tárepdarları ayırım sózler seslik eliklewge tiykarlanǵan dep tastıyıqlaydı. Máselen, quslardıń bazı birewleriniń atamasında olardıń dawısındaǵı belgilerge tiykarlanǵan baylanıstıń bar ekenligi aytıladı.

Seslik eliklew teoriyası da tildiń kelip shıǵıwın tolıq dálilley al-

jaqın. Bul teoriyanı francuz ilimpazı S.L.Nuare (1829 — 1889) usınǵan. Onıń pikiri boyınsha, miynet etiw procesi miynet shawqımın payda etedi. Demek tildiń payda bolıwına miynet shawqımı tiykar bolǵan dep esaplaydı. Bul teoriya da tildiń payda bolıwı hám rawajlanıwındaǵı obyektiv nızamlılıqtı moyınlamaw bolıp tabıladı.

Kórnekli nemec aǵartıwshısı Iogann Gerder (1744 — 1803) óziniń 1772-jılı járiyalanǵan «Tildiń payda bolıwı haqqında izertlew» miynetinde J.J.Russonıń «Sociallıq kelisim» hám «tańlaqlıq» teoriyaların sınǵa alıp, «til tábiyiy túrde payda bolǵan» degen juwmaqqa keledi. Onıń pikirinshe, til adamnıń oy-pikirlerin, sezimlerin basqa adamǵa

menen tıǵız baylanıslı. «Adamlar, — dep jazadı I.Gerder, — obyektiv dúnyadaǵı zatlarǵa hám olarǵa xarakterli bolǵan belgilerge dıqqat awdaradı, olardı bir-birinen ajıratadı. Adamnıń sanasında saqlanıp qalǵan usı birinshi belgi óziniń atamasına iye boladı, sózde sáwlelenedi. Bul jaǵday tildiń payda bolıwına alıp keledi». Onıń kórsetiwinshe, til quday tárepinen dóretilmegen hám birden payda bolǵan joq. Tildiń payda bolıwı — adamnıń sanası hám sezimleriniń rawajlanıw barısındaǵı

rawajlanıwınıń eki basqıshı tuwralı pikir bildirip, tildiń rawajlanıwındaǵı tariyxıylıq problemasın ortaǵa qoyadı.

Onıń til hám oylawdıń óz ara qatnası máselesindegi bildirgen pikirleri, kózqarasları V.Gumboldt, G.Shteyntal kibi talantlı tilshilerdiń lingvistikalıq koncepciyalarınıń qáliplesiwine belgili dárejede tásir etti.

Qadaǵalaw ushın sorawlar

1.Oyanıw dáwirinde tilge baylanıslı qanday máseleler kún tártibinde turdı?

2.Oyanıw dáwiri grammatislerinen kimlerdi bilesiz?

3.Por-Royal grammatikası haqqında nelerdi bilesiz?

4.Por-Royal grammatikasınıń til bilimine qosqan jańalıqları nelerden ibarat edi?

5.XVIII ásirge kelip Franciyada Por-Royal grammatikası tásirinde qanday ilimiy miynetler payda bola basladı?

Ádebiyatlar

1.Абдиназимoв Ш. Тил билими тарийxы. Oқыў қoлланба. — Ташкeнт: «Фан»,

2006.

2.Абдиназимoв Ш. Тил билими тарийxы. Oқыў қoлланба. — Нөкис: «Qaraqalpaqstan», 2013.

3.Алпатoв В.М.Истoрия лингвистичeскиx учeний. Учeбнoe пoсoбиe. 2-e исправлeннoe. — М., 1999.

4.Амирoва Т.А., Oльxoвикoв Б.А., Рoждeствeнский Ю.В. Oчeрки пo истoрии лингвистики. — М., 1975.

5.Бeрeзин Ф.М. Истoрия лингвистичeскиx учeний. — М., 1984.

6.Истoрия лингвистичeскиx учeний. Срeднeвeкoвая Еврoпа// Oтв.рeд.

А.В.Дeсницкая. — Л., 1985.

7.Кoндратoв Н.А. Истoрия лингвистичeскиx учeний. — М., 1979.

8.Қoрдабаeв Т. Жалпы тiл бiлiмi. — Алматы. 1983.

9.Расулoв Р. Умумий тилшунoслик — Тoшкeнт: «Fan va texnologiya», 2007.

10.Усмoнoв С. Умумий тилшунoслик — Тoшкeнт: «ЎҚИТУВЧИ», 1972.

60