Lingvofolkloristika (2018)

II B Ó L I M

FOLKLORLÍQ SÓZDIŃ STRUKTURA-

FONETIKALÍQ MODIFIKACIYASÍ

Jo b a :

1.Qaraqalpaq dástanlarında dawıslı seslerdiń qollanılıwındaǵı ózgeshelikleri.

2.Qaraqalpaq dástanlarında dawıssız seslerdiń qollanılıwındaǵı ózgeshelikler.

3.Qaraqalpaq dástanlarında sóz qurılısındaǵı ayırım morfonologiyalıq qubılıslar.

1.Dawıslı sesler

Awızeki xalıq dóretpeleri tiliniń fonetikalıq ózgesheliklerin bayanlawǵa arnalǵan bul bólimde «Góruǵlı», «Ǵárip-Ashıq», «SayatxanHamra» hám «Qoblan» dástanlarınan mısallar berildi. Onıń tiykarǵı sebebi bul tórt dástan da jazba túrde saqlanǵan, olardıń seslik ózgeshelikleri ayqın kózge taslanadı. Oqıw qollanbada bul dástanlar tilindegi dawıslı hám dawıssız sesler házirgi qaraqalpaq ádebiy tiline salıstırmalı baǵdarda bayanlandı. Bul dástanlar tilinde házirgi qaraqalpaq ádebiy

Abadan der, seniń ishiń etermen (Ǵ. A.). Ata — Atamnıń jábirinen baǵrım daǵlıdı (Ǵ. A.); Atası Qıdırbay jawab bermáy turadı (Q). Sóz ortasında:

Men istermen yarım kelse, Kelip ǵamli kóńlim alsa, Shum raqibler xabar

Á — til ortası (jińishke), ashıq, eziwlik dawıslı ses. [Á] fonemasınıń túrkiy tiller dawıslılar sistemasında payda bolıwı tiykarınan, arab, iran

tilinde ushıraspaydı. Mahmud Qashǵariydiń «Devanu-lugat-it-turk» miynetinde eki sózde ǵana qollanılǵan. Sóz basında: Ádil shahni etib hayran, Ózińniń haliń páriyshan (Ǵ.A.). Bayan áyle haslı-zatıń, Sen óziń kimniń áwladı? Áger sen bolsań Baǵdadiy, Balam, kimlerden bolursen?

(Ǵ.A.). Áyleb erdim bu yerlerde munajat (Q), Sóz ortasında: Ǵárib aytur, kórmeńizler jamalım, Jamalıma oshbu jáhán órtenur (Ǵ.A.). Sánem, dáwran, mehnát, hárgiz, ráhát — bilán ayshi dáwran súrmegen, Mehnát shekip hárgiz ráhát kórmegen (Ǵ.A.), Ólmágánlár axır esán kórádi

(Q). Sóz aqırında: «á» foneması ásirese, barıs sepligi forması retinde jiyi ushırasadı: Ol Baǵdad eliǵá ózińni eltsań, Qáwmi-qardashıńa barıp qoshılsań (Ǵ.A.). Yaxshı baqǵıl yúzigá, turǵıl qashında bir zaman, Arada dádal bolub, hárne yoqu-barımnı kór (Ǵ.A.). Aǵalar, bul kechá Hálepshirwandın, Qush boluban munda ushtım da keldim (Ǵ.A.).

sizge bilgenimni sózlesem, Qulaq salıń sózim bash-ayaǵına (Ǵ.A.). [E] fonemasınıń dástan tilinde qollanılıwındaǵı xarakterli ózgesheliklerdiń biri — onıń diftonglasıp qollanılıwı bolıp tabıladı: Yazik bir yazilur, yekki yazilmas, Táǵdirdin tashqari dáwran kelmesin (Ǵ.A.). Sánem qizniń nedur xulqı-ápǵalı, Báyan yet, nechikdur húsni-jámali (Ǵ.A.). Yáne kelmishám Baǵdada, Men hám Baǵdadlı bolurmen (Ǵ.A.). Qoymasa yúrmege munde mástana, Bir búlbilem,qonam ózge gúllerá (Ǵ.A.).

óz rápiyǵin, Hárkim bilmes ıshq tariyxın (Ǵ.A.). Bol deseńiz ańa bende, Hesh ıqtıyar yoqtur mende (Ǵ.A.). Men kelurmen bir páriyge uxshayıp, Meniń kóńlim kelur sańa ıshanıp (Ǵ.A.). Sóz ortasında: Kimse murad eter hasıl, Kimse bilmey qalar ǵapıl (Ǵ.A.). Yalǵız qayda baray, qaysı di-

1Баскакoв Н.А. Каракалпакскийязык. II т. Фoнетика и мoрфoлoгия (части речи

ислoвooбразoвание). — Мoсква , 1952, — С.33.

2Даулетoв А. Вoкализм сoвременнoгo каракалпакскoгo литературнoгo языка.

АКД. – Л., 1971.

32

Tóze bilseń, uǵlan, Hilalay keldi (Ǵ.A.), Uzaqtan kelse qandara (Q). Sóz ortasında: Shuńqara qurdıńmu tuzaǵ (Ǵ.A.). Bu ishiń aqırı bolur pushayman, Istıǵpar áylermen, bolmasın tuǵyan (Ǵ.A.), Murnunan aqqan qanları (Q). Sóz aqırında bul ses, kóbinese, siltew almasıqlarınıń hám soraw janapaylarınıń quramında keledi: Men bu ishińizge bolurmen hayran, Qoraqarmen, paydamu ya mańa ziyan (Ǵ.A.). Ashılmasmu — meniń gúlim ashılmasmu (Ǵ.A.), Moynun sozub esnáydi (Q).

Ú — til ortası, qısıq, erinlik fonema1. Dástannıń tilinde sózlerdiń birinshi, ekinshi, siyrek jaǵdayda úshinshi buwınında keletuǵının kóriwimizge boladı. Sózdiń basında: Kúyip-yanıp ústixanim kúl bolsın (Ǵ.A.). Bu kún Shahsánemdin úmit úzermen (Ǵ.A.). Baǵdad úlkesinde dáwran súráli, (Ǵ.A.), Úsh qálándár periniń (Q). Sóz ortasında: Gúlshan et búlbilniń baǵın (Ǵ.A.). Boldi meniń halım múshkúl (Ǵ.A.), Káfir nárse ar etiyúb qamshı urǵan (Q).

2. Dawıssız sesler

«Ǵárip ashıq», «Sayatxan-Hamra», «Qoblan», «Ǵóruǵlı» dástanlarında qollanılǵan dawıssız fonemalardıń poziciyalıq qollanıwı tómendegishe:

«B» foneması. Únli, erinlik, jabısıńqı dawıssız [b] foneması sózdiń barlıq poziciyalarında qollanǵan. Sóz basında: Baǵım ishre qonǵan búlbilim ushtı, Bashıńa ne ǵawǵa, ne hásiret túshti? (Ǵ.A.). Barmaqları buǵın-buǵın qınalı, Ilajım yoq, yarǵa bara bilmedim (Ǵ.A.). — Báhár boldı, gúl achıldı (Ǵ.A.). Barsa kelmás sháhrinde (Q). Sózdiń ortasında:

Atamnıń jábirinen baǵrım daǵlıdur (Ǵ.A.). Shum raqiblar qoymas sapa súrmege (Ǵ.A.). Sózdiń sońında: Ǵárib yıǵlar oshbu daraxt ústinde (Ǵ.A.). Raqib yúzi bolsın qara (Ǵ.A.). Táshnelerge shárab tutan (Ǵ.A.). Ne janında ráhát bar, ne kózinde xab olur, Qara baǵrıń qan bolub, ahıw kózde ab olur (Ǵ.A.), Toquz yashına kelúb (Q).

«V» foneması. Únli, erinlik-tislik, juwısıńqı dawıssız [v] foneması dástannıń tilinde bir sózde ǵana inlaut poziciyada ushırasadı: Shul halda Shahsánem bilán Aqsha ekkilári tawıs qushdek jilwa qılıp, humayundek shevá qılıp, qırmızı injá oramal bashlarıǵa salıp, sállanamástana ayaqların imá-isharat bilán basıp kele berdiler (Ǵ.A.).

«G» foneması. Únli, til artı, jabısıńqı [g] foneması sózdiń basında hám ortasında, sonıń menen birge, sózdiń auslaut poziciyasında siyre-

1A. Dáwletov. Házirgi qaraqalpaq tiliniń fonetikası. —Nókis: «Bilim». 2012.

—B. 63

34

girek ushırasadı. Sózdiń basında: Shahsánem der, boldım gáda (Ǵ.A.). Sánemni kórmegim boldı gúmana (Ǵ.A.). Gáh tutashıp, gáh sónemen (Ǵ.A.). Laǵlı gáwhar kákilinin hár tarı (Ǵ.A.), Ǵayıb pirde yanarmeken jub chıraǵ (Q). Sóz ortasında: Igám etkermedi meni murada (Ǵ.A.).

yoq (Ǵ.A.). Bilmen, kimniń ǵırnaǵı sen (Ǵ.A.). Anı kóp yadıńa alma, ǵániymetdur bu dáwranlar (Ǵ.A.). Sózdiń inlaut poziciyasında: Taǵna sózler qulaǵımdın ketmádi (Ǵ.A.). Baǵdad úlkesinde meniń kimim bar? (Ǵ.A.). Ne ilaj áylesin yalǵız Dástegúl (Ǵ.A.). Istıǵpar áylermen, bolmasın tuǵyan (Ǵ.A.). Sózdiń auslaut poziciyasında: — Baǵ igásı baǵın qadaǵan etmish (Ǵ.A.). Soraǵ áyleyin hár qayan (Ǵ.A.). Sánem atlıǵ nigarım bar (Ǵ.A.). Mańa boylá ashshıǵ sózler demegil (Ǵ.A.).

dim, bánde bolıb sattırdım, Qarıydarsen, satıp alsań ne boldı (Ǵ.A.). Qoyǵan qádemlerin diydem ústine (Ǵ.A.). Judalıqta kózler giryan (Ǵ.A.). Sózdiń sońında: Ǵamgún kóńlińni shad etip, Ádil shahǵa sen dad etib (Ǵ.A). Endi men Baǵdad elinde (Ǵ.A.). — Yúzi gúldek, shámshad boylı nigarım (Ǵ.A.). Kóz yashını áylep muhid dáryası (Ǵ.A.). Záhárbándáylediń balıw-ashımnı (Ǵ.A.), Bularǵa dáramád bolǵan (Q).

«J» foneması. Únli, til aldı, juwısıńqı dawıssız [j] foneması sózdiń barlıq poziciyalarında da ushırasadı. Anlaut poziciyada [j] foemasınıń ornına [y] foneması jumsalıw jaǵdayları ushırasadı. Sózdiń basında: — Áya, shahım, eshit mendin jawabı, Yúzim ashsam jumlayı jahan órtenur (Ǵ.A.). Ǵáribjanım bolsın mańa jigerbent (Ǵ.A.). Japa kórsetti hár kúnde (Ǵ.A.). Jannı qoshıp shákker bilá sháhd áylep, Úsh kún yúrdik yolǵa kirip jáhd áylep (Ǵ.A.). Sózdiń ortasında: Bashıǵa sanshıbdur tajıgáwharnı (Ǵ.A.). Hár ne ish qılsalar ijazat berdim (Ǵ.A.). Májnún kibi yúrip daǵı-shóllerde (Ǵ.A.), ruwhıjan, istajigim, gújim (S.H.), Jılawında

35

kób qus bar (Q). Sózdiń auslaut poziciyasında: Káj boldı baxtım káwkábi (Ǵ.A.). Taraj boldı, múlki-malım qalmadı (Ǵ.A.). Máwij urıp aǵıpsen munsha qaynayıp (Ǵ.A.). Hárkim múhtaj bolsa, alsın, bay bolsın (Ǵ.A.), Bir jemisim qılayın (Q).

«Z» foneması. Únli, til aldı, juwısıńqı dawıssız [z] foneması sózdiń barlıq poziciyalarında ónimli qollanılǵan. Sózdiń basında: Menmenlikniń aqır zawalı bardur (Ǵ.A.). Sába shıǵıp zulpıń tara (Ǵ.A.). Belige baǵlabdur zárrin kámarnı (Ǵ.A.). Shahsánem der, halım zábun bolurmen (Ǵ.A.), Zorlıq qılıb men alǵan (Q). Sóz ortasında: Shunqara qurdıńmu tuzaǵ (Ǵ.A.). Mańa tiyse xazan jeli (Ǵ.A.), Gúlziyba. Xorasan yurtında aqsha bazılar, Anda molla bolsa, munda qazılar (Ǵ.A.). Hásen wázir derler haslı zatına (Ǵ.A.). Sóz sońında: Munda áziz bolur bashıń (Ǵ.A.). Ne ilaj áylesin yalǵız Dástegúl (Ǵ.A.). Párwaz etip qondı gúl butaǵına (Ǵ.A.). Seni yawız kúná salur (Ǵ.A.). Toquz ay júzi tolǵanı

(Q).

«Y» foneması. Sonor, til ortası, juwısıńqı dawıssız [y] foneması dástannıń tilinde sózdiń barlıq poziciyalarında ushırasadı. Sózdiń basında tómendegi mısallarda ushırasadı: Áger piyrler bizge yalǵan aytmasa (Ǵ.A.). Hijrinde yúrekim yara bolıpdur, Yaqam chák boluban para bolıpdur (Ǵ.A.). Alar ólip, bir yadgarı kalǵandek (Ǵ.A.). Men ózim barmasam yar otaǵına, Ta kózim túshmese ál yanaǵına (Ǵ.A.), Yıǵlamayın jawab bergil atajan (Q). Sózdiń ortasında: Yúrermen payıw-piyada (Ǵ.A.). Dúnyada ashılsın bendeniń baxtı (Ǵ.A.). Oshbu kún hayrat etermen (Ǵ.A.). Láblerindin ziyre-ziyre tókilur bal úzre bal (Ǵ.A.). Sózdiń sońında: Men Hilalay dedim, ol Sánem dedi (Ǵ.A.). Barıń, molla bilán muftiy keltiriń (Ǵ.A.). Kása-kása máy icháli (Ǵ.A.). Altı ay tamam yol yúrúb (Q).

«K» foneması. Únsiz, til artı, jabısıńqı [k] foneması sózdiń barlıq poziciyalarında ushırasadı. Sózdiń basında: Laǵlı gáwhar kákiliniń hár tarı (Ǵ.A.). Tamam zárepshandur kóshki-áywanı (Ǵ.A.). Qırq kánizin alıp saǵı-solına (Ǵ.A.). Basha keldi boylá kúlpet (Ǵ.A.). Sózdiń ortasında: Qol qawshırıp ádep-ikram (Ǵ.A.). Shiyrin-shákár sózler Hilalaydadur (Ǵ.A.). Emdi meniń barmay turmaǵım múshkil, Hilalay der, haqǵa áylep táwekkel (Ǵ.A.). Ǵamzesi páykan senmusen? (Ǵ.A.). Sózdiń sońında: Andın qalmısh bu múlk sizge amanat (Ǵ.A.). Álwan-álwan,

«Q» foneması. Únsiz, kishkene tillik, jabısıńqı «q» foneması dástannıń tilinde sózdiń barlıq poziciyalarında qollanılǵan. Sózdiń basında keliwine mısallar: Bul ishiń aqırı bolur qabahát (Ǵ.A.). — Úsh yıl boldı, Sánem ushın qálender (Ǵ.A.). Qashıń shámshiri ótkesh bir nápeste, Sawatnı yırtıban qalqannı shaptı (Ǵ.A.). Shınmashındın beri gezdim, hám Qıtayı, hám Xotan, Gúlli Túrkstannı gezdim, hám yáne sháhri Qoqan (Ǵ.A.), Qarataǵ degen taǵı bar (Q). Sózdiń ortasında jumsalıwına mısallar: Alma zánáhdanın, siymin saqaqın (Ǵ.A). Meniń maqsuwdıma etkere bilmes (Ǵ.A.). Raqiblar sózidin bu kún wáhim áyle (Ǵ.A.). Aqsha bilán yar ekeniń bilmedim (Ǵ.A.). Sózdiń sońında tómendegi mısallarda qollanılǵan: ǵárib ashıq yanıb-kúyip (Ǵ.A.). Yasmuq mama, sen hám meniń bir anam (Ǵ.A.). — Ol biywapa meni yıraq áyledi, Siynemniń ústinde rawaq áyledi (Ǵ.A.). Shatırdı óltirdim qırq yol yúkirtip, Suwıq suwǵa salıp jazasın berip (Ǵ.A.).

«L» foneması. Sonor, til aldı, juwısıńqı «l» dawıssız foneması sózdiń barlıq poziciyalarında ushırasadı. [L] fonemasınıń sózdiń basında qollanıw jaǵdayları: Bu húsni látapat Shahsánemdedur (Ǵ.A.). — Láyli bilán Májnún ótti dúnyadın (Ǵ.A.). Bizge ǵamnın shahı láshkerin tartar (Ǵ.A.). Sózdiń ortasında: Pálek ayralıqnıń shárabın tuttı (Ǵ.A.). Zalım qolında ólmegil (Ǵ.A.). Yalǵız qayda baray, qaysı diyara? Búlbildek etmeyin gúli-gúlzara (Ǵ.A.). Hilalayǵa múnásip bolsa anıń súwreti (Ǵ.A.), Ladan batur bilmánlár (Q). Sózdiń sońında qollanıw jaǵdaylarına mısallar: Ádil shahnı etip hayran (Ǵ.A.). Ótken ermish áwwel Yusubi Káńan (Ǵ.A.). Qızıl gúlniń tegresinde tikáni (Ǵ. A.). Gúlnihal der, ájep dárde qalıbmen (Ǵ.A.), Jol sorasmaq burıńǵıdan súnnetli (Q).

«M» foneması. Sonor, murınlıq, qos erinlik, jabısıńqı [m] dawıssız foneması dástannıń tilinde sózdiń barlıq poziciyalarında da qollanılǵanın kóremiz. Sózdiń anlaut poziciyasında: Qızır babam deyip meni yad áyle (Ǵ.A.). Xosh kelipseń, áziz mehman (Ǵ. A). — Sabır áylegil, maqsudıńǵa eterseń, Muradıńǵa etib dáwran súrersen (Ǵ. A.). Diyarbákirdedur kóńil muhtajım, Malı-múlkim anda, taxt ilá tajım (Ǵ. A.), Murnunan aqqan qanları (Q). Sózdiń inlaut poziciyasında: Ǵániymet kór bu dámińni, Shah párman etmesdin burın (Ǵ.A.). — Yúrip gezdim jumlá erniń yúzini (Ǵ.A.). Kóńliń qarańǵıdur, qıyalıń yaman, Mańa aǵıw ishirursen hár zaman (Ǵ.A.). Sózdiń auslaut poziciyasında: Shahsánem der, ashıq bolmaq (Ǵ.A.). Ráhim kelmey kózdin aqqan yashıma (Ǵ.A.). Ázmáyledik Hálenshırwan (Ǵ.A.). Ǵam nishteri baǵrıdın oshbu saat ótipdur (Ǵ.A.). Dáwni kórúb qarıs eskán júrágim (Q).

37

«N» foneması. Sonor, murınlıq, til aldı, jabısıńqı «n» dawıssız foneması sózdiń barlıq poziciyalarında jiyi ushırasadı. Sózdiń basında: Násiyhatım sańa aytay bir para (Ǵ.A.). Yúzimdin kótermem hárgiz nıqabı (Ǵ.A.). Nátawannı sizge layıq kórmishler (Ǵ.A.). Ne keledi qolundan (Q). Sózdiń ortasında: Alur bolsań qul jayını al, Sánem (Ǵ.A.). Amanat tapshurdım haqqa sizlerni (Ǵ.A.). — Keshe-kúndiz mála-mat- qa yar bolıp (Ǵ.A.). Men yıǵlayman bir allahǵa zar-zar (Q). Sózdiń sońında: — Nágahan men kórdim anıń jamalın (Ǵ.A.). Shiyrin maqal, xosh zibanım, sabır áyle (Ǵ.A.). Tilla jıǵa, laǵlı-marjan bashında (Ǵ.A.). Hijran eli suwırmıshdur kúlimni (Ǵ.A.). t.b. mısallarda qollanılǵanın kóremiz.

«Ń» foneması. Sonor, murınlıq, kishkene tillik, jabısıńqı dawıssız

sin dadıńnı (Ǵ.A.). Sózdiń sońında tómendegi mısallarda qollanılǵan: Kúnde yúz mıń sorıp janım alǵunsha (Ǵ.A.). Úsh kúndin soń yaramadı ayaǵım (Ǵ.A.). Sárwi súmbil sachıń dara baǵlama (Ǵ.A.). Aytatuǵın qarrılardıń arzı bar (Q).

sam pálek yanar otıma (Ǵ.A.). Yúrermen payıw-piyada (Ǵ.A.). Máger Hásen shahnıń sensen párzendi (Ǵ.A.). Sózdiń ortasında: Aǵam Hásen shahdur, atım Aypara, Sen hám aytǵıl mana, áy mahıpara (Ǵ.A.). Baǵı sapa anıń mánzil-mákanı, Tamam zárepshandur kóshki-áywanı (Ǵ.A.). Gáhi kózin qımır, gáhi qapaǵın (Ǵ.A.). Etken ishiń boldı ǵálet, Basha keldi boylá kúlpet (Ǵ.A.). Sózdiń sońında: Ayralıqdın baǵrım kábap, Ǵárib aytur, kórdim azap (Ǵ.A.). Ya barsańız, ya xosh jawap berseńiz

(Ǵ.A.). Mısır elinde Yusup kibi (Ǵ.A.). Sebep shuldur, ayra túshdim elimdin (Ǵ.A.).

«R» foneması. Sonor, dirildewik [r] dawıssız foneması sózdiń barlıq poziciyalarında ushırasadı. Sózdiń basında: Qozı góshti birlá aǵıw berdi yarımǵa raqip (Ǵ.A.). Shahım ráhim áyler deb hasla kóp sozmań (Ǵ.A.). Murada etishib kób kórdim ráhát (Ǵ.A.). Shektigi ránj, jábri japa kórindi (Ǵ.A.). Sóz ortasında: Eshit arzım, sahıb káram (Ǵ.A.). Soraǵ áyley qarındashıń (Ǵ.A.). Aqlım hayran boldı jamalın kórip (Ǵ.A.). Biy-shara ǵáriybdurmen (Ǵ.A.). Arqar qulan bolubdı (Q). Sózdiń sońında tómen-

38

degi mısallarda qollanılǵan: Músápir erlerde reńkim sarǵarıp (Ǵ.A.). — Hásen wázir uǵlı, haslım Baǵdadlı (Ǵ.A.). Mańa Diyarbákir etishmek qıyal (Ǵ.A.). Sabır áyleseń sen hám tabarsan matlub (Ǵ.A.).

«S» foneması. Únsiz, til aldı, juwısıńqı [s] dawıssız foneması házirgi qaraqalpaq tilindegi sıyaqlı sózdiń barlıq poziciyalarında ushırasqan.

áya, sultan (Ǵ.A.). Qırq kánizin alıp saǵı-solına (Ǵ.A.), Samarqand sayqalında (Q). Sáksan batman chaqmarın (Q). Sózdiń ortasında: — Shahsánem dep kóp órtenip kúyerseń (Ǵ.A.). Kúydirib ústixanımnı (Ǵ.A.). Baǵdada túshibdur násiybem derseń (Ǵ.A.). Kóńlim ásiyr olmısh kóksiń nazına (Ǵ.A.). Sózdiń sońında: Qaqnus kibi yar-yar deyip (Ǵ.A.). Ǵsamdın xalas etseń, jan apa, neter (Ǵ.A.). Yúzin teris úgirdi Shahab-

zleri, keń jáhánım tarıldı (Ǵ.A.), Tamur bilib torıcha at (Q). Sózdiń ortasında: Munda sańa baǵı-bostan kerekse, Gúl yúzleri mahıtaban kerekse (Ǵ.A.). Erteń mahasıllar kelur (Ǵ.A.). Shikáste Sánemnin halın, Mundın hám beter áyleme (Ǵ.A.). Jamalıda turpá mushtaq bolubmen (Ǵ.A.), At tizgisi bolǵanı (Q). Sózdiń sońında: Ǵárip diyer, aqır maqset, Ájel kelse, bermes pursat, Háli nabud bolmay súhbet (Ǵ.A.). Tóhmet áylep meni yarım quwladı (Ǵ.A.). — Taqat qıla bilmey meni yiberdi (Ǵ.A.). h.t.b. sózlerde qollanılǵanın kóremiz.

«W» foneması. Sonor, qos erinlik, juwısıńqı [w] foneması anlaut poziciyada siyrek, al inlaut hám auslaut poziciyalarda jiyi ushırasadı.

Sózdiń basında: Atam Hásen wázir, atımdur Ǵárib (Ǵ.A.). Qaysı bir waspını bayan áyleyin (Ǵ.A.). Bir yanı Gurlán wá Urgenji, Xiywanı gezip (Ǵ.A.). Gáhi waqıt ǵázep, gáhi qáhri bar (Ǵ.A.). Wálayatında, waqıya, waqtı (S.H.). Sózdiń ortasında: Búlbilniń hawazı ǵunsha gúldedur, Gúlniń zawqı bilán yúz qıyaldadur (Ǵ.A.). Diywanamısen sen, bilmán (Ǵ.A.). Shahsánem Ǵáribniń sáwer yarıdur (Ǵ.A.). Meniń maqsuwdıma etkere bilmes (Ǵ.A.). Sózdiń aqırında: Hár kózleri ahıw kibi baqılǵan (Ǵ.A.). Rastın desem, qollarıńǵa suw quyalmas Shahsánem (Ǵ.A.). Bu sózleriń aǵıw qoshtı ashıma (Ǵ.A.). — Aǵıw icher Sánem

39

senin hijrindin (Ǵ.A.). Ne sabırıw, ne qararım bar (Ǵ.A.). Kúyáw qılsań elge keldik biz tayın (Q).

«F» foneması. Únsiz, erinlik-tislik, juwısıńqı [f] dawıssız fonemasınıń dástan tilindegi sózlerdiń quramında tómendegi poziciyalarında

Sózdiń ortasında: Binafshalı baǵlar qaldı (Ǵ.A.). Molla, muftiy bilán diywan kelsinler (Ǵ.A.). Seyful málak gezdi teńizde yúzip (Ǵ.A.). Totıy shiyrin suxan ǵuftardın ayrılǵalı (Ǵ.A.). Sózdiń sońında: Táássif bolıp sepkil túshti degeysiz (Ǵ.A.). Lutf áylemish sańa atam (Ǵ.A.).

«X» foneması. Únsiz, kishkene tillik, juwısıńqı [x] dawıssız foneması sózlerdiń qurılısında barlıq poziciyalarında qollanılǵan. Sózdiń basında: Sánemjandur hárne meniń xoshgáhim (Ǵ.A.). Baǵmanıńa xızmet, máhnet etermen (Ǵ.A.). Láyli ushın Májnún xunaba yutdı (Ǵ.A.). Ádil shah der, alar bolsunlar xursánd (Ǵ.A.). Xalıq, xabardarıń, xoja (S.H.). Bir xudadan besh waq namaz qarzım bar (Q). Sózdiń

Fárxad ótti dúnyadın (Ǵ.A.). Sózdiń aqırında: — Áy, Sánem, majrux olubmen yardın ayrılǵalı (Ǵ.A.).

«H» foneması. Dástannıń tilinde, únsiz, kómekey, juwısıńqı [h] dawıssız foneması sózdiń barlıq poziciyalarında qollanılǵan. Házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde bul fonema auslaut poziciyada tek tańlaq

(S.H.). Sózdiń ortasında: Páhim áyleseń kúnde bardur sharapat, Kóp sahibtámizler Hilalaydadur (Ǵ.A.). Bir náwnihal áyne on tórt yashında (Ǵ.A.). Shólde Májnúndek gezip, sáhralara urdım qádem (Ǵ.A.). Ashıq bolsań bu mánini páhim áyle, Giriptaru jámalınman, ráhim áyle, Raqiblar sózidin bu kún wáhim áyle (Ǵ.A.). Sózdiń aqırında: Baǵdad úlkesinde padshah bolursen (Ǵ.A.). Shárshembi kún saat cháshgah shaǵında (Ǵ.A.). Halımnı shárh etmege yoqdur yanımda bir kishim (Ǵ.A.). Chah ishinde hám yoldashım (Ǵ.A.), Saǵınar bolsam haq jabbar (Q).

«Ch» foneması. Únsiz, til aldı, jabısıńqı-affrikat dawıssız [ch] foneması sózdiń barlıq poziciyalarında jiyi ushırasadı. Sózdiń basında:

40