Házirgi qaraqalpaq ádebiy tili. Sintaksis (A.Dáwletov 2009)

Eli-qalqın de pat shapqanjigitlerdiń báygi sızıǵı birew boladı degen gáp bar. (T.Q.). Men sezlerge Vologiyanıń tikken teregin kórsetemende, ǵárzi ornına turdı. (A. B.).

Bul ózlestirilgen gáplerdi tuwra gapke aynaldırǵanda tómendegishe boladı:

1. Toyǵa shaqırtılǵan Tóremurat suwpı: Qońırat sha’háriniń bas palwanı bolsın, dep Mırjıqqa mirát salıp jiberilip. 2. – Men sizlerge: Volodiyanıń tikken teregin kórsetemen,-dep ǵarrı ornınan turdı.

§137. Ortaq tuwra gap. Basqanıń gápin oy-pikirin avtordıń óz sózi menen beriw usılına ortaq tuwra gáp dep ataladı. Basqanıń gápiniń bil beriliw usılında avtor da, personaj da qatnasadı, yaǵnıy personajdıń oy-pikirileri, aytqat sózlri, kórgen-bilgenlerin koz qarasları tolıǵı menen yamasa qısqasha avtordıń atınan bayanlanadı. Basqanıń gápiniń bul beriliwi usılı, kóbinese kórkm ádebiyat stiline qatnaslı bolıp, házirge adebiyat tilde keń qollanıladı. 1. Tek ǵana baslıq Tınalievtiń házirshe balalardı marapatlaǵısı klmeytúǵın edi. Onıń sınshıl názeri atlardı sınap qoymastan desantshılardıń ózlerinde sınnan ótkerip qaraydı. Birewleriniń pluǵı tayar emes, birewleriniń er-juweni say emes, taǵı birewiniń shalbarınıń dizesin jamaw salınbaǵan, úlıwma alǵanda, heshbir nárse onıń qızaǵı kózinen qalmadı. Eger seniń shalbarıńdı jamap beriwge anańnıń waqtı bolmasa, iyne menen sabaq alda ózin tik. Atlardıń jabıwları bolsa ele tigilmegen, olar qashan tayar boladı. Aqsayǵa óziń menen seyisxananı alıp ketealmaysan, túnd dala suwıq boladı. Oljaqta tayarlaw júda awır. Hatteki, Shekish brigadirdiń de janın alqımına taqap, plugqa qosatuǵın jılqılardıń jońıshqasın waqtında jetkere almaǵanı ushın keyip tasladı. (Sh.A.).

Bul teksttegi dıqqat etilgen sózler personaj Tınaliyev tárepeninen aytılǵan sózler. Avtor bul sózlerdi Tınaliyevtiń pikiri retinde bayan etedi. Sonlıqtan kórkem shıǵarmalarda jiyi ushırasatuǵın bunday tekst túrindegi gápler tuwra gáplerdey tikkeley personajdıń ózi tárepinen tuwra aytılmaydı, sol pikirdi aytiwǵa avtor qatnasıp, ekewinede ortaq bolıp keledi.

Ortaq tuwra gápler mazmunı jaǵınan tuwra gápke, forması jagınan ózlestirilgen gápke uqsasklledi. Olardıń gaplerdiń bayanlawıshları, kóbinese ótken máhal, 3-bettegi feyillerden boladı.

Ortaq tuwra gáp, kóbines personajdıń oyların, sezimlerin, kózqqarasların bildiredi. Sonlıqtan ortaq tuwra gaptiń baslanar aldında yamasa sońınan avtor tárepinen. Oyladı, oylandı, qıyal surdı, qıyalǵa berildi, kóz aldına keltirdi, oylap turdı kóz aldına elesletti t.b. siyaqlı sózler qollanıladı. Zavmag ktkennen keyin Serjanov kreslonıń arqasına shalqayıp, pátikke qaraw menen biraz qıyal súrdı. Qanday jaman qıyalga berilsede, ótken iske salawat olep ózin jubata alatuǵın di… Usı demlerge onıń kóz aldına jáne Dáwltov elesledi de, ol endi maǵan ashıwın umıttı ma eken degen soraw basına sap etti. Ol usı qıyallarǵa berilip

ózin jubatqan menen , tekserip kóziwim kerek dep oyladı. (T.Q.).

Sorawlar

231

1.Qanday gápler tuwra gáp hám avtor gápi dep ataladı? Túsinik beriń.

2.Tuwra gáp penen avtor gápiniń orın tártibin aytıń, mısallar keltiriń. 3. Tuwra gáp penen avtor gápiniń arasına qanday irkilis belgiler qoyıladı, mısallar keltirip túsinik beriń. 4. Tuwra gápti ózlestirilgen gápke aynaldırǵanda qurılısı jaǵınan qanday ózgerislerge ushıraydı, mısallar keltiriń? 5. Ortaq tuwra gáptiń ózine tán ózgesheliklerin aytıń, ne ushın olortaq tuwra gáp dep ataladı?

232

Rus til biliminde 1920-jıllardan baslap tekst ayırıqsha úyrenile basladı. 1924-jılı Moskvada «Tekst lingvistikası» («Lingvistika teksta») atamasında ilimiy konferenciya shólkemlestirilip, onda tekstti úyreniwdiń principleri, túrleri, tiykarǵı belgileri anıqlandı. Usıǵan baylanıslı tekst haqqında kólemli maqalalardan baslap, qollanbalar hám monografiyalar jazılǵan.

Ózbek til biliminde de tekstti úyreniw ótken ásirdiń 80-jıllarınan baslandı. 1980-jılı Tashkentte ótkerilgen tyurkologlardıń Pútkil Awqamlıq konferenciyasında Ǵ. Abdiraxmanov «Tekst teoriyası» degen temada bayanat penen baslaǵan is, búgin ózbek til biliminiń «Matn tilshunosligi» tarawınıń qáliplesiwine alıp keldi. Tekst ózbek tili materialları tiykarında N. Turniyazov, B. Yoldashev, B. Orınbaev, E. Qılıshev, M. Hakimov, N. Uluqov, A. Mamajanov, M. Yoldashev hám t.b. miynetlerinde hár tárepleme úyrenildi.

Qaraqalpaq til biliminde tekst ele arnawlı izertlewdiń obekti bolǵan joq. 1992-jılı jarıq kórgen akademiyalıq ilimiy grammatikada da tekst uluwma sóz etilmedi. Biraq onda: «…biziń sóylewimizdiń yamasa pikir alısıwımızdıń ózi izbeiz belgili bir logikalıq tártipte qurılǵan gáplerdiń jáminen dúziledi. Sóylesiwimiz uzaq yamasa qısqa bolıp keledi. Eger de sóylesiwimiz uzaq bolsa, ol bir neshe gáplerden, al qısqa bolsa, ol az sandaǵı gáplerden turadı»1 - degen pikir aytılǵan.1996-jılı joqarı oqıw orınlarınıń qaraqalpaq tili hám ádebiyatı bóliminiń studentlerine arnalǵan sabaqlıqta2 tekst sintaksistiń joqarı birligi ekeni, onıń gápten ayırmashılıǵı haqqında qısqasha túsinikberilgen.

Tekstke toqtamastan aldın til hám sóylew, til birligi hám sóylew birligi máselelerine anıqlıq kiritiwge talap etiledi.

Shveytsariyalı belgili ilimpaz Ferdinand de Sossyur tildiń quramalı sistema ekenin birinshilerden bolıp ilimiy jaqtan dálillep bergen edi. Onıń lingvistikalıq ko’zqarasındaǵı taǵı bir áhmiyetli másele «til hám sóylew» dixotomiyası bolıp esaplanadı. Ol til hám sóylewdi tek bir-biri menen tıǵız baylanıslı qubılıslar sıpatında ǵana emes, al bir-birine qarama - qarsı qubılıslar sıpatında da túsindiredi. Olardıń óz ara tıǵız baylanısı tilsiz sóylewdiń hám kerisinshe sóylewsiz tildiń payda bola almawında kórinedi. Sonıń menen birge til menen sóylewdiń qarama-qarsılıǵı tildiń ulumalıǵında, jámiyet aǵzalarınıń sanasında tayar, májbúriy bolıwında, al sóylewdiń jekeliginde, fizikalıq formaǵa iye bolıwında kórinedi.

Usıǵan sáykes til birligi hám sóylew birligi túsinikleri kelip shıǵadı. Til birliklerine tómendegidey talaplar qoyıladı: birinshiden, tómengi basqısh birlikleri joqarı basqısh birlikleriniń jasalıwında qatnasıwı kerek; ekinshiden, tómengi basqısh birliginde payda bolǵan omonimiya qubılısı joqarı basqıshta qollanılǵanda saplastırılıwı tiyis; úshinshiden, sóylew hám til kórinislerine iye bolıwı tiyis; tórtinshiden, olar hámme tiller ushın bir qıylı, universal bolıwı kerek.

1Házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń grammatikası. Sintaksis. Nókis, 1992, 99-bet.

2Házirgi qaraqalpaq tili. Sintaksis. Nókis, 1996, 6-8-betler.

234

Til birliklerine fonema, morfema, leksema, qálip(model), al olardıń sóylewdegi kórinisleri ses, morf, sóz, sóz dizbegi, gáp, tekst boladı.

Tekst ayırıqsha sóylew birligi, tekst lingvistikası dep atalatuǵın tarawdıń tiykarǵı obekti bolıp esaplanadı. Tekstke berilgen anıqlamalar hár qıylı. Máselen, rus til biliminde tekstti arnawlı izertlegen I. Galperin teksttiń qanday da juwmaqlanǵan xabardı bildiretuǵını, ádebiy tilde qáliplesken xabardı bildiriwdiń shólkemlesken abstrakt formaları hám ózine tán distinkt belgileri menen sıpatlanatuǵın birlik ekenin, onıń maǵluwmat beriw, bóliniw, kogeziya, kontinium, bólekler avtosemantiyası, retrospekciya hám prospekciya, modallıq, integraciya hám tamamlanǵanlıq sıyaqlı segiz kategoriyasın kórsetedi1 E. Qilishev: «Tekst hámme elementleri óz ara tıǵız baylanısta bolǵan hám avtor kózqarasınan belgili bir maqsetke baǵdarlanǵan nominativlik-estetikalıq xabardı ańlatıwshı qospalı qurılma»,- dep anıqlama beredi.2

Anıqlamalar teksttiń kóbirek qaysı tárepine dıqqat awdarıwǵa baylanıslı. Tekst sóylew protsesiniń ónimi bolıp, juwmaqlanǵan oy-pikirdi bildiretuǵın birlik. Ol úzil-kesil tamamlanǵan oydı bildiredi. Biz joqarıda gáp te tamamlanǵan oy-pikirdi bildiredi degen edik. Tekstti juwmaqlanǵan oydı bildiretuǵın sintaksislik birlik dep esaplaw múmkin. Sonda tamamlanǵanlıq gápke, juwmaqlanǵanlıq tekstke tán belgi boladı.

Tekst - óz ara tıǵız baylanıslı pikirler jıyındısı. I. Galperin tárepinen kórsetilgen grammatikalıq kategoriyaları arqalı tekst júzege shıǵadı. Onıń maǵluwmat beriw kategoriyası tábiyattı, qubılıstı, is-háreketti ańlatıw, olar boyınsha pikirlewdi ańlatadı. Integraciya kategoriyası tekst birlikleri arasındaǵı baylanıs, ǵárezlilik degen qatnaslardı ańlatadı. Retrospekciya kategoriyası bildirilip atırǵan waqıya hám qubılıslardıń izbe-iz bayanlanıwın bildiredi. Kogeziya kategoriyası tekst bólimleri arasındaǵı baylanıslardıń leksikalıq, grammatikalıq hám semantikalıq qurallar menen ámelge asırılıwın ańlatadı.

§139. Teksttiń dúzilisi hám komponentleri. Tekst anlatılıw formasına, mazmunına hám grammatikasına ajıraladı. Ańlatılıw forması degende tekstlerdiń seslerden dúziliwi hám belgili bir melodikalıq pauza menen ajıralıp turıwı túsiniledi. Teksttiń mazmunı degende hár qanday tekst tiykarındaǵı xabar túsiniledi. Teksttiń bul eki tárepi (ańlatılıw forması hám mazmunı) birbiri menen tıǵız baylanıp, bir-birin payda etedi. Olardı bir-birinen ajıratıwǵa bolmaydı. Al grammatikası degende tekstti dúziwshi birliklerdiń, yaǵnıy gáplerdiń bir-biri menen baylanısıw quralları túsiniledi.

Teksttiń pútinligin támiyinleytuǵın nárse onıń tiykarında turǵan ideya bolıp esaplanadı. Bunı makrotema dep belgilew múmkin. Makrotemalar bir qansha mikrtemalardan dúziledi. Mikrotemalar gápler yamasa olardıń dizbeginen dúziledi. Olar teksttiń tiykarǵı ideyası arqalı bir-biri menen baylanısqan boladı. Tekstti dúziwshi birlikler arasındaǵı baylanıs

235

presuppoziciya hám implikaciya sıyaqlı qatnaslar arqalı iske asadı. Hár bir jańa gáp aldıńǵı gápti tolıqtırıp hám jańa gáptiń payda bolıwına tiykar jaratadı. Bul qubılıs presuppoziciya yamasa implikaciya dep ataladı.

Tekst bir sózden, sóz dizbeginen, bir gápten turıwı múmkin. Eger tekst bir sózden tursa, ol bir komponentli tekst dep ataladı. Buǵan kórkem shıǵarmalardıń atları mısal bola aladı: «Táǵdir», «Xalqabad»,

«Qaraqalpaqnama», «Túlkishek», «Balam» hám t.b. Sóz dizbekleri arqalı bildirilgen tekstler eki komponentli hám kóp komponentli tekstlerge bólinedi. Eki komponentli tekstlerge «Duzlı samallar», «Jetimniń júregi», «Jarǵanat penen aytıs», «Altın júzik» hám t.b. mısal bola aladı. Kóp komponentli tekstlerge «O dúnyadaǵı atama xatlar», «Jeti jurtqa sayaxat», «Teńizdi toltırǵan egiz batırlar» hám t.b. mısal boladı. Demek, sóz dizbeklerinen bolǵan eki hám kóp komponentli tekstler kórkem shıǵarmalardıń atamalarıboladı.

Gáp arqalı bildiriletuǵın tekstlerge tómendegiler mısal boladı: «Ózbekstan – keleshegi ullı mámleket», «Aral jasawı tiyis§», «Bul dúnyanıńkórki –

adam balası», «Perzent – shańaraq quwanıshı» hám t.b. Bular birkomponentli tekstler. Sebebi teksttiń ishindegi gáp bir komponent dep sanaladı.

Ádette úlken tekstler bir neshe gáplerden dúziledi. Sonlıqtan gáp teksttiń tiykarǵı komponenti bolıp esaplanadı. «Jaqsı menen jaman adamdı bil, ekewine de doslıq qıl, jaqsılarǵa kewil menen, jamanlarǵa til ushı menen doslıq qıl. Sonıń menen bul eki taypa saǵan doslıq penen qaraydı, sebebi adamnıń qájeti tek dosqa ǵana túspeydi, adamnıń jumısı zárúrlikten jamanlarǵa da túsip qalatuǵın waqıt bolıp qaladı. Demek, bul eki taypanıń da doslıǵın ózińe qaratıp al» («Qawısnama»). Bul keltirilgen tekst úsh komponentli dep esaplanadı. Teksttegi gápler mazmunlıq hám sintaksislik jaqtan tıǵız baylanıslı. Usı ózgesheligin esapqa alıp ayırım ilimpazlar tekstti «baylanıslı sóylew» dep te ataydı.

§140. Teksttiń komponentlerin baylanıstırıwshı qurallar. Tekst komponentleri bir-biri menen qalay baylanısadı?-degen orınlı soraw payda boladı. Qaraqalpaq tilinde tekstti qurawshı birlikler bir-biri menen tiykarınan tómendegidey qurallar arqalı baylanısadı: 1. Leksikalıq tákirar. 2. Sinonimlik qatnas. 3. Almasıqlar. 4. Kiris gáp hám kiris aǵzalar. 5. Dánekerler.

Tekst komponentleri leksikalıq tákirarǵa arqalı baylanısqanda belgili bir sóz olardıń eki yamasa bir neshshesinde qaytalanadı: Burınǵı ótken zamanda bir bay balasın mektepke beredi. Bir jarlı da balasın mektepke beredi. Eki bala mektepte oqıp júre beripti. Bir kúnleri jarlınıń balası baydıń balasınan sabaqtan ozıp ketipti. Baydıń balası awırǵan adamǵa usap úyine barıp jatıp qaladı («Bay balası menen jarlı balası» erteginen).

Keltirilgen tekstte ó gáp bar. Bul ó gápte bala, mektep sózleri leksikalıq tákirar bolıp, olar gáplerdi bir-biri menen baylanıstırıwǵa xızmet etip tur.

Tekst komponentleriniń sintaksislik baylanısında sinonim sózler de úlken xızmet atqaradı. Bunda bir komponenttiń qurılısında kelgen belgili bir

236

sózdiń ekinshi, úshinshi hám t.b. komponentlerde sinonimleri yamasa sinonim mánili elementleri qatnasıp, olar arqalı tekst komponentleriniń sintaksislik baylanısları qáliplesedi. Mısalı: Biz tábiyǵıy ashshı ses, shawqımlardı jaqsı esitemiz. Óytkeni bul dawıslar qulaǵımız arqalı qabıllanadı. Kóshede ızǵıp ótip atırǵan mashinalardıń dawısı, shinalardıń asfalttqa ısqılanıwları, muzıkalardıń qanarınan asıp tógilgen artıq shuwıldıları miyimizge balǵa bolıp urıldı (S.

Ismaylov «Bizler bir úyde jasaymız»).

Demek, bul keltirilgen tekstte ses, shawqım, dawıs, ısqılanıw, shuwıldı sózleri arasında sinonimiyalıq qatnas bolıp, olar gáplerdi bir-biri menen baylanıstırıwǵa sebepshi bolıp tur. Bul tekstte tek sinonimler ǵana emes, ekinshi gáp penen úshinshi gápti baylanıstırıwǵa óytkeni dánekeri de qatnasqan.

Kiris sózler tekttiń komponentlerin baylanıstırıw xızmetin de atqaradı. Kiris aǵzalar, tiykarınan sóylewshiniń ózi bildirgen pikirdegi xabarǵa hár qıylı qatnasların ańlatadı. Sonıń menen bir qatar, ol gáplerdi de bir-biri menen baylanıstıratuǵın xızmette dıqqattan shette qaldı. Ásirese, kiris aǵza xızmetinde kelgen modal sózlerdiń gáp komponentlerin baylanıstırıw xızmeti ayırıqsha kózge taslanadı: Birinshiden, másirip ketkenlikten usılardıń ózin tutıw qıyın boldı, ekinshiden, Esbergen bulardıń on segizge shıqqanına isengisi kelmey pısıǵına júrdi (SH. Seytov «Xalqabad»). Jámiyettiń bir orında uzaq waqıt toqtap qalıwın ullı okeanda júzip kiyatırıp toqtap qalǵan paroxodqa megzetsek, ondaǵı pútkil ekipajdı júrip kiyatırǵanımızǵa, joqarı tezlikte zuwlap kiyatırǵanımızǵa isendiriwge háreket etiwimizge tuwra keledi. Mine, bul minnetti kapitan atqaradı. Áytewir, aldımızda jetiwimizge tiyis mánzilimiz bar ekenin, oǵan jetetuǵınımızǵa úmitlenemiz. Aqırı, ekipajdı usılay isendirgen-dá (S. Ismaylov

«Bizler bir úyde jasaymız»).

Teksttiń qurılısındaǵı gáplerdi bir-biri menen baylanıstırıwda eń kóp qollanılatuǵın qurallarǵa almasıqlar kiredi. Bunday xızmetti atqarıwına almasıqlardıń atlıq, kelbetlik, sanlıq, ráwish, feyillerdiń ornına qollanıla alıwı sebep boladı. Mısalı: Jiyrenshe sheshen Jánibek xan menen birge júredi eken. Ol xanǵa jaǵıp, abırayı da joqarılaptı. Bunı xannıń wázirleri jaqtırmaptı. Olar Jiyrensheniń abırayınıń ósiwinen qorqıp, onı xanǵa jamanlap óltirmekshi bolıptı. Biraq xan Jiyrensheni óltireyin dese ayıbın taba almaptı («Jánibek xan hám

Jiyrenshe sheshen» erteginen). Demek, mısallardan kórinip turǵanınday birinshi gáp penen ekinshi gápti ol, ekinshi gáp penen úshinshi gápti bunı, úshinshi gáp penen tórtinshi gápti olar almasıqları baylanıstırıp tur. Házirgi qaraqalpaq tilinde almasıqlar tekst komponentlerin baylanıstırıwda eń jiyi qollanılatuǵın qural bolıp esaplanadı.

Dánekerler tek gáp qurılısındaǵı birgelkili aǵzalar menen qospa gáplerdiń sıńarların baylanıstırıp qoymastan, olar teksttiń komponentlerin de baylanıstırıw xızmetin atqaradı: Usı kúnnen baslap meniń de jasaǵım kelmedi. Ózimdi talay márte biyikten taslap óliwdi oyladım. Liykin kindik tusıma baylap alǵan bir qısım topıraq meniń ómirimdi uzayta berdi de, Iran shegarasına jaqın tawlı bir awılǵa alıp keldi. Biraq shegaradan ótiw hesh múmkinshiligi bolmadı (S.

Jumaǵulov «Bir qısım topıraq»).

237

Dánekerler tekste bir waqıtta abzatslardıń semantikalıq hám sintaksislik baylanısların támiyinlewshi qural xızmetin de qosa atqaradı.

Jumamurat kelinshegi menen bes-altı jıldan beri áneydey bolıp ómir súredi. Tórt bólme jayı, eki balası, úyleri de tap-taza, tap-tuynaqtay. Balaları da ózli-ózi ájúk-gújik bolıp Jumamurattıń gazeta-jurnal oqıp, dem alıwına kesent bermeydi. Kelinsheginiń bolsa jıńq etip sesti shıqpas.

Biraq… biraq, bulardıń bári Jumamurat ushın qádimgi bolıwǵa tiyisli, onsha áhmiyeti joq, dártke aspaytuǵın nárseler (G. Esemuratova «Jumamurat qayqı»).

Dúnya-malsızlıqtan jarlı bolsań da, aqılǵa bay bolıwǵa háreket qıl, sebebi dúnya-mal menen bay bolǵannan góre, aqılǵa bay bolǵan jaqsıraq: aqıl menen dúnya-mal tabıwǵa boladı, biraq dúnya-mal menen aqıl tawıp bolmaydı. Ańqaw, nadan tez kámbaǵallasadı, biraq manna nárseni bilgil: aqıl – ol urı alıp kete almas, otta janbas, suwda batpasbir qımbat bahalı nárse nársedur.

Eger aqılıń bolsa, óner úyren, sebebi ónersiz aqıl – lipassız tán yaki bet-

álpeti joq Adam sıyaqlı. Bilim bul aqıl belgisi degen e kenler («Qabusnama»). Qaraqalpaq tilinde bulardan basqa da tekst komponentlerin baylanıstırıwda

ataw hám infinitiv gápler, feyil formaları, waqıt hám orın mánisin bildiriwshi qurallar qatnasadı. Mısallar:

1.Qıs ayı. Páskeltek ójire. Bala menen anası ekewǵanası shúńkildesip otır. Ómirbektiń hayalında burınǵıday pát joq (G. Esemuratova «Bir shańaraq waqıyası»).

2.Irannıń bir awılına kelip, kishkene bir góne ılashıqtı panaladıq ta sońınan ne qılarımızdı bilmedik. Qaltamızda bir teńgemiz joq. Jergilikli tildi jáne bilmeymiz. Qattı qıynaldıq. Ákem biyshara tek mańlayına urıp «nege keldim bul jaqqa, ana jurtımdı taslap» dep kúndiz-túni jılaw menen boldı (S. Jumaǵulov «Bir qısım topıraq»).

3.Solay etip, Tóresh aǵa 1983-jılı sol instituttan húrmetli dem alısqa shıǵıp elge oraldı. 1984-jıldan baslap Ózbekstan Ilimler Akademiyasınıń Qaraqalpaqstan bóliminde iskusstvo tanıw sektorında aǵa ilimiy xızmetker bolıp isledi. 1995-jıldan baslap húrmetli dem alısqa ketti (G.E.).

Álbette, qaraqalpaq tilinde tekst komponentlerin baylanıstırıwda bulardan basqa da qurallar xızmet etedi. Olar ele arnawlı izertlenbegeni ushın biz tek eń baslı qurallarǵa ǵana toqtap óttik.

§141. Teksttiń túrleri. Tekst quramalı birlik bolıp, onı hár qıylı belgilerin esapqa alıp kóp túrlerge hám tiplerge bóliw múmkin. Eń dáslep tekst kólemi hám mazmunı boyınsha eki tipke bólinedi: 1) kólem belgisine qaray tekst tipleri; 2) ańlatılıw maqseti hám mazmunlıq belgisine qaraytekst tipleri.

Kólem belgisine qaray tekst makrotekst hám mikrotekst bolıp eki túrge ajıraladı. Makrotekstke povest, roman, trilogiya, dástan, poema hám t.b. kiredi.

238

Mikrotekstke telegramma, maǵlıwmatnama, arza, isenim xat, daǵaza, kishi xabarlar hám t.b. kiredi.

Makrotekst keń kólemdegi waqıyalardı sáwlelendiriw zárúrligi tiykarında júzege shıǵadı. Makrotekst mikrotekstlerden payda boladı. Eń kishi pútinlik abzatsqa, eń úlken pútinlik bab hám bólimlerge sáykes keledi. Bunday tekst qurılısında epigraf, sóz bası (alǵı sóz), epilog sıyaqlı qosımsha bólimler de bolıwı múmkin.

Mikrotekst kishi mazmundı qamtıytuǵın bir gápten yamasa bir neshe gápten quralatuǵın pútinlik bolıp, dánekerler, sintaksislik qurallar arqalı baylanısadı.

Ańlatılıw maqseti hám mazmunına qaray olar bir neshe túrlerge bólinedi. Máselen, súwretlew mazmunǵa iye tekst, túsindirme mazmunlı tekst, didaktikalıq tekst, xabar mazmunlı tekst, buyrıq mazmunlı tekst hám t.b.

Adamlar bir-biri menen pikir alısqanda, sóyleskende yamasa jazǵanda zárúrlikke qaray túrli tekst tiplerinen paydalanadı. Bazda basımızdan ótken waqıyanı yamasa ózimiz guwa bolǵan waqıyalardı kimge bolsa da aytıp beremiz yamasa jazamız. Ayırım pikirlerdi túrli faktler járdeminde tusindiriwge háreket etemiz yamasa birewge aqıl-násiyat beremiz. Adamlar arasındaǵı pikir alısıw maqseti hám mazmunı til stillerinde túrlishe kórinislerge iye boladı. Usıǵan sáykes tekstler de bul belgisi boyınsha hár qıylı boladı. Máselen, ilimiy stilde bayanlanǵan tekstlerdiń ózin mazmunı hám maqsetine qaray bir neshe túrlerge bóliw múmkin.

Rus tilindegi tekstlerdi jaratılıw maqsetine qaray Yu.V. Rojdestvenskiy tómendegidey túrlerge bólgen: awızeki tekst, jazba (qoljazba) tekst, baspa tekst hám kópshilik kommunikaciyalıq tekst.1

Awızeki tekstlerdiń ózi bir neshe túrlerge ajıraladı: monolog – dialog tekst, qarapayım sóylesiw teksti, folklorlıq tekst.

Jazba tekst tórt túrge bólinedi: epigrafikalıq, sfragistlik, numezmatikalıq hám paleografikalıq tekstler.

Epigrafikalıq tekstlerge qıstırmalı - kórgizbe jazba tekstler: Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti, Aeroport, Mádeniyat sarayı, 1- sanlı emlewxana hám t.b. kiredi. Sonday-aq qulpı taslardaǵı jazıwlar da usı túrge kiredi.

Sfragistlik tekstlerge mórlerge jazılǵan jazıwlar kiredi. Mórler uzaq tariyxqa iye. Olar hújjetlerdiń durıslıǵın tastıyıqlaw ushın payda bolǵan. Házirgi waqıtta hár bir shólkem, mekeme, oqıw orınları óz mórlerine iye. Olarda sáykes orınnıń atın bildiretuǵın tekstler jazıladı. Mısalı, Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti oqıw-metodikalıq basqarması, Ózbekstan Respublikası Xalıq bilimlendiriw ministrligi Ájiniyaz atındaǵı Nókis pedagogikalıq institutı hám t.b.

Numezmatikalıq tekstlerge pullarǵa jazılǵan, olardıń muǵdarın bildiretuǵın sózler kiredi: bir som, pyat rubley, bir mıń som, Ózbekstan somı

239

respublika territoriyasında hámme tólewler ushın óz muǵdarı boyınsha qabıl etiliwi shárt t.b.

Paleografikalıq tekstlerge xat, hújjet, dóretiwshilik shıǵarmalardıń tekstleri kiredi.

Baspa tekstler qoljazba tekstlerdiń haqıyqıy kórinisi bolıp, olar ádebiy hám ilimiy tekstlerge bólinedi.

Kópshilik kommunikaciyalıq tekstlerge radio, televidenie, gazeta, jurnallardaǵı kópshilikke arnalǵan waqıya hám qubılıslar haqqında sońǵı jańalıqlardı sáwlelendiretuǵın tekstler kiredi. Bul teksttiń quralları radio, televidenie, gazeta, jurnallar bolıp esaplanadı.

Solay etip, tekst pútin bir sistema bolıp, qospalı hám quramalı dúziliske iye sintaksislik birlik. Tekstti hár tárepleme úyreniw teoriyalıq hám ámeliy áhmiyetke iye. Bul arqalı sóylew hám jazıw mádeniyatınıń rawajlanıwına erisemiz.

Sorawlar

1. Tekst degen ne? 2. Ne ushın tekst sóylew birligi sıpatında úyreniledi? 3. Tekst komponentleri degendi qalay túsinesiz? 4. Teksttiń tiykarǵı belgilerin anıqlań? 5. Hár qıylı stilde jazılǵan tekst túrlerinen mısallar keltiriń? 6. Tekst komponetlerin baylanıstırıwshı qurallardı anıqlań? Bul ushın ózlerińiz tańlaǵan tekstke tallaw jasań? 7. Teksttiń túrlerin anıqlań? Bul ushın hár qıylı tekstlerden mısallar keltiriń? 8. Mikrotekst hám makrotekst haqqında túsinik beriń. 9. Internet tarmaqlarınan tekstke baylanıslı materiallar jıynań.

10. Tekstke baylanıslı miynetlerden konspektler jazıń.

240