Qaraqalpaq tili stilistikası

51

Tayanısh túsinikler

Subektivlik bahasóylewshiniń oy sezimin, tilegin bildiretuǵın baha.

Keńislik sepliklerbarıs, orın, shıǵıs seplikleri keńislik seplikleri dep ataladı.

Kelbetliktiń stilistikası

Joba: 1.Kelbetlikler kórkemlew quralları sıpatında.

2.Sinonim kelbetlikler.

3.Antonim kelbetlikler.

4.Kelbetliktiń salıstırıw hám artırıw dárejesiniń qollanılıwı.

Tayanısh sózler: Kelbetlikler, kelbetlikler kórkemlew quralları sıpatında, sinonim kelbetlikler, antonim kelbetlikler, antitezalıq kelbetlikler, kelbetliktiń dáreje formaları, salıstırıw dáreje, arttırıw dáreje, adektivlew

Kelbetlik predmettiń sapasın, qásiyetin, kólemin, kelbetin hám t.b. belgilerin bildiretuǵın bolǵanlıqtan tildegi kórkemlew quralları (epitet, teńew hám t.b.) sıpatında úlken xızmet atqaradı. Mısalı: Ózi ottay jigit edi ǵoy (I.Qurbanbaev).

Kókiregi keń, sandıqtay (T.Qayıpbergenov). Qarańǵıda qasqırday áyneginiń aldına baraman, biraq qızıl perde seni mennen jasıradı (T.Qayıpbergenov).

Kórkemlew quralı sıfpatında kelbetlikler awıspalı mánilerde de keń qollanıladı. Awıspalı mánilerde ásirese reńdi, túr-tústi bildiriwshi kelbetlikler kóbirek ushırasadı. Mısallar:

Minnetdarman, aq sútińdi aqlayman (Á.Shamuratov). Kóp sayrasam, qızıl tilim baylanar (Omar).

Atıwǵa qolaylap onı sur mergen, Gezede jasırın turadı boyın (Gúlmurat)

Kóplegen kelbetlikler mánisi boyınsha biri birine sinonim bolıp, predmetlerdiń belgilerin hár tárepleme tolıq bildiriw ushın xızmet etedi. Mısalı: Jigit hayalǵa alarıp bir qaradı da, shıǵanaǵına shekem qolın suwǵa suǵıp náhán, gidimanday suwen balıqtı kemege qushaqlap tasladı (K.Sultanov).

Kelbetlikler kórsem ádebiyatta, pubdiсistikalıq stilde kontrast, antiteza ushın keń qollanıladı.

Mısallar:

Dúziw aǵash el mápine kerekli, Shawıp alıp jayǵa basar sonlıqtan.

52

Jurt aynalıp óter qıysıq aǵashtan,

Qıysıq aǵash uzaq jasar sonlıqtan (I.Yusupov)

Awzınan aq iyt kirip, qara iyt shıǵadı.

Bunday antonimlik qatnastaǵı kelbetlikler geyde substantivlesip qollanıladı hám aytılajaq pikirdi ıqshamlı, qısqa etip aytıwǵa múmkignshilik beredi. Mısalı: Házir diyxanlardıń barlıǵı da aq penen qaranı, haq penen nahaqtı, bay menen jarlınıń arasındaǵı qarama-qarsılıq penen ayırmashılıqlarǵa túsinip kiyatır

(A.Bekimbetov).

Aqıllıǵa gáp aytsań, kóp keshikpey pitedi,

Aqmaqqa aytqan áńgimeń suw túsine ketedi (Naqıl)

Ayırım kelbetlikler evfemistlik xarakterge iye bolıp, óziniń tiykarǵı mánisine qarama-qarsı mánide qollanıladı. Mısalı: Joqshılıq qartaytqan anası da kózli bolıp qaldı (".Seytnazarov)

Kelbetliklerdegi sinonimiya ásirese onıń dáreje formalarında kóbirek kórinedi.

Kelbetliktiń salıstırıw dárejesi bir predmettiń belgisin ekinshi predmettiń belgisi menen salıstırıp kórsetedi hám jay dárejedegi sapalıq kelbetliklerden -

ıraq//-irek, -law//-lew, -ǵısh//-gish affiksleri arqalı jasaladı. Bul affiksler jalǵanǵan kelbetlikler mánilik jaqtan biri birine jaqın, sinonim boladı: aǵıraq, aqlaw-aqshıl; qızılıraq-qızıllaw-qızǵıltım hám t.b. Biraq bul formalar tilde qollanılıwda geypara stillik ózgesheliklerge iye boladı, sonlıqtan da olardıń

paydalanıladı, sebebi feyil formaları menen omonim bolıp keledi: aqlaw

(salıstıratuǵın predmetke qaraǵanda aǵıraq) -aqlaw, (jaydı, diywaldı boyaw). Kelbetlikler salıstırıw dárejesiniń affiksleri awızeki sóylew tilinde geyde

orıs sózlerine de jalǵanıp, belgili bir obrazdı jasaw ushın, oǵan xarakteristika beriw ushın paydalanıladı. Mısalı: Kózińnen sorpań aǵıp, bir stariklew adam menen sóylespediń be? (O.Ábdiraxmanov).

Salıstırıw dárejesiniń sintetikalıq hám analitikalıq formaları da óz-ara sinonim bolıp qollanıladı, Mısallar:

Uyat ólimnen kúshli-uyat kúshlirek Qonaq qoydan juwas-qonaq juwasıraq.

Kelbetliktiń arttırıw dárejesi predmettegi belginiń júdá artıq, kóp yamasa kem ekenligin ańlatıp:

a) e ń, dım janapayları yamasa júdá, oǵırı hám t.b. kúsheytiw ráwishleriniń kelbetlikler menen dizbeklesiwi arqalı;

b) tákirar kelbetlikler hám kelbetliktiń intensiv formaları arqalı bildiriledi. Mısallar:

Adamda eń zor baylıq ómir degen

Qulaq salıp kórseń dım qızıq (I.Yusupov)

Ustazıń Begjan usta oǵırı jaqsı adam e ken (T.Qayıpbergenov). Jiyekten kóterilgen qap-qara bultlar tas tóbege seńdey sirisip qalǵan (K.Smamutov)

Kórsetilgen arttırıw tárejesiniń tákirar sóz forması hám analitikalıq forması óz-ara mánisi boyınsha jaqın bolıp keledi, biraq olardıń birinshisinde (tákirar formasında) obrazlılıq kúshlirek boladı. Mısalı:

53

«Jıllı-jıllı sóyleseń, jılan ininen shıǵadı» degen gáptegi «Jıllı-jıllı»

sózin «júdá jıllı» dep ózgertiw múmkin, biraq bundaǵı tákirar sóz formasında keyingi sózge qaraǵanda obrazlılıq bir qansha kúshlirek kelbetlikler seziledi.

Kelbetliktiń kórkem shıǵarmalarda qaharmanlardıń portretin jasawda, olarǵa xarakteristika beriwde ónimli qollanıladı. Mısallar: Ol keń jawırınlı, kók kózli, aqıllı hám dıqqatlı kóz qarasqa iye edi (A.Bekimbetov). Ishke uzın boylı, aq quba, qara kózli, jotalı jigit kirip keldi (A.Bekimbetov).

Geypara kelbetlik feyil formaları leksika-semantikalıq usıl menen ózinińq tiykarǵı xparakterlik mánisinen alıslap kelbetlikke ótip qollanıladı, yaǵnıy adektivlesedi. Bunday sózlerge qádimgi kelbetliklerge qaraǵanda ekspressiya basımıraq boladı. Mısalı: Urıstan burın-aq ákesi kapitan bolsa, óziniń jayları

qatqan jay bolǵan ǵoy shaması (Sh.Seytov). Mine men atamnıń wásiyatı menen kelisken bir nayza soǵıp atırman. (Á.Bekimbetov). Mısallardaǵı «qatqan», «kelisken» sózlerin «jaqsı» sózleri menen almastırǵanda, onda kúshli ekspressiya bolmas edi.

Tákirarlaw ushın sorawlar:

1.Kelbetlikler qanday kórkemlew quralları sıpatında paydalanıladı?

2.Sinonim kelbetlikler degen ne?

3.Antonim kelbetlikler dep qanday kelbetliklerdi aytamız?

Sanlıqtıń stilistikası

Joba:

Kúsheytkish sóz mánisinde qollanılatuǵın sanlıqlar. Sakromental mánilerde qollanılatuǵın sanlıqlar.

Frazeologiyalıq sóz dizbekleri quramında qollanılatuǵın sanlıqlar.

Tayanısh sózler: Sanlıqlar, kúsheytkish mánidegi sanlıqlar, sokramental mánidegi sanlıqlar, frazeologizmlerdegi sanlıqlar, «bes», «júz» sanlıqları, «bir» sanlıǵınıń qollanılıwı, qatarlıq sanlıqlardıń stillik xızmeti, shamalıq sanlıqlardıń stillik xızmeti

Sanlıqlar tiykarınan bir mánili sózler, olar emoсionallıq hám ekspressivlik mánilerge iye emes, ózlerine anıqlawısh sózlerdi qabıl etpeydi.

Sanlıqlar tilde qollanılıwında basqa sóz shaqaplarına salıstırǵanda ózine tán bolǵan ózgeshelikleri arqalı ajıralıp turadı.

54

Geypara sanaq sanlıqlar óziniń san, muǵdar mánisinen basqa mánilerde qollanıladı:

a)«qırq», «júz», «mıń» sanlıqları kópshilik jaǵdayda kúsheytkish sóz mánisinde qollanıladı. Mısalı: Tamshı, mıń aytsań da – tamshı (Sh.Seytov)

Anaw otırıptı Qulmurat, Muwsa,

Kewli hesh aǵarmas, qırq shayıp juwsa (Berdaq)

b)Qaraqalpaq tilindegi «úsh», «bes», «jeti», «qırq», «júz» sanlıqları da xalıq dástúrlerninde óziniń muǵdarlıq mánilerinen basqasha sokramental mánilerde qollanıladı, sonlıqtan da olar frazeologiyalıq sóz dizbekleri, naqıl-maqallar sostavında kóplep ushırasadı: Er qádesi úsh, óshten qalsa push. Bes e neden belgili. Jerden jeti qoyan tapqanday. Qırqqa kelmey nırqqa kelmeydi. Bunday turaqlı sóz dizbegi sostavındaǵı sanlıqlardı basqa sanlıqlar menen almastırıwǵa bolmaydı, sebebi ol jaǵdayda dizbek óziniń turaqlılıǵın, obrazlılıǵın joytadı. Mısalı: S.Jumaǵulov óz gúrrińinde «hayalımnıń mına sózleri altı júyemnen ótip júregime barıp ottay qadaldı» dep jazadı. Qaraqalpaq tilinde «altı jerden ótiw» degen frazeologizm joq, al tek «jeti júyeden ótiw» dep ǵana aytıladı. Sonlıqtan mısaldaǵı frazeologizmdi durıs qollanılǵan dep esaplawǵa bolmaydı.

v) oqıw islerinde úlgeriw bahaların, ańlatatuǵın «bir», «eki», «úsh», «tórt», «bes» sanlıqları atlıqlardıń ornında qollanılıp, kóplik, tartım, seplik affikslerin qabıllay aladı hám basqa sózler menen anıqlanıp ta qollanıla beredi:

Dım sızbay qalsań quyrıqlı eki – i! (Sh.Seytov).

g) Sóylew tilinde «bes» hám «júz» sanlıqları «júdá jaqsı», «bárjay» degen mánilerde de qollanıladı. «Bes» sanlıǵınıń bunday mánisi onıń ayrıqsha «bes» bahasın ańlatıw mánisi menen, al «júz» sanınıń mánisi «júz proсent orınlaw» degen

mániler menen baylanıstan kelip shıqqan. Mısalı: Awhallar qalay? Usınday e tip shólkemlestirseń,.. bári júz-dá (Ó.Xojaniyazov)

Qaraqalpaq tilindegi «bir» sanlıǵı óziniń san mánisinen basqa hár qıylı mǵánilerde qollanıladı:

a)anıq e mes, belgisiz predmetti ańlatadı, sonlıqtan predmetti bildiriwshi atlıq kóplik formada turıwı da múmkin. Mısalı: Ol bir dawıslardı esitip jattı

(A.Bekimbetov).

b)anıqsızlıq penen birge kúsheytiw janapay mánisin de ańlatadı. Mısalı:

Ózini bir úlken biler (Ótesh). Balaman ba men bir? (T.Qayıpbergenov). Ákeń e ń bir sınshıl adam edi (Ó.Xojaniyazov)

v) bolımsızlıq hám belgisizlik almasıqları mánilerinde qollanıladı. Mısalı: Baylar ushın bir adam joq qıynalǵan (A.Dabılov). Birewler ash, birewler toq (Berdaq)

g) waqıt ráwishi mánisin ańlatadı. Mısalı: Aman bolsa, hal sorasar bir kelip (Ájiniyaz)

d)kómekshi sózlerdiń xızmetlerin (dáneker, janapay) atqaradı. Mısalı: Bir otıradı, bir turadı (T.Qayıpbergenov). Arada e lshi júrmeklik bir bizden e mes, bay aǵa («Alpamıs»).

e)kelbetlik, kelbetlik feyil hám ayırım almasıqlarınan keyin dizbeklesip kelgen «birew» sanlıǵı kemsitiw, jek kóriw, mısqıllaw mánilerin ańlatadı. Mısallar, Biziń úydegi qurdasıq – e sersoqlaw birew (S.Jumaǵaliev). Qızda tomsırayǵan birew eken (O.Ábdiraxmanov). Ana birew ótip baratır

Atlıqlar sanaq sanlıqlardan keyin kóplik affiksin qabıl etpeydi. Máselen, bes kitap (biraq bes kitaplar dep aytılmaydı).

55

Birimlep sanawǵa bolmaytuǵın predmetlerdi ańlatatuǵın jámlew mánisindegi atlıqlar menen sanaq sanlıqlar tek numerativ (esaplıq) sózler arqalı ǵana dizbeklesedi: úsh kilogramm, bes litr suw, bir arqa otın hám t.b.

Qatarlıq sanlıqlar geyde predmettiń tek ǵana qatarlıq tártibin emes, al sondayaq olardıń belgisin sapasın bildirip keledi: qırıq úshinshi tufli, on altınshı mıltıq hám t.b. Mısalı: Urıs jılları Gúlayım rayon boyınsha birinshi terimshi boldı. (X.Seytov).

Qaraqalpaq tilindegi -day//-dey, -tay//-tey hám -laǵan//-legen affiksleri sanaq sanlıqlarǵa jalǵanǵanda dórendi kelbetlikler yamasa kelbetlik feyiller jasalmaydı. Olar arqalı sonday-aq –lar// -ler affiksi járdeminde sanaq sanlıqlpardan shamalıq sanlıqlar jasaladı. Mısalı: Kóterilgen e ki mıńday xalıqtıń qolında birden hár

qıylı qural-jaraqlar payda boldı (A.Bekimbetov). Hár qaysısınıń jılawında onlaǵan gedey júr (K.Sultanov).

Shamalıq sanlıqlardıń –day//-dey, -tay//-tey, -laǵan//-legen jup sóz formaları hám tirkewishler arqalı jasalǵan túrleri mánilik jaqtan biri-birine jaqın hám sinonim bolıp biriniń ornına e ktinshisi qollanıla beriwi múmkin: qırıqtay, qırıqlaǵan, qırıq elli (yamasa qırıq otız), qırıqqa jaqın adam.

Tákirarlaw ushın sorawlar.

1.Sanlıqlardıń xızmetin túsindiriń.

2.Sanlıqlar san mánisinen basqa mánilerde qollana ma? 3.Kúsheytkish sóz mánisinde qollanılatuǵın sanlıqlardı atap ótiń.

4.Frazeologiyalıq sóz dizbekleri, nakıl-maqallar quramında qollanılatuǵın sanlıqlardı atap ótiń.

Almasıqlardıń stilistikası

Joba:

1.Almasıqlardıń stilistikalıq qollanılıwı. 2.Betlew almasıqlarınıń stillik xızmeti. 3.Siltew almasıǵı.

4.Soraw-qatnas almasıǵı. 5.Jámlew almasıqları.

6.Belgsizlik almasıǵı.

Almasıqlar tilde kóbinese atlıq, kelbetlik, sanlıq sózlerdi almastırıp, solardıń ornında qollanıladı, yaǵnıy bul sózlerdiń gápte qayta-qayta orınsız tákirarlana bermewi ushın xızmet etedi. Sonlıqtan da L.A.Bulaxovskiy almasıqlardı (ásirese 3-bet betlew almasıǵı) tildegi universal sinonim almasıq dep ataydı.1

Usınday ózgesheliklerine baylanıslı almasıqlar hár qıylı statstikalıq maqsetke jumasaladı.

Betlew almasıqları. Betlew almasıqları birlik hám kóplik sanda qollanıladı hár bir qatar qollanıw ózgesheliklerine iye:

1) I hám II betlerdiń kóplik formaları birlik formalardan e mes, al suppletivlik usıl menen (yaǵnıy basqa túbirden) jasaladı: men (birlik)-biz (kóplik), sen (birlik)- siz (kóplik). II-bettiń «sen» almasıǵınan kóplik «senler» forması da jasaladı, biraq ol, tiykarınan, sóylew tiline tán bolıp, kóbinese turpaylıqtı ańlatadı. Mısalı: Senlerge iseniwge bolmaydı (T.Qayıpbergenov). Men kánniń

56

xojayını tárepinen senlerge basshılıq e tiw ushın qoyılǵan basshıman (A.

Bekimbetov).

2) «Bizler» almasıǵınan mánisinen tek «men» almasıǵınıń kóplik forması

dep túsiniwge bolmaydı (bizler - «men», «men», «men» degen mánide e mes), óytkeni bizler degende sóylewshi menen birge e kinshi hám úshinshi betlerdegi adamlar da túsiniledi, yaǵnıy: «biz-men hám taǵı basqalar» degendi ańlatadı.

3)I hám II bet almasıqları tek adamlardı bildiredi de, al III bet almasıǵı kim? ne? sorawlarına juwap berip, adamlardı da basqa predmetlerdi de bildiredi: kim?- men, sen, kim? -ol, ne? -ol.

4)II bettiń «sen» almasıǵı iyelik sepligi formasında turıp geyde (kóbinese awızeki sóylew tilinde) adamlarǵa hám t.b berilgen bahanı, xarakteristikanı kúsheytip kórsetedi: bále seniń, aqmaq seniń. Mısalı Há baxtıńa qara baylanǵır seniń-á (U.Pirjanov).

5)Betlew almasıqlarınıń ataw hám iyelik seplik formaları geypara tirkewshiler menen qollanılǵanda óz-ara almasıp qollanıla beredi: sen ushın-seniń ushın, sen menen-seniń menen.

6)Betlew almasıqları geyde belgili bir betti, adamdı ayrıqsha atap kórsetiw ushın qaytalanıp qollanıla beredi. Mısalı:

Sen jetim qız ediń, sen shorı ediń, Biraq awılımızdıń sáni boldıń sen

Jaraǵan túyedey burqıradı ol,

Adamxor at yańlı umtıladı (I.Yusupov),

7) «Biz» almasıǵı konteksttiń mazmunına hám ulıwma intonaсiyaǵa baylanıslı tómendegi mánilerdi ańlatadı:

a) ilimiy hám publiсistikalıq stillerde kishipeyillikti ańlatadı. Mısalı:

Bul miynette biz morfologiyalıq sóz jasawdıń bir túri haqqında sóz e temiz (A.Bekbergenov).

b) sóylewshiniń maqtanshaqlıǵın, turpaylıǵın bildiredi: Onı biz úyretkenbiz.

57

8) «Siz» almasıǵı ulıwma sıpayılıqtı, izzet-húrmetti bildiriw ushın qollanıladı. Mısalı: Men usı sizdi bir jerde kórgen adamıma megzete beremen (T.Qayıpbergenov). Biraq qaraqalpaq tilinde ata-anaǵa hám tuwısqanlıq qatnastaǵı jası úlken adamlarǵa qarata sóylegende «siz» almasıǵı ornına kóbinese «sen» almasıǵı qollanıladı: Ata sen qashan keldiń?

Betlew almasıqlarınan házirgi qaraqalpaq tilinde basqa sóz shaqapları onsha kóp jasalmaydı. Máselen, tek menmen menshik hám t.b. sózler ǵana ushırasadı, al geypara jazıwshı hám shayırlardıń (máselen, I.Yusupov) shıǵarmalarında bunday sóz jasawdıń ónimli qollanılıwı bayqaladı. Mısallar: Túnde qanday menlik jumısıń

bar? (I.Yusupov).

Dostıń sensirep tur telmirip jolǵa,

Demek, endi bizge jasaw joq, bilsem, Sensiz, telefonsız, jıynalıslarsız (I.Yusupov).

Ózlik almasıǵı. Házirigi qaraqalpaq tilinde ózlik almaslıǵına tek «óz» sózi kiredi. Ol qollanılıwda tómendegi ózgesheliklerge iye:

1)Iyelik sepliginde betlew almasıqlarınan yamasa atlıq hám basqa da substantivlesken sózlerden keyin tartımlanıp kelip belgili bir betti (adamdı) yamasa predmetti ayrıqsha atap kórsetiw ushın qollanıladı. Mısalı: Ministrdiń

ózi de meniń bul isimdi maqulladı (G.Izimbetov).

2)Aldındaǵı betlew almasıqları túsirilip, ózlik almasıǵı tartımlanıp qollanǵanlıǵında, ol belgili bir betti (adamdı) ayrıqsha atap kórsetedi. Mısalı: Ernazar jóninde barlıq xabardı onnan ózim soradım (A.Bekimbetov).

3)Tartımlanǵan ózlik almasıǵı hár betke tiyisli qollanılıp betlew almasıqları menen sinonim bolıp keledi: ózim isledim-men isledim, óziń isledińsen islediń.

Siltew almasıqları. Siltew almasıqları ózleriniń siltep kórsetetuǵın predmetleriniń alıs yamasa jaqınlıǵına qaray tómendegi toparlarǵa bólinedi:

1)bul, usı, mına, mınaw almasıqları anıq belgili hám jaqın jerdegi predmetlerdi siltep kórsetedi. Mısalı: Jálmen de usı awılǵa kelgende jarlı edi (T. Qayıpbergenov). Jálmenniń bul sózine ol shennen tıs ırza bolıp atır (T. Qayıpbergenov).

2)ana, anaw almasıqları onsha anıq e mes hám alısıraq jerdegi predmetlerdi bildiredi. Mısalı: Anaw Esbergen shıǵanaq degen jer (T.Qayıpbergenov).

3)ol, sol almasıqları alıs jerdegi, biraq belgili predmetlerdi kórsetedi. Mısalı: Ol gúresler óter ústińnen seniń (I.Yusupov). Ol sıyırdıń izine de qara ermeydi (K.Sultanov).

Siltew almasıqlarınıń kópshiligi siltew, ayırıw mánilerine iye boladı. Mısalı: Sen ana attı ákelip shanaǵa jek (K.Sultanov). Ulım, bul súwretti maǵan ber

(A.Begimov).

Qospa gáplerde «sol» almasıǵı qanday da bir pikirdi, oydı ayrıqsha ajıratıp, nıqlap kórsetiw ushın qollanılıp, onıń mánisi e kinshi gapte ashıp beriledi. Mısalı: Saǵan da aytarım sol, Allayar qosshım, ákeń jılaymandı jaman kóretuǵın edi (Sh.Seytov). Sawlatı sol: (bul atawda tirishilik bar (".Seytnazarov).

Geypara orınlarda konteksttiń ulıwma mánisine sáykes bul, usı, mına almasıqları biri-birine sinonim bolıp qollanılıwı múmkin: usı kitap-bul kitap-

mına kitap.

58

Soraw qatnas almasıqları. Soraw-qatnas almasıqlarınan kim almasıǵı adamlardı, al ne almasıǵı basqa janlı hám jansız predmetlerdi ańlatadı. Geypara jaǵdaylarda kim almasıǵınıń ornına ne almasıǵı da qollanıla beredi. Mısalı:

-Neli boldı? -Ullı (yamasa qızalaqlı).

-Ol seniń neń edi?

-Ol siziń kimińiz edi? (G.Izimbetov).

«Ne» almasıǵı gáptiń stillik ózgesheligine qaray geyde qansha, qanday, qaydan almasıqlarına sinonim bolıp, olardıń orınlarında qollanıla beredi. Mısallar: Ne ándiysheler barın ne bilsin (Sh.Seytov). - salıstırıń Qanday ándiysheler barın qaydan bilsin. Bunıń ózi ne jıyın, ne jánjel? ( A.Begimov) - Salıstırıń: Bunıń ózi qanday jıyın, qanday jánjel?

Kórkem ádebiyat stilinde hám awızeki sóylewde sorawqatnas almasıqları súysiniwdi, tańlanıwdı bildirip kúsheytiw janapayları mánisinde qollanıladı.

Qalay, plan orınlandıma ma? Ornılanǵanda qanday! (O.Ábdiraxmanov). Baǵınıqlı qospa gáplerde qatnas almasıqları baǵınıńqılı gápti bas gáp penen

baylanıstırıwshı dáneker xızmetin atqarıp, olar arasındaǵı salıstırmalı qatnastı kúsheytip kórsetedi. Mısalı:

Shınar tamırı qansha ketse tereńge,

Sonsha bekkem, sonsha qoyıw sayası (I.Yusupov).

Jámlew almasıqları. Jámlew almasıqları bári de mánisi jaǵınan bir birine jaqın olar stilistikalık jaqtan ǵana bir birinen ayrımlanadı. Máselen: bárshe, pútkil, gúllan jazba tilde bar gúlli, tamamı, duyım awız eki sóylew tilinde barlıq hámme neytral stilde kollanıladı. Sonlıqtan da olar barlıq waqıtta birin biri almastıra bermeydi.

Mısallar: Al shalqı súyiklim bári sen ushın Bárshe baylık hámme dáwranlar saǵan

Meniń pútkil ómirim birewdiń pikirine qayıl bolıwshılıq penen ótip atır

(T.Xalmuratov.). Bul haqqında gúllán avtonomiyalı respublika biledi. (T.Xalmuratov. ) Bul tatıwlıq bul ádillikten

Bar tuwısqan xalıqlar razı ( I. Yusupov.)

Ólimnen qorıqqan jaramas hám shermende adamǵa gúlli xalıq jerkenish penen qaraydı. (T.Xalmuratov.). Bir kúni jumıstan kiyatırsam bir avtubos toqtap onı tamamı jurt qorshap alıptı (S.Jumaǵulov). Erteń awzı gójedey qaynap duyım jurttıń balasına jayadı-aw (K.Sultanov). Olar mashinadan túskende barlıq rabochiy kúsh barlıq texnika hárákette e di. (T.Xalmuratov). Erteńine tolayım yabı urıwı Xelwet shayıqtı Orenburgqa uzattı. (T.Qayıpbergenov).

Belgisizlik almasıqları. Belgisizlik almasıqlardıń mánileri bir birine jaqın bolıp olar belgisizlikti hár qıylı planda sıpatlap kórsetedi: Gey birgeyparabazı birne birbirew. Álle qandayqandayda birálle birálle ne hám t. b.

Belgisizlik almasıǵı mánisinde tákirarlanıp kim almasıǵı da qollanıla beredi. Mısalı: Kim mıltıǵın tazalasa, kim bel, ketpenin qayrap otır. (K.Sultanov)

Kimi attan, kimi taxtınan túsip,

Ayıplı baladay aldında turar (I. Yusupov)

59

Házirgi qaraqalpaq tilinde (ásirese awızeki sóylew tilinde) pronominalizaсiya qubılısı nátiyjesinde kóplegen sózler almasıq mánisinde qollanıladı. Olardıń kópshiligi «hesh» «hesh bir» bolımsızlıq almasıqlarınıń mánisine jaqın bolıp, olardı almastıra aladı, biraq bunday sózlerde bolımsızlıq almasıqlarına qaraǵanda bolımsızlıq máni bir qansha kúsheyttirilip beriledi. Mısallar: Pitkergen dımı joq (O.Ábdiraxmanov). Aldaǵı úshewdiń izdegi ańlıwshıdan túk xabarı joq (Sh.Seytov). Hár bir únemleyin deymen kelip, qolımda nawa qalmaydı

(O.Ábdiraxmanov). Nárse ashtan ólmeyseń (O.Ábdiraxmanov.). Átirapı únsiz, jan pende sılt etpeydi (Ó. Ayjanov).

Onıń qarapayım namaları da

Bir de ǵálet ses joq úylespey turǵan (I. Yusupov).

Tákirarlaw ushın sorawlar.

1.Almasıqlardıń stilistikalıq qollanılıwı.haqqında aytıp beriń.

2.Betlew almasıqlarınıń stillik xızmetin aytıp beriń.

3.Siltew almasıǵınıń stillik ózgesheligin túsindirin.

4.Soraw-qatnas almasıǵınıń stillik ózgesheligin aytıp beriń..

5.Jámlew almasıqlarınıń stillik ózgesheligin aytıp beriń. 6.Belgsizlik almasıǵınıń stillik ózgesheligin aytıp berin

Feyil formalarınıń stilistikası

Joba:

1.Feyildiń bolımlı túri.

2.Bolımsız feyil formaları.

3.Feyildiń máhál formalarınıń stillik ózgeshelikleri.

4.Ótken máhál, házirgi máhál, keler máhál,

5.Dáreje formalarınıń stillik qollanılıwı,

6.Feyildiń funkсional formaları,

7.Feyildiń betsan formalarınıń stillik xızmeti.

Tayanısh sózler: Feyildiń bolımlı forması, feyildiń bolımsız forması, bolımsızlıq affiksleri, máhál formaları, ótken máhál, ótken máhál formalarınıń mánilik ayırmashılıqları, házirgi máhál, házirgi máhál feyilleri, keler máhál, boljawlı keler máhál, niyetli keler máhál, ózgelik dáreje, meyil formaları, buyrıq meyil, tilek meyil, shárt meyil, anıqlıq meyil, feyildiń bet-san formaları, atawısh feyil, kelbetlik feyil, hal feyil

Ádebiyatlar.

1. Bekbergenov A. Qaraqalpaq tiliniń stilistikası. Nókis, 1990 2.Bekbergenov A. Jańa dáwirdegi qaraqalpaq tiliniń feyil formalarındaǵı ózgerisler. (Qaraqalpaq til biliminiń geypara máseleleri Nókis, 1994. Maqalalar jıynaǵı.)

60

3.Mámbetnazarova G., I.Yusupov qosıqlarında dórendi atawıshlardıń stillik qollanılıwı. Nókis, "Bilim" 1994.

Tildegi qaysı bir stil bolsa da, onda feyil formaları júdá keń qollanıladı, sebebi hár qanday háreket, proсess feyiller hám olardıń hár qıylı formaları arqalı bildiriledi. Feyil formaları (máhál, dáreje, meyil, bet-san hám t.b.) stillik jaqtan da hár qıylı xızmetlerdi atqaradı.

Feyildiń bolımlı hám bolımsız formaları

Feyildiń bolımlı forması anıq bolǵan, bolıp atırǵan yamasa bolatuǵın háreketti bildiredi, biraq onıń arnawlı grammatikalıq kórsetkishleri joq. Bolımlıq máni tek feyildiń mánisi arqalı ǵana ańǵarıladı. Mısalı:

Kóp penen júgiń jeńillegen

Kóp penen kewil qusıp sáwirlegen, Tawsılar waqta ǵana ańǵaramız:

Adamda eń zor baylıq-ómir degen (I.Yusupov).

Bolımsız forma feyildiń tiykarında -ma//-me, -ba//-be, -pa//-pe affikisleriniń jalǵanıwı arqalı yamasa kelbetlik feyil formalarınıń e mes, joq sózleri menen dizbeklesiwi arqalı bildiriledi.

Mısalı: Bayda sahawat bolmadı, Iyshanda shápáát bolmadı, Sonda da gúli solmadı,

Tilegimdi hesh bermedi (Berdaq)

Berdimurat Berdaq boldı

Daǵın hesh kim bilgen emes (Berdaq).

Feyildiń bolımsız formaları óz-ara sinonim bolıp ta qollanıladı, biraq olar arasında geypara stillik ayırmashıqlar boladı: kelmedim-kelgenim joq-kelgen emespen-kelgen joqpan.

Bolımsızlıq affiksleri feyildiń analitikalıq formalarında tiykarǵı

feyilge de, kómekshi feyilge de, kómekshi feyilge de jalǵanıwı múmkin. Bul jaǵdayda olardaǵı bolımsızlıq máni birdey bolmaydı. Máselen: salıstırıń: kelmey-ketti-

kelip – ketpediń, aytıp qoymadı-aytpay qoydı.

Bolımsızlıq affiksleri analitikalıq formanıń komponentine de jalǵangan waqıtta, onıń ulıwma mánisi bolımlı boladı: bilmey qoymaydı, aytpay ketpeydi. Mısalı: Sen jılısıwdan izine shırasın jaǵıp qaytpasa bolmaydı (Sh.Seytov). Bárinen de beter ǵarrınıń mınaw qarawsız miywa daraqtıń, shólirkegen e ginniń tusınan qaramay, óte almaytuǵın, aylanıspay kete almaytuǵın «tutanaqlı keseli» basına úlken bir qara miynet boldı (Sh.Seytov). Al biyday da qımbatlamay qalmadı (S.Bahadırova).

Ritorikalıq soraw gáplerde feyildiń bolımsız forması kóterińki intonaсiya menen aytılıp tastıyıqlaw mánisin bildiredi, sonlıqtan da bunday gápler ózlerine juwap talap etpeydi.

Feyildiń máhál kategoriyası hárekettiń orınlanıw waqtın sóylew momentine baylanıslı bildiredi: háreket sóylew momentinen burın, aldın bolsa, feyil ótken máháldi, sóylew momentinen keyin bolsa, keler máháldi: al sóylew momenti menen