Ǵárezsizlik dáwirindegi qaraqalpaq ádebiyatı

- 31 -

jańalıqlardı ashıp beredi. Usı poeziya tarawında Ǵárezsizlik dáwirinde filologiya ilimleriniń doktorı Q.Orazımbetov «Házirgi dáwirdegi qaraqalpaq poeziyasında kórkem formalardıń evolyuсiyası hám tipologiyası» degen ilimiy miynetin jazdı. Onda házirgi qaraqalpaq poeziyasındaǵı shayırlarımızdıń kórkem forma jaqtan izleniwshilik alıp barǵanlıǵı, házirgi qaraqalpaq poeziyasındaǵı kórkem formalardıń janrlıq ózgeshelikleri hám formaları haqqında teoriyalıq pikirler aytqan. Ol óz miynetinde házirgi shayırlardıń kórkem izleniwshilikleri haqqında bılay deydi: «Shayırdıń óz shıǵarmalarına jańa forma izlestiriwge dóretiwshilik penen qatnas jasawı qosıqtıń tabısın belgileytuǵın kriteriyalardıń biri».

Proza tarawında da birqansha ilimiy miynetler payda boldı. Bul tarawda S.Bahadırova, P.Nurjanov sıyaqlı ilimpazlardıń miynetleri úlken áhmiyetke iye.

Q.Ayımbetovtıń, T.Allanazarovtıń jumısları qaraqalpaq dramaturgiyasınıń ayırım teoriyalıq máselelerin sheshiwge baǵdarlanadı. Dramturgiya boyınsha B.Tursınov, A.Járimbetovtıń ilimiy maqalaları hám t.b. bar.

Mine ádebiyattanıw ilimi usınday tarawlarda rawajlanıp atır.

1.Ádebiyattıń lirika janrınıń izertleniwine sholıw.

2.Poeziya tarawınıń izertleniwindegi baslı wazıypalar.

Kórkem ádebiyattıń kóp ǵana máseleleri, ásirese, lirika janrınıń rawajlanıwı, kórkemlik qásiyetleri máselesi barlıq ádebiyatshılardıń dıqqatitibarın ózine tartıp keldi. Sonıń ushın házirgi kúnge shekem qaraqalpaq ádebiyattanıw iliminde teoriyalıq máselelerge, qosıq qurılısına baǵıshlanǵan birqansha ilimiy miynetler júzege keldi. Filologiya ilimleriniń doktorı S.Axmetovtıń dúzgen «Ádebiyattanıw terminleriniń qısqasha sózligi» (Nókis, 1972) miynetinde ádebiyattanıw iliminiń barlıq tarawları, sonıń ishinde qosıq elementleri: uyqas, bánt, ırǵaq sıyaqlı máseleleri jóninde túsinik berilgen hám bul miynet poeziyanıń kórkem formaların biliwde hám úyreniwde qunlı miynetlerden bolıp tabıladı.

Belgili ádebiyatshı Q. Muratbaevtıń «Qaraqalpaq poeziyasında qosıq qurılısı»

(Nókis,1977) degen miynetinde qosıq ólshemleri, ritm, uyqas, buwnaq, tarmaq sıyaqlı máseleler jóninde keńnen sóz etiledi. Bul jumısta izleniwshi

- 32 -

qaraqalpaq qosıq qurılısın túrkiy tilles xalıqlardıń poeziyası menen tipologiyalıq xarakterde ekenin materiallarǵa súyengen halda izertlegen.

Prof. K.Mámbetovtıń «Ádebiyat teoriyası» (Nókis,1995) atlı monografiyasında da

ádebiyattıń barlıq tarawları menen birgelikte lirika hám onıń kórkem formaları haqqında teoriyalıq sıpatlamalar beriledi.

Filologiya ilimleriniń doktorı Q.Orazımbetovtıń «Házirgi dáwirdegi qaraqalpaq lirikasında kórkemlik izleniwshilik» (Nókis, 1992) atlı kandidatlıq dissertaсiya jumısında hám

«Házirgi qaraqalpaq lirikasında kórkem formalardıń evolyuсiyası hám tipologiyası» (Nókis, 2004) atlı monografiyalıq jumısında házirgi qaraqalpaq lirikası jóninde sóz ete otırıp, kórkem forma salasında da rawajlanıwdıń bar ekenin izertlegen. Sonıń ishinde qaraqalpaq

ádebiyatında erkin qosıqlardıń janrlıq ózinshelikleri, olardıń formalıq qásiyetleri, olardı payda etetuǵın tiykarǵı elementler, qosıqtıń dúzilisi sıyaqlı máseleler kórkem tekstlik materiallarǵa tiykarlanǵan halda izertlegen hám tiyisli juwmaqlar shıǵarılǵan.

Filologiya ilimleriniń doktorı Q.Járimbetovtıń «XIX ásir qaraqalpaq lirikasınıń janrlıq qásiyetleri hám rawajlanıw tariyxı» (Nókis,2004) degen monografiyalıq jumısında qaraqalpaq lirikasınıń milliy kórkemlik saǵaları, XIX ásirdegi qaraqalpaq lirikasınıń janrlıq ózgeshelikleri anıqlanıp klassifikaсiyalanadı.

1970-2000-jıllar qaraqalpaq poeziyasınıń rawajlanıw ózinshelikleri haqqında qaraqalpaq ádebiyattanıw iliminde birqansha izertlewler payda boldı. Olardan: Z.Bekbergenovanıń «Házirgi zaman qaraqalpaq poeziyasında xalıq awızeki poetikasınıń dástúrleri (70-80-jıllar)» (Nókis, 1995) degen kandidatlıq dissertaсiya jumısında 70-80-jıllar qaraqalpaq poeziyasında xalıq awızeki poetikasındaǵı dástúrlerdiń, qosıq formalarınıń shayırlar T.Jumamuratov, I.Yusupov, T.Mátmuratov hám t. b. poeziyasında qollanılıw

ózinshelikleri haqqında bahalı pikirler aytılǵan.

A.Hamidova «I.Yusupovtıń tvorchestvosı hám Evropa ádebiyatı (Ádebiy baylanıslar hám ádebiy tásirler máselesi)» (Nókis, 1999) degen kandidatlıq dissertaсiya jumısında Evropa

ádebiyatınıń ádebiy tásiriniń qaraqalpaq ádebiyatındaǵı kórinisin belgili shayır I.Yusupovtıń lirikası mısalında jaqsı analizlegen.

- 33 -

M.Mámbetovanıń «I. Yusupov poeziyasınıń qosıq qurılısı» (Nókis, 1999) atlı kandidatlıq dissertaсiya jumısında da qosıq elementleri: uyqas, ólshem, bánt, buwnaq haqqında keńnen toqtalıp, olardıń qosıqtı payda etiwdegi áhmiyeti shayır I.Yusupovtıń qosıqları mısalında izertlengen.

E.Eshniyazovanıń «Tólepbergen Mátmuratovtıń lirikası (Ideyalıqtematikalıq, janrlıq hám kórkemlik ózinshelikleri)» (Nókis,2000) degen kandidatlıq dissertaсiya jumısında da usı dáwir qaraqalpaq poeziyasınıń rawajlanıw ózinshelikleri, ideya-tematikalıq baǵdarları, qaraqalpaq lirikasınıń janrları sıyaqlı máseleler tek ǵana belgili shayır T.Mátmuratovtıń dóretiwshiligi mısalında anıqlanǵan. Sonday-aq, bul dissertaсiyada T.Mátmuratovtıń dóretiwshiliginde keńnen qollanılǵan erkin qosıqlardıń janrlıq, formalıq qásiyetleri boyınsha da jaqsı teoriyalıq pikirler aytılǵan

D.Paxratdinov óziniń «I.Yusupov lirikasında Shıǵıs klassikleri dástúrleri (Ádebiy baylanıslar hám tásirler haqqında)» (Nókis,2001) degen kandidatlıq dissertaсiyasında qaraqalpaq poeziyasında Shıǵıs klassikleriniń dóretken obrazlarınıń, Shıǵıs poeziyası dástúrlerindegi ideyalıq baǵdardıń hám Shıǵıs klassikleriniń janrlarınıń házirgi qaraqalpaq poeziyasında sáwleleniwin belgili shayır I.Yusupovtıń dóretiwshiligi mısalında izertlegen. Shayırdıń lirikası Shıǵıs klassikleri Nawayı, Fizulı, Maqtımqulı hám t.b. shayırlardıń dóretiwshiligi menen salıstırılıp úyrenilgen.

Usınday ilimiy miynetler 1990-2000-jıllar qaraqalpaq poeziyasınıń rawajlanıw jaǵdayların, hár táreplemeli jetiskenliklerge eriskenligin anıqlawda úlken áhmiyetke iye.

Qaraqalpaq poeziyasındaǵı erkin qosıqlar haqqında filologiya ilimleriniń kandidatı P.Nurjanovtıń «Verlibr haqqında oylar» («Ámiwdárya», 1990, N 4), atlı maqalası da dıqqatqa

ılayıq. Avtor óz maqalasında erkin qosıqqa teoriyalıq sıpatlama beriw menen birge ózinen burınǵı erkin qosıqtı izertlegen rus ilimpazlarınıń qosıqtıń janrlıq hám formalıq jaqtan

ózinshelikleri haqqında aytqan pikirlerine de óziniń kóz qarasın bildiredi. Bul maqala qaraqalpaq ádebiyatında erkin qosıqlardı úyreniwde áhmiyetligi menen belgilenedi. E.Eshniyazovanıń «T.Mátmuratovtıń dóretiwshiliginde erkin qosıq forması» («Ámiwdárya»,

1998, № 1-2), Q.Yusupovtıń «Erkin qosıq qaraqalpaq ádebiyatında

- 34 -

jańalıq pa?». («Jas Leninshi», 1991, 12-noyabr), H.Ayımbetovtıń «Appaq dumanlar atında» («Jas Leninshi», 1990, 5-yanvar) sıyaqlı avtorlardıń maqalaları qaraqalpaq ádebiyatında erkin qosıqlardıń ózine tán janrlıq qásiyetleri, onıń basqa kórkem formalardan ayırmashılıqları haqqında jazıldı.

Sorawlar.

1.Házirgi ádebiyattanıwdıń izertleniwindegi baslı máseleler haqqında aytıp beriń. 2.Házirgi ilimiy izertlewlerge sholıw jasań.

3. Házirgi jas ilimpazlardıń ilimiy miynetleri haqqında aytıp beriń.

Paydalanılǵan ádebiyatlar

1. Nurjanov P. Dáwir talabı hám kórkem ádebiyat. Nókis, 1992 2.Nurjanov P. Ǵárezsizlik dáwirindegi qaraqalpaq prozası. Nókis,

2003

3..Mámbetov Q. Ádebiyat teoriyası. Nókis, 1995

4.Orazımbetov.Q. Házirgi qaraqalpaq lirikasında kórkem formalardıń evolyuсiyası hám tipologiyası.Nókis, 2004.

5.Járimbetov Q. XIX ásir qaraqalpaq lirikasınıń janrlıq qásiyetleri hám rawajlanıw tariyxı. Nókis, 2004

Tema: 1990-jıllardaǵı qaraqalpaq ádebiy sını. Usı tarawdıń izertleniwindegi máseleler.

Juwmaqlaw. Solay etip, ǵárezsizlik dáwiri qaraqalpak ádebiyatı ásirler dawamında rawajlanıp kelgen qaraqalpaq ádebiyatınıń dástúrlerin bunnan bılay da jalǵastırıp xalqımızdıń ruxıy baylıǵın ele de tolıqtırıwǵa, olardıń estetikalıq dúnyasın bayıtıwǵa xızmet atqardı.

Ádebiyatımızdıń túr hám janrları túrlendi, tematikası keńeydi. Eń baslısı jazıwshıshayırlarımız burınǵı awqam dáwirinde qáliplesip qalǵan qızıl ideologiyanıń siltewi boyınsha shıǵarma jazıw qusaǵan illetinen qutıldı. Baspa sóz, ádebiyat ústinen ornatılǵan qadaǵalaw alıp taslandı. Bunıń barlıǵı ádebiyatımızda júz bergen unamlı ózgerisler edi.