XX-ásir qaraqalpaq lirikasınıń analizi

- 11 -

Ulıwma, usı uzaq ótmishtiń ideyaları, kórkem obrazları Batıs ádebiyatlarındaǵı klassiсizm, Renessans, romantizm aǵımlarınıń belgili wákilleri bolǵan Dante, Milton, Rable, Kornel, Rasin, Moler, Shekspir, Gete, Shiller, Bayron h.t.b. shıǵarmalarına úlken tásir jasadı.

Tariyxıy dereklerge qaraǵanda antik ádebiyatı Rossiyaǵa da júdá erte, shama menen XI-XII ásirlerde kire baslaǵan. Onıń sońǵı dáwirlerdegi ullı jazıwshıları hám kritikleri Lomonosov, Radishev, Pushkin, Gogol, Belinskiy, Gerсen, Turgenev, Tolstoy, Gorkiy hám t.b. Yunon-Rim

ádebiyatınıń ullılıǵın tán alǵan hám ózleriniń ájayıp dóretpelerinde paydalanǵan.

Orta Aziya menen antik dúnya arasında mádeniy baylanıslar bolıp kelgenligi de dıqqatqa miyasar.

Tariyxtıń guwalıq, beriwine qaraǵanda Orta Aziya menen Yunonstan ortasında mádeniy baylanıslar júdá erte zamanlarda baslanadı. Ellin mádeniyatı Orta Aziya mádeniyatınıń ósip óniwine túrkiy xalıqlar ádebiyatına, sonıń ishinde biziń qaraqalpaq xalkınıń ádebiyatına, mádeniyatına da óz tásirin tiygizdi.

Antik ádebiyatı menen baylanıs aldı menen arab ádebiyatında, keyin túrk ádebiyatında da payda boldı.

Al-Farabiy Aristoteldiń shıǵarmaların grek tilinen Arastu atı menen arab tiline awdarǵan, al Platon bolsa Aflatun atı menen biziń

ádebiyatımızǵa kirgen. Mine bular Ájiniyaz, Berdaq dóretiwshiligine de usı jol menen kirgen. Mısalı Berdaqtıń Izler edim qosıǵında:

Ótken Árastu, Áplatun,

Jaratıp ilimniń kántin,

Sheshiw ushın pikir bántin,

Men maǵifat izler edim.

- 12 -

degen qatarları pikirimiz dáliyli boladı. Demek búgingi kúnde qaraqalpaq ádebiyatı sóz sheberleri bul dástúrlerden bas tartqan joq, kerisinshe basqa ádebiyatlardan úyreniwdi hár tárepleme kúsheytti.

2-tema: Qaraqalpaq ádebiyatınıń shet el ádebiyatı menen baylanısı.

XX ásir qaraqalpaq ádebiyatı oǵada tariyxıy waqıyalarǵa bay hár tárepleme jetilisken ádebiyat. Sebebi, bul ádebiyat rus hám sol arqalı batıs ádebiyatları menen hár tárepleme jaqıraq baylanısta boldı. Solar arqalı qaraqalpaq ádebiyatına shet el ádebiyatlarınıń tásiri kúshli ótti. Bulardıń tiykarı qaraqalpaq ádebiyatında dúnya júzlik xalıqları tán alǵan ullı ádebiyatlar dástúrlerinen paydalanıw arqalı kúshli kórkem shıǵarmalar tereń ideyalı dóretpeler quramalı obrazlarǵa tolı hár qıylı janrlarda

dóregen shıǵarmalarǵa iye boldı. Degen menen biziń ádebiyatımızǵa shet el

ádebiyatı obrazların dástúrlerin engiziw qublısı XX ásirdiń 50-60 jıllarına tuwra keledi. Bul dáwirde I.Yusupov, U.Pirjanov, Sh.Seyitov, T.Mátmuratov tvorchestvolarında kórinislerin taptı. Qaraqalpaq ádebiyatı wákilleri bul xalıqlardıń ádebiyattı úlgilerin qaraqalpaq tiline awdarıp oqıwshılarǵa jetkerdi. Nátiyjede bul qaraqalpaq oqıwshılarınıń sana sezimin jańa obrazlar menen tanıstırıp ósiriwge birden-bir túrtki boldı. Bul dástúrler áste dawam etip hár qanday talant iyesi óz múmkinshiligine qaray qolanıwǵa jetisti. Nátiyjede shet el ádebiyatı obrazların hám kórkemlilik dástúrleriniń kórinislerin úyreniw qaraqalpaq ádebiyattanıw iliminde zárúrli máselelerdiń birine aylandı. Bunı ayrıqsha I.Yusupov

poeziyasında kóriwge boladı. Máselen "Narсiss" dep atalǵan shıǵarması bar. Bul da mifologiyalıq syujet tiykarında jaratılǵan.

Narсiss-bul appaq gúl, yaǵnıy ájel gúliniń atı. Antik mifologiyasında bul jigittiń atı bolıp, ózi júdá tákabir menmen jigit bolǵan. Onıń menmenligi kóp nimfalardı (perilerdi) baxıtqara etedi. Sebebi jigit onı shın ıqlası menen suygen nimfalardıń muxabatına biyparwa qaraydı.

- 13 -

Olardıń kewlin qaytaradı. Bir kúni muhabat qudayı Afrodita Narсisstiń ózinde muhabat ıshqısına giripdar etedi. Jigit óziniń sulıw kórkin suw betinde kórip, oǵan ashıq bolıp qaladı. Usı muhabatqa jetise almay solıp dúnyadan kóz jumadı. Onıń ólgen jerine appaq gúl ájel gúli Narсiss ósip shıǵadı (N.A.Kunn. Áyemgi Greсiya mifleri. Nókis. 1990. 45 bet)

Áyyemgi mifologiyalıq syujetti shayır óziniń bul shıǵarmasında ápiwayı qaytadan qosıq qatarlarına salıp bayanlaw menen sheklenbeydi onıń maqseti ol emes. Óziniń ideyasın keńnen túsindiriw bul miftiń syujetin qaytadan janlandırıp óz pikirin tastıyıqlaw ushın iske salıwında. Bunda avtor sol dáwirdiń syujetin ekinshi dáwirdiń máselesin aytıw ushın jumsap anoxronizm usılınan paydalanadı. Yaǵnıy shayır Narсiss obrazı arqalı basqalardıń muhabatın tán almaytuǵın ayrım adamlardıń xarakterin ashıp beredi. Bul arqalı jámiyetlik turmıstı eki tárepleme baylanıstıradı. Bul birinshiden gazondaǵı narсiss gúlin kórgen payıtta shayırdıń esine túsken áyemgi antik ádebiyatınıń syujeti bolıp avtordıń júregindegi pikirdi qozǵaydı. Ekinshiden shayırdıń kewline mifologiyalıq qaharman narсiss emes al óziniń shıǵarmasınıń lirik qaxarmanınıń dárti turadı. Yaǵnıy sol solǵan gúlge uqsaǵan bir sulıwdıń obrazı haqqında aytıladı. Mısalı:

Úmitsiz ıshkı gúli ol,

Muńayıp turar gazonda,

Kórsem onı túsip jol,

Seni ayayman sonda.

Sonday-aq bunday tájriybeler I.Yusupov dóretiwshiliginde oǵada kúshli mısalı shayırdıń "Dala Orfeyi" maqalası bar. Bunda shayır áyemgi mifologiyalıq Orfey tágdiyri menen Ájiniyaz tágdirinde simvollıq

uqsaslıq bar ekenin aytqan edi. Sebebi Ájiniyazdıń obrazı, ómiri bazıda

- 14 -

usı áyemgi sazende jónindegi ráwiyattı yadqa túsiredi. Bunda da shayır góne ráwiyattı qaytadan bayanlamay onı dóretiwshilik penen Ájiniyaz shayırdıń táǵdirinde hár tárepleme kórsetedi. Bul arqalı shayır ádebiy dástúrlerden óz-ózgesheligine, novatorlıǵına ılayıq kórsetken.

Áyyemgi Grek ápsanaları hám mifleri-bul adamzat sana seziminiń ósip rawajlanıwındaǵı birinshi baskısh. Ondaǵı waqıyalar menen qaharmanlar sol zamandaǵı adam balasınıń dúnyaǵa degen kóz-qarasın tábiyat haqqında kóz-qarasın túsiniklerin súwretleydi. Dúnya júzi ásirese Evropa ádebiyatı áyyemgi Greсiya miflerinen puhtalıq penen paydalanıp ólmes shıǵarmalardı dóretiwge eristi, olardan sátsiz mifologiyalıq syujetlerge iye

shıǵarmalarda bolǵanlarda málim.

3-tema: I.Yusupovtıń "Máńgi bulaq" poemasında shet el ádebiyatı

obrazlarınıń qollanılıwı.

Qaraqalpaq ádebiyatında I.Yusupovtıń poeziyasınan tısqarı

poemalarında da shet el ádebiyatı dástúrleri unamlı dárejede qollanılıp kiyatır. Shayırdıń 1981-1984 jılları jazılǵan "Máńgi bulaq" poeması bunıń aykın dáliyli boladı. Bul shıǵarma janrlıq xarakteristikalawdıń

dástúrli kóz-qarasına boysınbaytuǵın shıǵarmalarınan. Sebebi poema saxna ushın jazılǵan dramalıq shıǵarmanıń qásiyetine iye. Shayır poemanıń basında waqıyalardı biziń eramızdan ilgeri úsh júzinshi jıllarda hám

biziń eramızdıń úsh mıńınshı jıllarında ótedi dep túsinik beredi. Yaǵnıy sol dáwirde Oks dáryasınıń boyında áskerleri menen basıp kelgen Jáhángir patsha Iskender Zulkarnayın ábihayat suwın izlep júr. Janında ustazı Árastu menen láshker bası Ptolemey. Ábihayat suwı tabılǵan payıtta

- 15 -

Iskender patsha uykılap ketedi hám tús kóredi. Poemanıń sońında Árastudıń aytqan sózleri shıǵarmanıń ideyası bolıp tabıladı. Bunda poemanıń qaraqalpaq ádebiyatında úlken jańalıq ekenligin túsiniwimiz tiyis. Sebebi, onıń qurılısı, syujetlik waqıyalardı bayanlawı ulıwma on bir bólimge bólip kórsetiwi olarǵa at qoyıwı hám tagı basqalar tájriybeliginen derek beredi.

Birinshi bólim "Góhiqap tawındaǵı gewgim" ekinshi bólim "Skif shatrı" h.t.b. dep bólingen. Shayır erte dáwirde jasap ketken batıs hám shıǵıs xalıqları ádebiyatınıń qaxarmanları hár tárepleme obrazdı súwretleydi. Bunıń ózi shayırdıń dástúrlerdi dóretiwshlik penen paydalanıwı bolıp tabıladı.

4-tema: Qaraqalpaq ádebiyatında Evropa xalıqları ádebiyatlarınıń janrlıq dástúrleri hám ádebiy aǵımlarınıń kórinisleri.

Adamzat tariyxında ullı ózgerisler zamanı bolǵan Renessans dáwiripoeziya dáwiri boldı. XIV ásirdiń basında XVII ásir ortasına shekem renessans mádeniyatınıń poeziyasınıń gúllengen máxáli bolǵanı tariyxtan málim. Ádebiyatta bul dáwirdiń saǵasında Italiyada-Dante hám Petrarka, Franсiyada-Viyon, Angliyada-Choser, Ispaniyada-Garsi Lope de Vega, nemeс

ádebiyatında-Brant h.t.b. turdı. Al jańa poeziya Italiya jerinde payda boldı. Sol waqıtları jas shayır Dante sonetler hám konсenler toplamın shıǵardı. Bul jaǵday tek Italiya poeziyasındaǵana emes al pútkil Evropa poeziyasında qozǵalısqa alıp keldi. Sonet janrınıń payda bolıwında qarap tursaq, dúnya júzi ádebiyatındaǵı belgili shayırlardıń sonet janrında qálem

terbetpegeni joq mısalı D.Algeri, F.Petrarka, L.Ariosto, T.Tasso, M.Servantes, L.Gongora, Lope de Vega, P.Kalderon, L.Kamoens, Edgar Po,

- 16 -

E.Spenser, U.Shekspir, Djon Kits h.t.b. kórip turǵanımızday sonet janrınıń ómir súriw shegaraları geografiyalıq hám xronologiyalıq mániste júdá keń. Bulardıń qatarına rus, ózbek, ukrain, qazah, qaraqalpaq poeziyasındaǵı sovet dóretiwshi shayırların qozsaq bul shegara jáne de keńeyedi.

Házirgi dáwirde Bexerdiń sonetlerinde Siсiliyada payda bolǵan sonet janrınıń mazmunı ayrımashlıqların izlew oǵada qıyın. Bul jerde

burınnan ornalasqan strukturası, ólshem rifmovkalar h.t.b. Al házirgi zaman soneti forma elementi.

Basqa ádebiyatlarda sonet janrına onıń payda bolıwına rawajlanıw jolına arnalǵan ilimiy jumıslar barshılıq. Mısalı, Shekspir, "Berns shou" kitabında rus ilimpazı M.Morozov Shekspirdiń sonetleriniń rus

tiline awdarması haqkında sóz etedi. Yamasa Ukraina ilimpazı Moroz O.N. "Etyudı o sonete" kitabında Ukraina ádebiyatında sonet janrınıń payda bolıwı hám rawajlanıw jolları haqqında jazadı. Bunda Dante, Petrarka

hám Shekspirden baslap, házirgi kúnge deyin rawajlanıw jolın, rawajlanıwında tradiсiya hám novatorlıq máselelerinde sóz etedi. Al qaraqalpaq ádebiyatında XX ásirdiń ortalarınan baslap I.Yusupov poeziyasında bular ushırasadı.

I.Yusupov "Sorsha" atlı sonetler dúrkini jurtshılıqqa belgili. Bul sonetler tematikalıq jaqtan biriktirilgen. Sonetlerdiń on tórt qatardan turı peki bólimge bólingenligin birinshi bólim segiz qatar bul –Katren ekinshi bólim altı qatar-Terсent. Shayırdıń sonetleri Shekspirdiń sonetleriniń qurılısına kóbirek usaydı. Sol prinсipte jazılǵan. Yaǵnıy adamlardı áste jer ústinen kóterip kelip belgili bir tochkaǵa kelgende birden jerge taslap jibergendey sezim payda boladı. Al Petrarka sonetlerine bul nárse tán emes. Demek I.Yusupovtıń sonetleri

ózgesheliklerge iye.

- 17 -

5-tema: Qaraqalpaq ádebiyatına Evropa ádebiyatınan ózlestirilgen

janrlar.

Qaraqalpaq ádebiyatı XX ásir ekinshi yarımında ayrıqsha rawajlanıw basqıshına kóterildi bunda ádebiyatımızdıń milliy dástúrleri menen birge sırtqı tásirler shıǵıs hám batıs xalıqları ádebiyatları tásirleri de

kúshli boldı. Olardıń janrları hám formaların bayıtıwda qaraqalpaq

ádebiyatınıń belgili wákilleri I.Yusupov, T.Qayıpbergenov, Sh.Seyitov U.Pirjanov, J.Izbasqanov h.t.b. lardıń dóretiwshiligi belgili orında turadı. I.Yusupov batıs xalıqları ádebiyatlarınıń basqada kóplegen janrların qaraqalpaq poeziyasına alıp keldi, olardı qaraqalpaq

ádebiyatınıń tiykarında rawajlandırdı. Usınday janrlardıń biri ballada janrı bolıp esaplanadı

Ballada bul-lirikalıq poeziyanıń epikalıq xarakterdegi janrlarınıń biri. Ballada kishkene syujetli qosıqlardan ibarat bolıp súwretlengen

waqıya menen birge shayırdıń sezim tuyǵılarıda sáwlelengen. Bul janr orta

ásirlerde Franсiyada hám Provansta keń orın alǵan, oyınǵa túsip aytılatuǵın xalıq qosıqlarınan kelip shıqqan. Keyin ol Italyaǵa ótken bul jerde ol rıсarlıq qosıqlar tásirinde oyınǵa túsip aytılatuǵın xarakterin joytqan. XVIII ásirdiń ekinshi yarımında dramalıq xarakterdegi Inglis – Shotland balladaları pútkil Evropa ádebiyatına kúshli tásir jasaydı.

Inglis shayırları R.Berns, S.Kolridj, nemislerdiń romantik agartıwshıları F.Shiller, I.Gete, rus shayırları. E.Jukovskiy,

A.S.Pushkin, M.Yu.Lermontov h.t.b. balladanıń ájayıp úlgilerin dóretti. Qaraqalpaq ádebiyatında ballada janrı XX ásirdiń 50 jıllarınan

baslap kórinedi. I.Yusupovtıń Shayır hám Ájel balladası biziń ádebiyatımızdaǵı úlgilileriniń biri. Ballada da shayır ómir hám ólim haqqında tereń pikir júritip filosofiyalıq oylar tiykarında dóretken. Al Fridrix Shillerdiń "Qolqap" balladasınıń syujeti de abstraktlik waqıyadan turadı. Mısalı, Jolbarıs, Arıslan, Qaplanlar jatqan jerge patshanıń

- 18 -

qızı óziniń qolqapın qolınan túsirip jiberip batır jigit Dolorotqa

meni shın súygen bolsań, qolqaptı alıp kel dep buyıradı. Jigit óz erligi ushın basın ólimge tigip qolqaptı alıp shıǵadı. Jolbarıs arıslanlar oǵan xújim qıla almaydı. Demek qız onıń mártligine tásin qaladı. Al jigit qolqaptı qızdıń ayaǵınıń astına taslaydı. Demek balladanıń syujeti abstrakt. Al I.Yusupovtıń "Shayır hám ájel" balladasında shayırdıń

I.Geteniń "Faust" tragediyasınıń ruwhı bar. Mısalı:

Ájel: Bul adamlar nege ólgisi kelmes?

Shayır: Jaqsı bolsa nege ólmeyseń óziń.

Ájel: Fausttay biyikke asılasań sen.

Shayır: Peslikke gúybenlew-saǵan berilgen. Bul qatarlarda I.Geteniń "Faust" tragediyasındaǵı ayırım sсenalardı

tuwrıdan-tuwrı eske saladı. Tragediyada I.Yusupovtıń balladasındaǵı ájel obrazın-ruwx (jawız ruwx-zloy dux) tulǵalandıradı. Máselen, tragediyanıń birinshi bóliminiń birinshi sсenasındaǵı rux penen Faustıń

aytısıwınıń bir úzindisine názer salsań bunı kóriwge boladı.

Faust

Uvı, tvoy vid nevınosii!

Dux

Ne tı li sam jelal s toskoy upornıy

Uvidet lik, uslıshat golos moy?

Sklonilsya ya na zov otvajnıy tvoy-

I vot ya zdes! No chto za strax pozornıy,

Sverxchelovek toboyu ovladel?

Gde moshnıy zov dushi, gde tot titan moguchiy,

Kto ves mir obnimal, kto mısliyu kipuchey

Sravnyatsya s nami, duxami kotel?

- 19 -

Sonıń menen birge I.Yusupovtıń bul balladasında M.Lermontovtıń

"Ázazul" ("Demon") obrazı kópshilik jaǵdayda bir-birine únles ekenin kóremiz. Ázazuldiń Tamara menen aytısıwı sсenalarında ájel menen shayırdıń aytısıwınıń jańǵırıǵı esitilgendey boladı.

I.Yusupov óziniń balladasında personajdıń biri etip shayırdı alıwında da batıs ádebiyatı wákilleriniń, sonıń ishinde rus shayır, jazıwshılarınan A.S.Pushkin menen M.Yu.Lermontovtıń tásiri barday kórinedi.

I.Yusupovtıń "Gradusnik haqqında ballada" shıǵarmasında konkret házirgi turmıs faktleri tiykarında jazılǵan. Joqarıda sóz etilgen

"Shayır hám ájel" balladası sıyaqlı bunda da batıs ádebiyatı klassikleriniń usı janrdaǵı shıǵarmalarınan tvorchestvolıq tásir alǵan bolsa da, biraq tek ǵana olardıń tásirinde sheklenip qalmaǵan. Óziniń bul janrdaǵı shıǵarmaların házirgi zaman faktleri tiykarında dóretiw arqalı

I.Yusupov qaraqalpaq ádebiyatında bul janrdı rawajlandırdı, onı ádebiyatımızdıń, poeziyamızdıń keshirek bolsa da bir janrlıq aǵzasına aylandıradı.

Qaraqalpaq ádebiyatına sonıń ishinde poeziyamızǵa belgili dárejede batıs ádebiyatı tásir jasaǵan janrlardıń aǵzasına aylandırdı.

Qaraqalpaq ádebiyatına sonıń ishinde poeziyamızǵa belgili dárejede batıs ádebiyatı tásir jasaǵan janrlardıń biri tımsal-(basnya) janrı bolıp esaplanadı. Bul janr dáslep Greсiyada "Ezop tili" degen at penen payda bolıp, soń franсuz, nemis, rus fonten (1621-1695), nemis Gellert. (XVIII

ásir), rus shayırı I.Krılov (1769-1844) tvorchestvolarında rawajlandırılıp, soń basqa xalıqlardıń ádebiyalarına ótken. Bul janrdıń

milliy folklorda shıǵıs xalıqları ádebiyatlarında hind, parsı, ózbek ádebiyatlarında ("Qalila hám Dimna"), Nawayınıń gey bir dóretpelerinde,

Gúlxaniy shıǵarmalarında azlı kópli ushırasatuǵını belgili.

Biraq qaraqalpaq ádebiyatında tımsal janrı óziniń qáliplesiw dáwirinde (50-jıllar) Evropa ádebiyatındaǵı úlgilerden, dástúrlerden

- 20 -

kóbirek azıqlanǵanın moyınlawımız kerek. Bul jaǵday qaraqalpaq tımsalınıń syujetlik qurılısınan, syujetti bayanlaw stilinen, allegoriyalıq, simvolikalıq obrazlardı qollanıw usıllarınan anıq kórinedi. Shayır I.Yusupovta usı tımsal janrında shıǵarmalar jazǵanda

Ezop, Lafonten, Krılov, S.Mixalkov tımsallarına kóbirek dıqqat awdarǵanı seziledi. 50-jıllardaǵı qaraqalpaq tımsallarınıń "basnya" degen russha termin menen atalıwı da tosınnan bolǵan qubılıs emes edi.

Qaraqalpaq ádebiyatında tımsaldı dáslep qollanǵan Sarıbay shayır dep aytıladı, biraq ol dáwirde tımsal qáliplesken janr retinde belgili bolǵan emes. Onıń janr retinde qaraqalpaq ádebiyatınan orın alıwı XX ásirdiń 50jıllarınıń basında júzege keldi. bunı siz házir tımsal dep júrgiznmiz,

biraq ol joqarıda aytıp ótkenimizdey dáslebinde "basnya" degen atama menen keldi. Bul termindi qolanıp hám usı janrdaǵı dáslepki shıǵarmaların

jazǵan shayırlardıń biri I.Yusupov boldı. Onıń 1955 jılı baslıp shıqqan

"Baxıt lirikası" dep atalǵan birinshi qosıqlar toplamındaǵı "Kóleńke hám elektr" basnyası (tımsalı) buǵan mısal boladı. Qaraqalpaq ádebiyatında tımsal janrınıń rawajlanıw jolları haqkında ádebiyatshı O.Óteniyazova óz miynetlerinde tolıǵıraq maǵlıwmatlar beredi.

I.Yusupov memuarlıq xarakterde bir qatar lirikalıq shıǵarmalar jazdı. Mısalı, shayır "Shımbay jollarında" dep atalǵan qosıǵında usı shıǵarmanıń memuarlıq xarakterlerde ekenin ózi eskertip ótedi.

Qaytalap kettim be? Alpıs jas degen,

Memuar maydanı bolsa kerekti….

Terminniń ózi de, memuarlıq ádebiyat janrı da, álbette, Batıs xalıqları ádebiyatınan kelgeni málim. "Estelik" mánisin bildiretuǵın, grek tilinen shıqqan memuar sózi, bul janrdaǵı qaraqalpaq ádebiyatınıń ayırım shıǵarmaları, máselen, J.Aymurzaevtıń "Jetimniń júregi", Q.Ayımbetovtıń "Ótken kúnlerden elesler" usaǵan shıǵarmalar kún batıs ádebiyatınıń tásirinde payda boldı desek shınlıq. Batıs ádebiyatında bul