Игнатович Sacyiyalogіya umk

Асновы сучаснага падыходу да вывучэння сацыяльнай стратыфiкацыi закладзены Максам Веберам, разглядаўшым сацыяльную структуру грамадства як мнагамерную сiстэму, у якой побач з класамi i выклікаўшымi iх адносiнамi ўласнасцi i ўзроўнем даходаў важнае месца належыць сацыяльнаму статусу i ўладзе. Ён увёў крытэрыi сацыяльнага прэстыжу i прыналежнасцi да пэўных палiтычных колаў. Пад сацыяльным прэстыжам разумеецца атрыманне iндывiдам ад нараджэння цi дзякуючы асабiстым якасцям такога сацыяльнага статусу, якi дазваляе яму заняць пэўнае месца ў сацыяльнай iерархii. Тэорыi сацыяльнага статусу – састаўная частка канцэпцыi сацыяльнай

уладных паўнамоцтваў, памер маёмасцi. Некаторыя статусы

дадзены чалавеку ад нараджэння (пол, этнiчнае паходжанне i інш.) i называюцца «прадпТiсаныя статусы». Іншыя дасягаюцца чалавекам уласнымiИнамаганнямi (узровень адукацыi, прафесiя, знаходжанне ў шлюбеЗ). Гэта набытыя статусы.

Няцяжка заўважыць, што адзін і той жа чалавек адначасова валодае некалькіміО статусамі. Возьмем, напрыклад, любога студэнта:Пён адначасова студэнт, малады мужчына, сын, муж, спартсменЕ, удзельнік мастацкага калектыву. Кожная з гэтых пазіцый можа мець як для самога чалавека, так і для тых, хто ягоРакружае, большае ці меншае значэнне. Напрыклад, добры спартсмен, які мае вялікія дасягненні ў спорце, будзе ацэньвацца людзьмі менавіта з гэтай пазіцыі (тое, што гэты чалавек яшчэ і студэнт, сын у дадзеным выпадку ўспрымаецца як менш значнае).

Значны ўклад у тэорыю стратыфікацыі ўнёс П. Сарокін. Сацыёлагі сцвярджаюць, што калі прапанаваныя М. Веберам палітычныя крытэрыі ўспрымаюцца недастаткова абгрунтаванымі, то П. Сарокін аб вылучаных ім крытэрыях гаворыць канкрэтна і выразна. Ён канкрэтна ўказвае на немагчымасць

81

даць адзіную сукупнасць крытэрыяў прыналежнасці да якойнебудзь страты і адзначае наяўнасць у грамадстве трох стратыфікацыйных структур: эканамічнай, прафесійнай і палітычнай. Уласнік, валодаючы вялікім багаццем, значнай эканамічай уладай, мог фармальна не ўваходзіць у вышэйшыя эшалоны палітычнай улады, не займацца прафесійна прэстыжнай дзейнасцю. І, наадварот, чалавек, зрабіўшы бліскучую кар’еру, мог не быць уласнікам капіталу, што, тым не менш, не перашкаджала яму быць сваім у вышэйшых эшалонах улады.

Парсанс увёў тры групы прыкмет дыферэнцыяцыi: першую ўтвараюць такія характарыстыкі, якія людзі набываюць ад на-

Нельга не пагадзіцца з прызнаннем мнагамернасці самой з’явы стратыфікацыі. ТСтратыфікацыйная карціна грамадства шматпланавая, яна яўнаИскладаецца з некалькіх даволі розных напластаванняў.ЗМожна ўпэўнена сцвярджаць, што ўсе віды іерархіі значныя для грамадства, таму што дазваляюць рэгуляваць узнаўленнеОсацыяльных сувязей і накіроўваць асабістыя імкненні,Памбіцыі людзей на набыццё важных для грамадства статусаўЕ. Сацыяльная стратыфікацыя – гэта натуральная і сацыяльная няроўнасць паміж людзьмі, яна праяўляецца ў жыцці і маеРіерархічны характар, устойліва падтрымліваецца і рэгулюецца рознымі інстытуцыйнымі механізмамі, пастаянна ўзнаўляецца і мадыфікуецца, што з’яўляецца ўмовай упарадкаванага існавання любога грамадства і крыніцай яго развіцця.

Для падтрымкі сацыяльнай іерархіі ў грамадстве першапачаткова было знойдзена простае рашэнне: народжаны ў сям’і раба павінен заставацца рабом, у сям’і прыгоннага – прыгонным, у сям’і патрыцыя ці двараніна – прадстаўніком вышэйшага класа, і толькі каралеўскае паходжанне магло даць шанс на валоданне вярхоўнай уладай. Уся сістэма сацыяльных інстыту-

82

таў: права, армія, суд, царква – сачылі за строгім захаваннем правіл саслоўнай арганізацыі іерархічнай структуры грамадства. Самая жорсткая іерархічная сістэма была створана ў Індыі ў выглядзе каст, прыналежнасць да адной з іх навечна вызначала месца чалавека ў грамадстве. Устойлівасць такой сістэмы магла падтрымлівацца толькі сілай: сілай зброі, валоданне і выкарыстанне яе было правам толькі вышэйшых слаёў; сілай рэлігіі, меўшай выключныя магчымасці ўздзеяння на людзей; сілай адпаведных законаў, нормаў, звычаяў, на выкананне якіх

шыя этажы сацыяльнай лесвіцы. Рэзка ўзросшая сацыяльная мабільнасць, тым не менш, не прывяла да размывання іерархіч-

многіх за кошт збяднення іншых. П. Сарокін, адхіляючы тэзіс

не менш быў таксамаИсхільныТ лічыць, што верхняя частка сацыяльнай іерархііЗмае тэндэнцыю да ўзвышэння над астатняй часткай. Але гэты рост багацця і ўлады вярхушкі абмежаваны. Існуе, лічыў ён, «кропка павышэння», далей якой грамадства

К. Маркса аб абсалютным збядненні мас пры капіталізме, тым

працэсы, у якія ўцягваюцца шырокія сацыяльныя слаі.

Стабільнасць грамадства звязана з профілем сацыяльнай стратыфікацыі. Тут вельмі важна мець пэўныя рацыянальныя суадносіны паміж сацыяльнымі слаямі. Плённай лічыцца ідэя, выказаная Г. Зімелем, аб тым, што стабільнасць іерархічнай структуры грамадства залежыць ад удзельнай вагі і ролі сярэдняга класа. Займаючы прамежкавае становішча, сярэдні клас выконвае сувязную ролю паміж двума полюсамі сацыяльнай

83

іерархіі, зніжаючы іх супрацьстаянне. Лічыцца, што чым большы колькасна сярэдні клас, тым больш у яго магчымасцей уплываць на палітыку дзяржавы, на працэс фарміравання фундаментальных каштоўнасцей грамадства, светапогляд грамадзян. Гэтая ідэя шырока распаўсюджваецца сёння сярод палітычных дзеячаў і навукоўцаў на постсавецкай прасторы. Наяўнасць моцнага сярэдняга пласта ў сацыяльнай іерархіі многіх сучасных краін дазваляе ім захаваць устойлівасць, нягледзячы на эпізадычнае нарастанне напружанасці сярод бяднейшых

шых постсавецкіх рэспубліках парушае раўнавагу ў грамадстве. Гэта, у сваю чаргу, можа прывесці да вылучэння на пер-

аднаго боку, яна абумоўлена раздзяленнем працы і сацыяльнай

грацыіЕграмадства. Яна патрабуе наяўнасці ўпарадкаваных бесканфліктных адносін паміж сацыяльнымі дзеячамі (індывідамі,

арганізацыямі, інстытутамі). Амерыканскі сацыёлаг Б. Барбер правёў стратыфікацыю грамадства па шасці паказчыках: 1) прэстыж, прафесія, улада і магутнасць; 2) даход, ці багацце; 3) адукацыя, або веды; 4) рэлігійнасць; 5) становішча родзічаў;

6)этнічная прыналежнасць.

Тэорыя сацыяльнай стратыфікацыі, вылучаючы тыя ці ін-

шыя крытэрыі дзялення грамадства на сацыяльныя слаі, групы, з’яўляецца метадалагічнай асновай для распрацоўкі тэорыі

84

сацыяльнай мабільнасці (сацыяльнага перамяшчэння). Сацыяльная мабільнасць – гэта змяненне статусу, месца, займаемага ў сацыяльнай структуры грамадства. Тэрмін «сацыяльная мабільнасць» быў уведзены ў сацыялогію ў 1927 г. П. А. Сарокіным, які разглядаў сацыяльную мабільнасць як любое змяненне сацыяльнага становішча, а не толькі пераход асоб і сем’яў з адной сацыяльнай групы ў другую. У адпаведнасці з поглядамі П. А. Сарокіна сацыяльная мабільнасць азначае перамяшчэнне па сацыяльнай лесвіцы ў двух напрамках: 1) вертыкальным –

рух уверх – уніз; 2) гарызантальным – перамяшчэнне на адным і тым жа сацыяльным узроўні.

ства, аб магчымых тэндэнцыях сучаснага i перспектыўнага развiцця, аб узроўнi самастойнасцi эканамiчнага, сацыяльнага i

горада, культурнаПО-гiстарычнага рэгiёна з’яўляецца супольнасцю тамуЕ, што людзі аб’яднаны сiстэмай эканамiчных, сацыяльных, палiтычных, каштоўнасна-нарматыўных сувязей. ТэрытарыяльнаяР супольнасць аб’ядноўвае людзей, нягледзячы на разнастайнасць прафесiянальных, дэмаграфiчных i іншых адрозненняў, па прычыне некаторых агульных сацыяльных i культурных рыс i iнтарэсаў. Тэрытарыяльныя супольнасцi характарызуюць асаблiвасці ў сацыяльным складзе насельнiцтва, спецыфiчныя традыцыi працы i правядзення вольнага часу, арганiзацыi сямейнага быту i зносiн; адрозніваюць іх таксама сацыяльная i прафесiйная арыентаванасць моладзi; узроўнi адукацыi, агульнай культуры i прафесiйнай падрыхтаванасцi людзей. Сутнасць функцый тэрытарыяльных супольнасцей за-

85

ключаецца ў тым, што менавіта тут ажыццяўляецца спажывецкая дзейнасць людзей, прадуктам якой з’яўляецца працэс авалодання каштоўнасцямi i нормамi, уласцiвымi дадзенаму соцыуму. Пры ўсёй значнасцi сучасных глабальных сродкаў перадачы iнфармацыi мiжпакаленная непасрэдная дыяхронная перадача культуры aдбываецца ў межах «малой радзiмы» сацыялiзаванага iндывiда.

У працэсе гiстарычнага развiцця ажыццяўлялася i ажыццяўляецца рассяленне людзей на планеце, па краiнах i рэгiёнaх. На

трэбнасцей, уступаючы ў неабходныя зносiны з іншымi людзьмi. Так аб’ектыўна складваюцца прасторавая форма арганi-

стэм. Гiстарычна найбольш значнымi з’яўляюцца саматужная,

мануфактурныя i iндустрыяльная сістэмы. На працэс фармiравання супольнасцей пасяленчТ aга тыпу значнае ўздзеянне аказала раздзяленне працыИспачатку на сельскагаспадарчую i рамеснiцкую, пазней –Зна фiзiчную i разумовую адначасова з расслаеннем народа на аснове сацыяльнай няроўнасцi. Iснуючыя тыпы населеныхОпунктаў: горад, пасёлак гарадскога тыпу, сяло, вёска i іншыяП− адрознiваюцца многiмi прыкметамi i якаснымi паказчыкамЕi культуры, спосабу i ладу жыцця. Урбанiзацыя – адзiн з самых важнейшых этапаў гiсторыi развiцця супольнасцейР, ён звязаны з узнiкненнем гарадоў. Першыя гарады ўзнiклi пяць – шэсць тысяч гадоў таму ў далiнах рэк Тыгр i Еўфрат у Месапатамii (сучасны Iрак). Гэта былi незалежныя гарады-дзяржавы, на чале кожнага стаяў цар, які адначасова лічыўся i галоўным святаром. Многія старажытныя гарады сфармiравалiся ў Егiпце ўздоўж берагоў Нiла, у далiне ракi Iнд (дзе знаходзiцца цяперашнi Пакiстан) i ў далiне ракi Хуанхэ ў Кiтаi. Усе гэтыя гарады ўзнiклi ў месцах, найбольш спрыяльных для развiцця сельскай гаспадаркi. Кожнае з iх адрознiвалася мяккiм клiматам, урадлівай глебай i мноствам вады. Шы-

86

рокая сетка iрыгацыi, удасканаленне плуга i кола спрыялi росту вытворчасцi прадуктаў харчавання. Побач з насельнiцтвам, занятым сельскагаспадарчай працай, з’явiлiся кавалi, рамеснiкi, купцы. Важна адзначыць, што амаль усе старажытныя гарады былi размешчаны ў далiнах рэк. Гэта выклiкана шэрагам прычын i садзейнiчала развiццю гандлю i культурных сувязей з iншымi народамi, што стымулявала супрацоўнiцтва памiж iмi i абмен у галiне тэхналогii i сацыяльнага жыцця. Вынiкам урбанiзацыi сталі дыферэнцыяцыя насельнiцтва, рост колькасцi бедных, павелiчэнне злачыннасцi, нарастанне сацыяльнай нестабiльнасцi. У той жа час пачынаецца працэс фармiравання

87

Гл ав а 6 . Сацыялогія асобы

1.Чалавек як біясацыяльная з’ява і культурная істота

Даследаванне праблем челавека вучонымі-сацыёлагамі дапамагае глыбей зразумець сацыяльную рэальнасць, сацыяльныя сувязi i ўзаемадзеяннi людзей. Чалавек – прадукт бiялагiчнай эвалюцыi.

Усякая жывёла, што нараджаецца на свет, надзелена багатым наборам iнстынктаў, якiя забяспечваюць яе прыстасаванасць да пэўных умоў жыцця. Жывёлы iнстынктыўна прыста-

пераемнасці паводзiн і культура. Менавіта культура, якая з дзяцiнства засвойваецца чалавечым iндывiдам, будучы заданай

неабходных, каб перамагчы хваробу, механiчны навык не пабуджае яго будаваць гняздо i г.д. Карацей кажучы, з усiх жывых iстот чалавек − самая не прыстасаваная да жыцця iстота. Але менавіта адсутнасць першапачатковай непрыстасаванасцi робiць яго творчай iстотай. Для таго каб папоўнiць асабiстую недастатковасць, кампенсаваць адсутнасць тых або іншых здольнасцей, чалавек стварае культуру. У гэтым кантэксце

88

можна сказаць, што культура носiць iнструментальны характар, гэта значыць яна аказваецца iнструментам прыстасавання чалавека да прыроды i пакарэння прыроды. З дапамогай культуры чалавек авалодвае асяроддзем, падпарадкоўвае яго сабе, прыстасоўвае да задавальнення сваiх патрэбнасцей.

Чалавек у адрозненне ад iншых жывых iстот пазбаўлены спецыфiчных вiдавых рэакцый. У жывёл рэакцыi на стымулы знешняга асяроддзя фармiруюцца па iнстынктыўных праграмах, спецыфiчных для кожнага вiду. Менавіта гэтыя праграмы

ваных на значэннеЗпаводзiн, само па сабе было асэнсаваным i ўтрымлiвала значэннi, на якiя маглi арыентавацца iншыя iндывiды. Так стваралася «другая прырода», гэта значыць культур-

ныя па сваім анталагiчным статусе рэальнасцям прыроды. На самай справе яны – сэнсавыя рэальнасцi i абумоўлены ў сваiм iснаваннi чалавечай актыўнасцю.

Усё, чым чалавек жыве: ад мiфа да сучасных тэхнiчных канструкцый, ад паэзii да асноўных сацыяльных iнстытутаў, − гэта культурныя рэальнасцi, якія нарадзiліся з асэнсаваных паводзiн i значэння іх для кожнай чалавечай iстоты. Грамадства ў цэлым

89

таксама з’яўляецца культурным здабыткам, бо яно заснавана на асэнсаваных паводзiнах, а не на iнстынктыўным рэагаванні, уласцiвым жывым арганiзмам.

Чалавечае грамадства адрознiваецца ад натуральных аб’яднанняў жывёльнага свету перш за ўсё небiялагiчнай цэласнасцю, якая заснавана на адзiнстве культурных нормаў. Культура − гэта форма, у якой развiваюцца i перадаюцца з пакалення ў пакаленне ўзаемасувязi чалавечых iндывiдаў.

Але людзей адрознiваюць ад жывёльнага свету не толькi

нi сацыяльных аспектаў чалавечай жыццядзейнасцi нельга не лiчыцца з бiялагiчнымi фактарамi, i, наадварот, звяртаючыся да чалавека, прыродазнаўчыя навукi не могуць iгнараваць сацыяльны бок яго жыцця. Без улiку фактару асобы не могуць быць вырашаны многiя тэарэтычныя i практычныя пытаннi навукi i тэхнiкi.

Сацыялогiя асобы – гэта галiна сацыялогii, прадметам якой з’яўляецца вывучэнне асобы як аб’екта i суб’екта сацыяльных

90