Сага о Хервёр и Хейдрике (R). (Ермолаев и др)
.pdfБиблиотека группы Асатру
Hinn mælti: «Taktu sverðit undan höfðafjölinni ok fá mér,» en sá tók ok brá ok sneið höfuð af fiskinum, ok þá kvað hann vísu:
«Þess galt hún gedda fyr Grafár ósi,
er Heiðrekr var veginn und Harvaða fjöllum.»
Angantýr kenndi þegar Tyrfing. Gekk hann þá brott í skóg ok dvaldist þar, til þess er myrkt var. En þessir fiskimenn reru at landi ok fara til tjalds þess, er þeir áttu, ok lögðust til svefns. En nær miðri nótt kom Angantýr þar ok felldi á þá tjaldit ok drap þá alla níu þræla, en tók sverðit Tyrfing, ok var þat þá til marks, at hann hafði hefnt föður síns. Ferr Angantýr nú heim.
Því næst lætr Angantýr gera veizlu mikla á Danparstöðum á þeim bæ, er Árheimar heita, at erfa föður sinn. Þá réðu þessir konungar löndum, er hér segir:
«Ár kváðu Humla Húnum ráða, Gizur Gautum, Gotum Angantý, Valdar Dönum, en Völum Kjár, Alrekr inn frœkni enskri þjóðu.»
Hlöðr, sonr Heiðreks konungs, fæddist upp með Humla konungi, móðurföður sínum, ok var allra manna fríðastr sýnum ok drengiligastr. En þat var fornt mál þann tíma, at maðr væri borinn með vápnum eða hestum. En þat var til þess haft, at þat var mælt um þau vápn, er þá váru ger þann tíma, at maðrinn var fæddr, svá ok fé, kykvendi, yxn eða hestar, ef þat var þá fætt, ok var þat allt fært saman til virðingar tignum mönnum, sem hér segir um Hlöð Heiðreksson:
«Hlöðr var þar borinn í Húnalandi
saxi ok með sverði, síðri brynju, hjálmi hringreifðum, hvössum mæki, mari vel tömum
á mörk inni helgu.»
Nú spyrr Hlöðr fráfall föður síns ok þat með, at Angantýr, bróðir hans, var til konungs tekinn yfir allt þat ríki, sem faðir þeira hafði átt. Nú vilja þeir Humli konungr ok Hlöðr, at hann fari at krefja arfs Angantý, bróður sinn, fyrst með góðum orðum, sem hér segir:
81
Библиотека группы Асатру
«Hlöðr reið austan, Heiðreks arfi, kom hann at garði, þar er Gotar byggja, á Árheima
arfs at kveðja, þar drakk Angantýr erfi Heiðreks.»
Nú kom Hlöðr í Árheima með miklu liði, sem hér segir:
Segg fann hann úti fyr sal hávum
ok síðförlan síðan kvaddi: «Inn gakktu, seggr, í sal hávan,
bið mér Angantý andspjöll bera.»
Sá gekk inn fyrir konungsborð ok kvaddi Angantý konung vel ok mælti síðan:
«Hér er Hlöðr kominn, Heiðreks arfþegi, bróðir þinn
inn böðskái;
mikill er sá maðr ungr á mars baki,
vill nú, þjóðann, við þik tala.»
En er konungr heyrði þetta, þá varpaði hann knífinum á borðit, en sté undan borðinu ok steypti yfir sik brynju ok hvítan skjöld í hönd, en sverðit Tyrfing í aðra hönd. Þá gerðist gnýr mikill í höllinni, sem hér segir:
«Rymr var í ranni, risu með góðum, vildi hverr heyra, hvat Hlöðr mælti ok þat, er Angantýr andsvör veitti.»
Þá mælti Angantýr: «Vel þú kominn, Hlöðr bróðir, gakk inn með oss til drykkju, ok drekkum mjöð eptir föður okkarn fyrst til sama ok öllum oss til vegs með öllum várum sóma.»
82
Библиотека группы Асатру
Hlöðr segir: «Til annars fóru vér hingat en at kýla vömb vára.» Þá kvað Hlöðr:
«Hafa vil ek hálft allt, þat er Heiðrekr átti, al ok af oddi,
einum skatti, kú ok af kálfi, kvern þjótandi; þý ok af þræli ok þeira barni.
Hrís þat it mæra, er Myrkviðir heita, gröf þá ina helgu,
er stendr á götu þjóðar; stein þann inn mæra,
er stendr á stöðum Danpar, hálfar herváðir,
þær er Heiðrekr átti, lönd ok lýða
ok ljósa bauga.»
Þá segir Angantýr: «Eigi ertu til lands þessa kominn með lögum, ok rangt viltu bjóða.» Þá kvað Angantýr:
«Bresta mun fyrr, bróðir, in blikhvíta lind
ok kaldr geirr koma við annan ok margr gumi í gras hníga
en ek mun Humlung hálfan láta
eða Tyrfing í tvau deila.»
Ok enn kvað Angantýr:
«Ek mun bjóða þér bjartar vigrar,
fé ok fjölð meiðma, sem þik fremst tíðir;
tólf hundruð gef ek þér manna, tólf hundruð gef ek þér mara, tólf hundruð gef ek þér skálka, þeira er skjöld bera.
83
Библиотека группы Асатру
Manni gef ek hverjum margt at þiggja, annat æðra
en hann á ráði; mey gef ek hverjum manni at þiggja, men spenni ek hverri meyju at hálsi.
Mun ek um þik sitjanda silfri mæla,
en ganganda þik gulli steypa, svát á vega alla velti baugar;
þriðjung Goðþjóðar, því skaltu einn ráða.»
12. Liðsafnaðr Hlöðs ok Humla
Gizurr Grýtingaliði, fóstri Heiðreks konungs, var þá með Angantý konungi ok var þá ofrgamall. Ok er hann heyrði boð Angantýs, þótti honum hann of mikit bjóða ok kvað þá:
«Þetta er þiggjanda þýjar barni,
barni þýjar,
þótt sé borinn konungr; þá hornungr
á haugi sat, er öðlingr arfi skipti.»
Hlöðr reiddist nú mjök, er hann var þýbarn ok hornungr kallaðr, ef hann þægi boð bróður síns, ok sneri hann þá þegar í brott með alla sína menn, til þess er hann kom heim í Húnaland til Humla konungs, frænda síns, ok sagði honum, at Angantýr, bróðir hans, hefði eigi unnt honum helmingaskiptis.
Humli spyrr nú allt tal þeira; varð hann þá reiðr mjök, ef Hlöðr, dóttursonr hans, skyldi ambáttarsonr heita, ok kvað þá:
«Sitja skulum í vetr ok sælliga lifa, drekka ok dæma dýrar veigar; kenna Húnum hervápn búa,
84
Библиотека группы Асатру
þau er frœknliga skulum fram bera.»
Ok enn kvað hann:
«Vel skulum þér, Hlöðr, herlið búa
ok framliga fylki týja
með tólf vetra mengi ok tvævetrum fola, svá skal Húna
her of samna.»
Þenna vetr sátu þeir Humli ok Hlöðr um kyrrt. Um várit drógu þeir her saman svá mikinn, at aleyða var eptir vígra manna í Húnalandi. Allir menn fóru tólf vetra ok ellri, þeir er herfærir váru at vápnum, ok hestar þeira allir fóru tvævetrir ok ellri. Varð svá mikill fjöldi manna þeira, at þúsundum mátti telja, en eigi færi en þúsundir í fylkingar. En höfðingi var settr yfir þúsund hverja, en merki yfir fylking hverja, en fimm þúsundir í hverri fylking, þeira er þrettán hundruð váru í hverri, en hvert hundrað fernir fjórir tigir, en þessar fylkingar váru þrjár ok þrír tigir.
Sem þessi herr kom saman, riðu þeir skóg þann, er Myrkviðr heitir, er skilr Húnaland ok Gotaland. En sem þeir kómu af skóginum, þá váru byggðir stórar ok vellir sléttir, ok á völlunum stóð borg ein fögr. En þar réð fyrir Hervör, systir Angantýs konungs, ok Ormarr, fóstri hennar; varu þau sett þar til landgæzlu fyrir her Húna, ok höfðu þau þar mikit lið.
13. Fall Hervarar ok liðsafnaðr Angantýs
Þat var einn morgun í sólarupprás, at Hervör stóð upp á kastala einum yfir borgarhliði. Hún sá jóreyki stóra suðr til skógarins, svá at löngum fal sólina. Því næst sá hún glóa undir jóreyknum, sem á gull eitt liti, fagra skjöldu ok gulli lagða, gyllta hjálma ok hvítar brynjur. Sá hún þá, at þetta var herr Húna ok mikill fjöldi.
Hervör gekk ofan skyndiliga ok kallar lúðrsvein ok bað blása saman lið. Ok síðan mælti Hervör: «Takið vápn yður ok búizt til orrostu, en þú, Ormarr, ríð í mót Húnum ok bjóð þeim orrostu fyrir borgarhliði inu syðra.
Ormarr kvað:
«Skal ek víst ríða ok rönd bera, Gota þjóðum gunni heyja.»
85
Библиотека группы Асатру
Þá reið Ormarr af borginni ok í mót hernum. Hann kallaði hátt ok bað þá ríða til borgarinnar,
— «ok úti fyrir borgarhliðinu suðr á völlunum þar býð ek yðr til orrostu; bíði þeir þar annarra, er fyrr koma.»
Nú reið Ormarr aptr til borgarinnar, ok var þá Hervör albúin ok allr herr. Riðu þau nú út af borginni með hernum móti Húnum, ok hófst þar allmikil orrosta. En með því at Húnar hafa lið miklu meira, sneri mannfallinu í lið þeira Hervarar, ok um síðir fell Hervör ok mikit lið umhverfis hana. En er Ormarr sá fall hennar, flýði hann ok allir þeir, er lífit þágu. Ormarr reið dag ok nótt, sem mest mátti hann, á fund Angantýs konungs í Árheima. Húnar taka nú at herja um landit víða ok brenna.
Og sem Ormarr kom fyrir Angantý konung, þá kvað hann:
«Sunnan em ek kominn at segja spjöll þessi: sviðin er öll mörk
ok Myrkviðar heiðr, drifin öll Goðþjóð gumna blóði.»
Ok enn kvað hann:
«Mey veit ek Heiðreks, systur þína,
svigna til jarðar; hafa Húnar hana fellda
ok marga aðra yðra þegna.
Léttari gerðist hún at böð en við biðil ræða
eða í bekk at fara at brúðar gangi.»
Angantýr konungr, þá er hann heyrði þetta, brá hann grönum ok varð seint til orða ok mælti þetta um síðir:
«Óbróðurliga vartu leikin, in ágæta systir.»
Ok síðan leit hann yfir hirðina, ok var ekki margt liðs með honum. Hann kvað þá:
«Mjök váru vér margir, er vér mjöð drukkum, nú eru vér færi,
86
Библиотека группы Асатру
er vér fleiri skyldum. Sék eigi mann
í mínu liði, þótt ek biðja
ok baugum kaupa, er muni ríða
ok rönd bera ok þeira Húna herlið finna.»
Gizurr gamli sagði:
«Ek mun þik einkis eyris krefja
né skjallanda skarfs ór gulli; þó mun ek ríða ok rönd bera, Húna þjóðum herstaf bjóða.»
Þat váru lög Heiðreks konungs, ef herr var í landi, en landskonungr haslaði völl ok lagði orrostustað, þá skyldu víkingar ekki herja, áðr orrosta væri reynd. Gizurr herklæddist með góðum hervápnum ok hljóp á hest sinn, sem ungr væri. Þá mælti hann til konungs:
«Hvar skal ek Húnum hervíg kenna?»
Angantýr kvað:
«Kenndu at Dylgju ok á Dúnheiði, ok á þeim öllum Jassarfjöllum; þar opt Gotar gunni háðu
ok fagran sigr frægir vágu.»
Nú reið Gizurr í brott ok þar til, er hann kom í her Húna. Hann reið eigi nær en svá, at hann mátti tala við þá. Þá kallar hann hári röddu ok kvað:
«Felmtr er yðru fylki, feigr er yðarr vísir, gnæfar yðr gunnfáni, gramr er yðr Óðinn.»
87
Библиотека группы Асатру
Ok enn:
«Býð ek yðr at Dylgju ok á Dúnheiði orrostu undir Jassarfjöllum;
hræ sé yðr
at hái hverjum,
ok láti svá Óðinn flein fljúga, sem ek fyrir mæli.»
Þá er Hlöðr hafði heyrt orð Gizurar, þá kvað hann:
«Taki þér Gizur
Grýtingaliða, mann Angantýs,
kominn af Árheimum.»
Humli konungr sagði:
«Eigi skulum árum spilla, þeim er of fara einir saman.»
Gizurr mælti: «Eigi gera Húnar oss felmtraða né hornbogar yðrir.»
Gizurr drap þá hest sinn með sporum ok reið á fund Angantýs konungs ok gekk fyrir hann ok kvaddi hann vel. Konungr spyrr, hvárt hann hefði fundit konunga.
Gizurr mælti: «Talaða ek við þá, ok stefnda ek þeim á vígvöll á Dúnheiði í Dylgjudölum.»
Angantýr spyrr, hvat mikit lið Húnar hafa.
Gizurr mælti: «Mikit er þeira mengi:
Sex ein eru seggja fylki,
ífylki hverju fimm þúsundir,
íþúsund hverri þrettán hundruð,
88
Библиотека группы Асатру
í hundraði hverju halir fjórtaldir.»
Angantýr spyrr nú til Húna hers. Þá sendi hann alla vegu menn frá sér ok stefndi hverjum manni til sín, er honum vildi lið veita ok vápnum mætti valda. Fór hann þá á Dúnheiði með lið sitt, ok var þat allmikill herr. Kom þá á móti honum herr Húna, ok höfðu þeir lið hálfu meira.
14. Orrosta á Dúnheiði
At öðrum degi hófu þeir sína orrostu ok börðust allan þann dag ok fóru at kveldi í herbúðir sínar. Þeir börðust svá átta daga, at höfðingjar váru enn heilir, en engi vissi manntal, hvat margt fell. En bæði dag ok nótt dreif lið til Angantýs af öllum vegum, ok þá kom svá, at hann hafði eigi færa fólk en í fyrstu. Varð nú orrostan enn ákafari. Váru Húnar allákafir ok sá þá sinn kost, at sú ein var lífs ván, ef þeir sigruðust, ok illt mundi Gota griða at biðja. Gotar vörðu frelsi sitt ok fóstrjörð fyrir Húnum, stóðu því fast, ok eggjaði hverr annan. Þá er á leið daginn, gerðu Gotar atgöngu svá harða, at fylkingar Húna svignuðu fyrir. Ok er Angantýr sá þat, gekk hann fram ór skjaldborginni ok í öndverða fylking ok hafði í hendi Tyrfing ok hjó þá bæði menn ok hesta. Raufst þá skjaldborg fyrir Húna konungum, ok skiptust þeir bræðr höggum við. Þá fell Hlöðr ok Humli konungr, ok þá brast flótti á Húnum, en Gotar drápu þá ok felldu svá mikinn val, at ár stemmdust ok fellu ór vegum, en dalir váru fullir af hestum ok dauðum mönnum ok blóði.
Angantýr konungr gekk þá at kanna valinn ok fann Hlöð, bróður sinn. Þá kvað hann:
«Bauð ek þér, bróðir, basmir óskerðar,
fé ok fjölð meiðma, sem þik fremst tíddi; nú hefir þú hvárki hildar at gjöldum ljósa bauga
né land ekki.»
Ok enn:
«Bölvat er okkr, bróðir, bani em ek þinn orðinn, þat mun æ uppi,
illr er dómr norna.»
15. Frá Konungaættum Dana ok Svía
Angantýr var lengi konungr í Reiðgotalandi. Hann var ríkr ok hermaðr mikill, ok eru frá honum komnar konunga ættir. Sonr hans var Heiðrekr úlfhamr, er síðan var lengi konungr í
89
Библиотека группы Асатру
Reiðgotalandi. Hann átti dóttur, er Hildr hét. Hún var móðir Hálfdanar snjalla, föður Ívars ins víðfaðma.
Ívarr inn víðfaðmi kom með her sinn í Svíaveldi, sem segir í konunga sögum, en Ingjaldr konungr inn illráði hræddist her hans ok brenndi sik sjálfr inni með allri hirð sinni á þeim bæ, er á Ræningi heitir. Ívarr inn víðfaðmi lagði þá undir sik allt Svíaveldi. Hann vann ok Danaveldi ok Kúrland, Saxland ok Eistland ok öll austrríki allt til Garðaríkis. Hann réð ok vestra Saxlandi ok vann hlut Englands; þat er kallat Norðumbraland. Ívarr lagði þá undir sik allt Danaveldi, ok síðan setti hann þar yfir Valdar konung ok gifti honum Álfhildi, dóttur sína. Þeira sonr var Haraldr hilditönn ok Randvér, er fell í Englandi. En Valdarr andaðist í Danmörk; tók þá Randvér Danaríki ok gerðist konungr yfir. En Haraldr hilditönn lét gefa sér konungsnafn í Gautlandi, ok síðan lagði hann undir sik öll framar nefnd ríki, er Ívarr konungr inn víðfaðmi hafði átt. Randvér konungr fekk Ásu, dóttur Haralds konungs ins granrauða norðan ór Noregi. Sonr þeira var Sigurðr hringr. Randvér konungr varð bráðdauðr, en Sigurðr hringr tók konungdóm í Danmörk. Hann barðist við Harald konung hilditönn á Brávelli í eystra Gautlandi, ok þar fell Haraldr konungr ok mikill fjöldi liðs með honum. Þessar orrostur hafa í fornum sögum frægastar verit ok mest mannfall orðit ok sú, er Angantýr ok hans bróðir börðust á Dúnheiði. Sigurðr konungr hringr réð Danaríki til dauðadags, en eptir hann Ragnarr konungr loðbrók, sonr hans.
Sonr Haralds hilditannar hét Eysteinn inn illráði. Hann tók Svíaríki eptir föður sinn ok réð því, þar til er synir Ragnars konungs felldu hann, svá sem segir í hans sögu. Þeir synir Ragnars konungs lögðu þá undir sik Svíaveldi, en eptir dauða Ragnars konungs tók Björn, sonr hans, járnsíða Svíaveldi, en Sigurðr Danaveldi, Hvítserkr Austrríki, Ívarr inn beinlausi England. Synir Bjarnar járnsíðu váru þeir Eiríkr ok Refill. Hann var herkonungr ok sækonungr, en Eiríkr konungr réð Svíaríki eptir föður sinn ok lifði litla hríð. Þá tók ríkit Eiríkr, sonr Refils; hann var mikill hermaðr ok allríkr konungr. Eiríks synir, Bjarnar sonar, váru þeir Önundr uppsali ok Björn konungr. Þá kom Svíaríki enn í bræðra skipti; þeir tóku ríki eptir Eirík Refilsson. Björn konungr efldi þann bæ, er at Haugi heitir; hann var kallaðr Björn at Haugi. Með honum var Bragi skáld. Eiríkr hét sonr Önundar konungs, er ríki tók eptir föður sinn at Uppsölum; hann var ríkr konungr. Á hans dögum hófst til ríkis í Noregi Haraldr hárfagri, er fyrstr kom einvaldi í Noreg sinna ættmanna. Björn hét sonr Eiríks konungs at Uppsölum; hann tók ríki eptir föður sinn ok réð lengi. Synir Bjarnar váru þeir Eiríkr inn sigrsæli ok Óláfr; þeir tóku ríki eptir föður sinn ok konungdóm. Óláfr var faðir Styrbjarnar ins sterka. Á þeira dögum andaðist Haraldr konungr inn hárfagri. Styrbjörn barðist við Eirík konung, föðurbróður sinn, á Fýrisvöllum, ok þar fell Styrbjörn. Síðan réð Eiríkr Svíaríki til dauðadags. Hann átti Sigríði ina stórráðu. Óláfr hét sonr þeira, er til konungs var tekinn í Svíþjóð eptir Eirík konung. Hann var þá barn, ok báru Svíar hann eptir sér; því kölluðu þeir hann skautkonung, en síðan Óláf sænska. Hann var lengi konungr ok ríkr. Hann tók fyrst kristni Svíakonunga, ok um hans daga var Svíþjóð kölluð kristin. Önundr hét sonr Óláfs konungs sænska, er konungdóm tók eptir hann ok varð sóttdauðr. Á hans dögum fell Óláfr konungr inn helgi á Stiklastöðum. Eymundr hét annarr sonr Óláfs sænska, er konungdóm tók eptir bróður sinn. Um hans daga heldu Svíar illa kristnina. Eymundr var litla hríð konungr.
90