15.10 Гисторыя

У першай трэци 19 стагоддзя на тэрыторыи Беларуси галоунай крыницай ава заставауся статут 1588 года. Заканадаучы яго дзейнасць была скасавана у губернях вицебскай и магилеускай у 1831 годдзе, у виленскай гарадзенскай и минскай у 1840 годзе. Аднак на практыцы ен заставауся дзеючым да канца 19 стагоддзя. !!!!!!!!!!!!!!

45 пытанне у экзаменацыйных пытаннях:

У 1826 годзе пачалася праца па падрыхтоуццы зводу законау Расийскай имперыи. У гэты ж час пачалася праца па складанню зводу мясцовых заходау заходних губерняу яки меркавалася уключыць у звод законау Расийскай имперыи. Пацай па падрыхтоуцы зводу мясцовых законау заходних губерняу киравау беларуски юрыст практык(гисторык) Игнат Данилович. Праца па падрыхтоуцы зводу законау заходних губерняу у асноуным была завершана у 1834 годзе, па некаорых раздзелах вялася да 1837 года. Аднак гэты звод не быу уведзены у дзеянне як асобны закон и не быу уключаны у звод законау Расийскай Имперыи. Тольки асобныя нормы зводу мясцовых законау были уключаны у звод законау Расийскай Имперыи.

31 мая 1846 года на усей тэрыторыи Расийскай Имперыи пачало дзейничаць улажэнне "аб пакаранни крымильных и папраучых" згодна з яким памешчыки захоували права караць сялян, выселяць их у Сибир. Суды мели права прымнняцйь самыя жорсткия кары. Да сялян и мяшчан магли прыменяцца катаржныя работы, кары на целе, бицце розгами пугами палками и инш. Дваране духавенства, ганаровыя грамадзяне, купцы не павинны были прымушацца да працы.

Тэма: грамадска палитычны лад и права у Беларуси у другой палове 19 стагоддзя.

1.сялянская рэформа 1861 году у Беларуси;

2.мясцовыя органы дзяржаунага киравання и самакиравання пасля сялянскай рэформы 1861 года;

3.земская рэформа 1864 года и асабливасци яе правядзення у Беларуси;

4.судовая рэформа 1864 года и асабливасци яе правядзення.

1-развицце эканомики па капиталистычнаму шляху выкликала неабходнасць скасавання прыгоннага права. Пачали будавацца новыя фабрыки заводы, ишоу працэсс умайавання капиталистычных адносин и у сельчкай гаспадарцы, узрастала колькасць сялянских бунтау.

Многи памешчыки и нават сам цар разумели, што неабходна скасаваць прыгоннае права. У сувязи з тым што у сельскай гаспадарцы Беларуси, асаблива у Виленскай, Гарадзенскай губерниях найбольшвыразна правявиуся развал феадальных адносин. Царски у ард даручыу виденскаму генерал-губернатару арганизаваць заяву дваран 3 губерняу аб жаданни скасаваць прыгоннае права. На самой справе гэта заява была фармальнай падставай распачаць працы па падрыхтоуцы праектау заканадаучых актах аб рэворме. У студзени 1857 года быу утвораны сакрэтны камитэт яки павинен быу рахтаваць праект закона аб скасаванни прыгоннага права. Утваралися так сама губернския дваранския камитэты. Падрыхтоукай праектау займалися и министэрствы. У лютым 1861 года праект быу зацверджаны дзяржауным саветам и 19 лютага 1861 Александр 2 выдау манифест аб вызваленни сялян. У манифесце паццвярджалася што права уласнасци на зямлю прызнавалася за памешчыками, сяляне павинны были сваю зямлю купляць у памешчыкау, уносячы им пэуныя плацежы и выконваючы вызначаныя павиннасци.

Нарматыуныя прававыя акты сялянскай рэформы:

1)"общее положение о крестьянах вышедших из крепостной зависимости";

2)"положение о губернских и уездных по крестьянским делам учреждениях";

3)"местное положение о поземельном устройстве крестьян водворенных на помещичьих землях в губерниях Виленской, Гродненской, Ковенской, Минской и части Витебской".

Колькасць зямли, якую атрымливау сялянски двор, сумма плацяжоу и иншыя павиннасци, якия быу павинен селянин записаны были ва устауныя граматы.

УСТАУНЫЯ ГРАМАТЫ СКАЛДАЛИСЯ МИРАВЫМИ ПАСРЭДНИКАМИ.

Селяне были не задаволены грабицельскай рэформай. Яны адмаулялися выконваць павиннасци на карысць памешчыкау, плациць выкупныя плацежы, падписваць устауныя граматы. Каб прымусиць сялян выконваць павиннасци для падаулення сялянских бунтау у вески накироувалися салдаты и казаки. Аднак у 1863 годзе сялянския хваляванни перарасли у паустанне пад кирауництвам Кастуся Калиноускага. Супраць устаушых была накиравана 2 тысячная армия. Адначасова царызм вымушаны быу пайсци на уступки для сялян:

-згодна з указам ад 1 сакавика 1863 года у губернях Виленскай, Гарадзенскай, Минскай, Ковенскай, часцы Вицебскай сяляне вызвалялися з 1 мая 1863 года ад павиннасцей часова абавязаных и заличвалися да сялян уласникау. У листападзе 1863 года такая ж ступка была зроблена и у адносинах да сялян Магилеускай и Вицебскай губерниях.

9 красавика 1863 года была выдадзена пастанова аб утварэнни у пауночна-заходних губерниях камисиу па праверцы устауных грамат, и тыя устауныя граматы у яких памеры сялянских надзелау были паменшаны, а павиннасци павяличаны каиссия павинны были скасаваць.

Усе гэтыя палажэнни были накираваны на тое каб адцягнуць цялян ад паустання. Адначасова царызм узмацниу и рэпрэссии. У маи 1863 года генерал-губернатар пауночна-заходних губерняу(Виленскай, Гарадзенскай, Минскай, Ковенскай, Вицебскай, Магилеускай) быу прызначан Мурауеу, яки атрымау минушку вешатель.

Ва усих паветах Беларуси и Литвы ен увеу ваенна палявыя суды, якия за каротки час пакарали смерцю 240 чалавек. Тысячы людзей были забиты и пакалечаны, сотни весак и мястэчак спалены.

2-мясцовыя органы сялянскага киравання и самакиравння..

У дапауненне да старога дзяржаунага палицэйскага апарату пасля рэформы 1861 года новыя органы улады.

У губерниях:

Губернския па сялянских

У паветах:

Уводзилися пасады миравых пасрэдникау, праходзили павятовыя з'езды з 1874- па 1889 год павятовыя па сялянских справах прысутнасци. З 1889 года - земсия участковыя начальники и их павятовыя з'езды.

У валасцях:

Валасныя сходы, валасны старшыня, валасное кираванне, валасны сялянски суд

У селах:

Сельски сход, сельски стараста.

Губернскпя па сялянских справах прысутнасць. Склад: губернатар(старшыня прысутнасци), губернски прадвадзицель дваранства, кирауник палаты дзяржауных маемасцей, губернский пракурор, двое мясцовых дваран, яких прызначау инистар унутраных спрау, и двое мясцовых дваран, абраных павятовыми правдвадзицелями дваранства.

Кампетэнцыия губернскай прысутнасци:

-разглядала скарги на дзейнасць миравых пасрэдникау и их павятовых з'ездау;

-кантралявала пагадненни памиж памешчыками и сялянами аб змяншэнни сялянскага зямельнага надзелу.

Миравыя пасрэдники. Займалися непасрэдным правядзеннем ..

У кожны павет прызначала 3-5 участковых миравых пасрэдникау. Прызначалися губернатарам, зацвярджалися сенатам. Разглядали спрэчки скарги памиж сялянами и памешчыками, а так сама скарги сялян на валасных службовых асоб на валасныя сходы, разглядали некаторыя судова-палицэйския справы и инш. Асноунае прызначэнне миравых пасрэдникау - складанне устауных грамат памиж памешчыками и сялянами.

Мираввыя пасрэдники, праводзячы сялянскую рэформы у некаторых мясцовасцях выступали абаронцами интарэсау сялян. Гэтым яны выкликали незадавальненне царских улад и были заменены иншыми. З 39 миравых пасрэдникау гарадзенскай губернии 37 были свольнены у 1863 годзе з прычыны их ненадзейнасци.

Па свайму прававому становишчу миравыя пасрэдники не личылися дзяржауными чыноуниками и не уваходзили у склад органау мясцовага самакиравання. Скарги на их рашэнни разглядали павятовыяз'езды миравых пасрэдникау.

Склад павятовага з'езда миравых пасрэдникау:

-уваходзили усе миравыя пасрэдники дадзенахв павета;

-павятовы правдвадзицель дваранства(старшыня з'езда);

-прызначаемый губернатарам чыноуник.

Миравыя пасрэдникик дзейничали д 27 чэрвеня 1874 года, потым их паунамоцтвы были перададзены новаутвораным павятовым па сялянским справам прысутнасцям.

Склад павятовай па сялянских справах прысутнасци:

-павятовы прадвадзицель дваранства;

-спрауник;

-абавязковы член прысутнасци;

-старшыня земскай павятовай управы(дзе были утвораны земския установы;

-адзин з ганаровых миравых суддзяу дзе были миравыя суды.

Аднак у Беларуси у той час не было ни земствау ни миравых судоу, таму галоунай асобай улады над сялянами быу павятовы спрауник и падначаленыя яму палицэйския.

Склад валаснога схода:

-сельския и валасныя прадстауники улады;

-па однаму прадстаунику ад кодных 10 сялянских двароу;

-у губернях Виленскай, Гарадзенскай и Минскай батраки мели права пасылаць на валасны сход па аднаму выбранаму ад кожных 20 дарослых работникау.

Кампетэнцыя валаснога сходу:

-выбары валасных службовых асоб и суддзяу валаснога суда, вызначэнне и расклад камерских зборау и павиннасцей;

-праверка рэкрутских списау;

-раскладка рэкрутскай павиннасци;

-стварэнне и утрыманне валасных школ.

Склад валаснога кирання:

-валасны старшыня;

-усе сельския старасты и зборшчыки падаткау;

Асобнае месца у валасных органау займау и валасны писар, яки не выбирауся сялянами, а прызначауся миравым пасрэдникам, потым - земским начальникам, и фактычна вырашау большасць валасных спрау.

Валасны суд выбирауся валасным сходам кожны год у складзе ад 4 - да 12 суддзяу. Справы у судзе павинна была разглядаць калегия(у складзе не менш за 3 суддзяу).

Кампетэнцыя валаснога суда:

-справы па малаважных крыминальных злачынствах;

-па малаважных администрацыйных праступках.

Виды пакарання да яких мог прыгаворваць валасны суд:

-арышт(да 7 дзен);

-пакаранне дубцами да 20 ударау;

-грашовы штраф(да 3 рублеу);

-грамадския працы(да 6 дзен).

Рашэнни валаснога суда па усих справах личылися канчатковыми.

У 1866 годзе быу прыняты закон, згодна з яким сяляне атрымали права падаваць скарги на прыгаворы валасных судоу, з'езду равых пасрэдникау, але у тым выпадку кали валасны суд парушау сю кампетэнцыю.

У 1889 годзе павятовыя па сялянских справах прысутнасци были скасаваны, их паунамоцтвы были перададзены земским участковым начальникам.

Земски начальник прызначауся на 3-4воласци и наглядау за сялянами и усими сельскими установами. Ен мог судзиць сялян, мог адмяняць пастановы валаснога суда. На пастановы земскага начальника можна было падаваць скарги павятоваму з'езду земским начальникау, гэта значыць таким жа земским начальникам. На пастановы з'езда можна было падаваць скарги у губернскую па сялянским справах прысутнасць.

Так як земския начальники прызначалися тольки з дваран и уваходзили у склад розных дзяржауных устаноу па сялянских справах, то и пасля рэформы 1861 года сяляне фактычна заставалися пад уладац памешчыкау.