15. Статуты вкл.

Статут 1529 - кодэкс усяго насельніцтва ВКЛ, а не толькі феадалаў. Яго прававая сіла распаўсюд. на жыхароў ВКЛ (за выкл. мяшчан, якія кіраваліся нормамі Магдэбург. права). Асн. крыніцай для першай агульнадзяр. кадыфікацыі - права бел. і укр. і літ., перапрацав. нормы Р.праўды, заканадаўч. акты князя, некат. нормы рымск., элементы польскага, чэшскага і нямец. права. У галіне кадыфікацыі Статут 1529 выводзіў дзяржаву Ягайлавічаў на адно з перадавых месц у тагачаснай Еўр. Адаптацыя сярэднявечн. заходнееўр. узораў права сведчыла пра высокі ўзровень прававой культуры ў ВКЛ. Дзякуючы статутам ВКЛ увайшло ў кола дзяржаў, у якіх права стала важн. элементам рэгулявання грамадск. і дзярж. жыцця. На землях Літвы і Бел. сац. і эканам. жыцце кантралявала нешырокае кола вялікіх паноў, якія валодалі латыфундыямі і трымалі галоўн. дзярж. урады.

Атрымаўшы палітыч. вопыт шляхта актывізав. ў 1540 ўключ. у рух за свае правы. Шляхта прасіла на сеймах вызвалення ад падаткаў, змяншэння суд. і канцыляр. пошлін, стварэння агульнавыбар. суда, прыцягнення да земскай службы духавенства і мяшчан. Важным пасярэжнікам перадачы ідэалаў шляхецкай дэмакратызацыі на Бел. і Літву выступала Падляшша, землі якога карыст. польск. правам. Сейм ВКЛ фармальна меў заканадаўч. функцыі, але ен уяўляў сабой пашыраны склад гаспадар. рады. Адной з прынцыповых задач шляхты - дамаганне абавязк. ўдзелу сваіх паслоў у заканадаўстве, для чаго трэба дапрацаваць Статут. Упершыню просьба шляхты аб паправе Статута прагучала 1544 на Берасцейскім сейме.

Адной з мэт паправы статута - надача аднольк. правав. статуса шляхецкаму стану. Аўтары новага кодэкса імкнуліся стварыць дасканалую сіст. права. Другі статут умацаваў паліт.-правав. суб’ектн. ВКЛ як дзяржавы, дэклараваўшы прынцып яго тэр. цэласнасці. На Віленскім сейме 1565 праца над паправай статута завершена, ў 1566 Жыгімонт Аўг. увеў яго ў дзеянне. Новы статут замацаваў поспехі шляхец. руху супраць неабмежав. панавання алігархаў. Статут унес змены ў аснову дзярж.-паліт. жыцця. Вальны сейм стаў 2-палатны, да гаспад. рады дадалася палата паслоў. ВКЛ, Рускае, Жамойцкае – манархія на чале з князем, насіцелем заканадаўчай, выканаўчай, суд. і ваен. уласці. Сталіца – Навагародак, с 1323 – Вільня. Герб дзяржавы – “Пагоня”. Да сяр. 15 ст. – неабмеж. манархія. Пры Гедыміле узрасла роль князя, аб чым сведчыць яго тытул: “Кароль Літвы і Русі”, «кароль літоўцаў і многіх рускіх”. Пад назвай “рускія” маліся на ўвазе бел. землі, якія ўвайшлі ў састаў ВКЛ: Віцебская, Берасцейская, Менская, Тураўская. У выніку чаго дзяржава атрымала назву “ВКЛ і Рускае”. У др. пал. 15 ст. пасля далучэння Жамойціі – зах. часткі суч. Літвы, дабавілася ў назве Жамойцкае. Пры літ. князях існаваў дарадчы орган, куды ўваход. прадстаўнікі багатых радоў – Рада. 30-40-е ХV ст. – рада вылуч. ў самаст. орган уласці: узмацненне пазіцый феад. знаці.

Прывілей 1492 князя Аляксандра размерк. уласць у стране паміж князем і Радай. Разгарнуўся працэс ператвар. абсалют. манархіі ў саслоўна-прадстаўніч. Князь ажыцяўляў сваю дзейнасць па дапасав. з радаю, абавязв. вясці дыпламат. адносіны калегіальна з раднымі заседацелямі. Раднымі заседацелямі яўл. прадстаўн. знат. радоў, якія занімалі высокія пасады ў цэнтр. і мясц. кіраўнічых апаратах. У канцы 15 ст. паявіўся другі выш. орган дзярж. уласці ВКЛ – Сойм. Яго з’яўленне абумоўлена неабходн. пашыр. сац. апоры вярх. уласці ў твары шляхец. прадстаўніцтва. У 15 с. Сейм разглядаў пытан. вайны і міра, аб нормах воінскай службы, суд. дзейнасці. Тэр. падзялялася на ваяводствы і паветы. На чале мясцовай уласці - ваявода. Яго намеснік - кашталян. Гараднічы адказваў за рамонт дарог, узмацн. ваявод. замка; ключнік – за збор налогаў. У паветах на чале адміністрацыі – стараста, у гарадах – войт. Сельск. адміністр. – тіуны, сотнікі, прыставы, старцы. Мясцовае кіраўніцтва – сеймікі, у якіх маглі дзейнічаць мясц. феадалы. 15 ст. – двухступенч. сіст. суд. органаў – суды для ўсяго населення і саслоўн. суды. Усе суд. інстанцыі абапіраліся на Статуты 1529, 1566, 1588. У 1581 створан вышэйшы суд. дзярж. орган – Трыбунал ВКЛ. У 15 ст. аснова вялікакняж. войска - апалчэнне. Ваеннаабавязан. мужчыны, якія мелі зямлю.