2. Шығындар түсінігі және олардың есебі

Шығын дегеніміз – активтердің қысқарылуы немесе тарату салдарынан немесе өндіріс саласында пайда болатын міндеттемелердің арқасында пайда болатын экономикалық ресурстардың азаюы. Басқаша айтқанда, шығын дегеніміз – көрсетілген қызмет пен өндірісті өндіру барысында кететін шығындар.

Шығындар мағынасы өз тұжырымдамасында негізгі өндірісте және басқа салаларда пайда болатын шығындарды, залалдарды негіздейді. Негізгі өндірістің шығындарына дайын өнімнің өзіндік құнын қалыптастыру, еңбекақы, материалдар және амортизация кіреді. әдетте шығындар активтердің, оның ішінде ақша қаражаттарының, тауар-материалдық қорлардың, негізгі құралдардың қысқарылуы немесе азаюы формаларын қамтиды.

Басқадай шығындар ретінде кәдімгі жұмыс барысында пайда болатын немесе пайда болмайтын шығындар қарастырылады. Басқадай шығындар экономикалық пайданың азаюын қарастырады. Сәйкесінше олар берілген құжатта жеке элемент ретінде қарастырылмайды.

Тағы да басқадай шығындарға негізгі емес қызмет барысында пайда болатын шығындарды жатқызады. Осылар шұғыл жағдайда және т.б. пайда болады. Осы тұжырымдарға тағы да өндірілмеген шығындарды жатқызуға болады, олар валюта айналымының жоғары болуы.

Есеп беруде шығындар әдетте негізгі өндіріс шығындарынан бөлек көрсетіледі, өйткені бұл экономикалық шешімдерді қабылдауға тиімді.

Шығындардың түрлері:

• өзіндік құнмен көрсетілген қызмет үшін есептелетін кезең бойынша шығындар;

• өзіндік құнмен көрсетілген қызмет үшін есептелінбейтін шығындар.

Кезең бойынша шығындар:

• өнімді өңдеу мен көрсетілген қызмет үшін есептелінген шығындар;

• әкімшілік шығындар;

• қаржыландыруға арналған шығындар.

Бухгалтерлік есептің үлгі шоттар жоспарында шығындар 7 «Шығындар» бөлімінде қарастырылады. Бұл бөлімге мынадай бөлімшелер енгізіледі:

7000 «Сатылған өнімнің және көрсетілген қызметтердің өзіндік құны»

7100 «Өнімдерді сату және қызметтерді көрсету бойынша шығыстар»

7200 «Әкімшілік шығыстар»

7300 «Қаржыландыруға арналған шығыстар»

7400 «Басқа да шығыстар»

7500 «Тоқтатылатын қызметпен байланысты шығыстар»

7600 «Үлестік қатысу әдісімен ескерілетін ұйымдардың залалындағы үлес»

7700 «Корпорациялық табыс салығы бойынша шығыстар»

Шығындар шоттары активті шоттар болып табылады. Берілген соммалардың дебеті бойынша жасалған шығыстар сомасы, ал кредиті бойынша есептік кезеңді алғанда қорытынды табыстың азаюы көрсетіледі. Сатылған өнімнің және көрсетілген қызметтер бойынша шығыстар есебі 7010 «Сатылған өнімнің және көрсетілген қызметтердің өзіндік құны» шотында жүргізіледі.

7010 шоттың дебеті бойынша есеп беру кезеңі ғана өндірілген өнімнің нақты құны және көрсетілген қызмет шығындары көрсетіледі. 7 «Шығыстар» бөлімі бойынша есептің соңында қалдық болмайды.

Бухгалтердік есепте көрсетілген қызмет пен өнімнің өзіндік құнын құрастыру.

№	Шаруашылық операциялардың мазмұны	Шоттар корреспонденциясы
		Дебит	Кредит
1	Шот фактура, жасалған жұмыстар актілері бойынша нақты өзіндік құн көшіріледі А) өндірілген өнім мен көрсетілген қызмет үшін	7010	1310, 1320, 1330, 8310
2	Есеп беру соңында 7000 «Сатылған өнімнің және көрсетілген қызметтердің өзіндік құны» Шотын жабу жүргізіледі	5610	7010

Өнімдерді өндіру және көрсетілген қызмет бойынша шығыстар өнімнің өзіндік құны мен көрсетілген қызмет құрамына енгізіледі.

Өнімді өндіру шығындарына қарағанда өндірілу тәуелді болмайды, яғни белгілі тұрақты болып келеді. Бухгалтерлік есеп шоттарында өнімді өндіру бойынша шығындар есебі 7110 «Өнімдерді сату және қызметтер көрсету бойынша шығыстар» синтетикалық есебінде белгіленген. Осыларға қызметтермен есеп айырысу, еңбекақы төлеу бойынша шегерімдер, іс-сапарларға арналған шығындар, материалдық емес және негізгі қорлар амортизациясы, коммуналды шығындар, делдалдық қызметтер және т.б. жатады.

7110 «Өнімдерді сату және қызметтер көрсету бойынша шығыстар» шотының дебеті бойынша:

• төлеу мерзіміне тәуелсіз есептеулері;

• нақты төлеу мерзімі.

Сәйкесінше өнімді өндіру және көрсетілген қызмет бойынша шығыстарды сатуға жатқызылатын шығындардың негізгі бөлігі ретінде қарастыру керек.

Бухгалтерлік есепте көрсетілген қызмет пен өнімді өндіру есебі:

№	Шаруашылық операция мазмұны	Шоттар корреспонденциясы
		Дебит	Кредит
1	Өнімді өндіру мен көрсетілген қызметке байланысты жұмыскерлерге еңбекақы есептеу	7110	3350
2	Еңбекақы төлеу бойынша шегерімдер: әлеуметтік салық; әлеуметтік сақтандыру міндеттері бойынша	7110 7110	3150 3210
3	Өнімді өткізу бөлімі бойынша жұмыскерлердің іс-сапарлары бойынша шығындарды есептеу	7110	1280
4	Амортизацияны есептеу: А) өнімді өндіруде қатысатын негізгі құралдар амортизациясы;	7110	2420
	Б) өнімді өндіруде қатысатын материалдық емес активтердің амортизациясы	7110	2740
5	Өнімдерді өндіру барысында қолданылатын коммуналдық шығыстар есептеулері: А) белгіленген сома бойынша (ҚҚС-сыз)	7110	3310
	Б) Қосымша құн салығы	1420	3310
6	Белгіленген орынға дайын өнімді жеткізу бойынша транспорттық құралдар есебі (ҚҚС-сыз); шот фактурада көрсетілген ҚҚС сомасына	1420	3310
7	Өндірілген өнім бойынша нақты нормалар негізінде өнімнің шығыстар есебі	7110	3350, 1250
8	Сақтау мен өндіру бойынша нақты нормалар негізінде өнімнің шығыстар есебі	7110	1320, 1330
9	Өнімді өндіру мен өктізу бойынша делдалдық қызметтер үшін комиссиондық жиындар: А) қолма-қолсыз есеп айырысу формалары бойынша;	7110	3390
	Б) қолма-қол есеп айырысу формалары бойынша (кассадан)	7110	3390
10	Есепті кезең соңында өндірілген өнім мен көрсетілген қызмет үшін қорытынды табыс	5610	7110

Әкімшілік шығыстары: олардың құрамы, ұйымдастыру тәртібі және есебі

Кәсіпорынға тұтастай қызмет көрсетумен және оның бүкіл өндірістік-шаруашылық қызметін басқарумен байланысты әкімшілік шығыстар кезең шығыстарының көп баптарының біріне жатады. Осындай шығыстар есебі 7210 «Әкімшілік шығыстар» актив шотында жүргізіледі. Есеп ҚР Қаржы Министрлігінің бухгалтерлік есеп және аудит методологиясы Депортаменті белгілеген, 27 әртүрлі баптардан тұратын, типтік номенклатура негізінде, баптар бойынша ұйымдастырылады (В.К.Радостовец. «Кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп» оқулығы, Алматы, 2000, 515-516-беттер).

Шаруашылық субьектілері есеп саясатында, өзіндік ерекшелігі мен салалық ерекшеліктерін ескеріп, өз шығыстарының номенклатурасын келтіруі тиіс. Сондықтан да түрлі ұйымдардағы баптардың саны түрліше болуы тиіс. Кез келген жағдайда, әкімшілік шығыстардың құрамына, кестеде келтірілген шоттар корреспонденциясы, шығыстар, шығындар топтары енгізілуі тиіс.

п/п	Шаруашылық операциялары	Шоттар корреспонденциясы
		Дебет	Кредит
1.	Әкімшілік басқару қызметкерлері құрамының жалақысы	7210	3350
2.	Жалақыдан жасалған аударымдар	7210	3120,3320
3.	Ұстап тұру және қызмет көрсету шығыстары	7210	3310,3390
4.	Көрсетілген қызметке ақы төлеу	7210	1210-1280
5.	Іс сапар, қызмет шығыстары	7210	1250
6.	Амортизациялық аударым-дар, салықтар, алымдар	7210	2420,3150
7.	Әкімшілік басқару қызмет-керлері құрамына қосымша ақы және бір жолғы сыйақы	7210	3350
8.	Нормативтен тыс ысыраптар, жарамсыз болып қалу, кем шығу	7210	1250
9.	Айыппұлдар, өсім, тұрақсыздық айыппұлы, өзге де заладар	7210	3310,1040
10.	Есепті кезең соңында жалпы және әкімшілік шығыстар есептен шығарылады	5610	7210

5610 шотына есептен шығарылғаннан кейін 7210 шоты жабылады, ол бойынша сальдо болмауы тиіс.

Негізгі құралдардың түсуі және шығуы бойынша негізгі бухгалтерлік жазулар:

№	Операция мазмұны	Шоттар корреспонденциясы
		Дебет	Кредит
1	2	3	4
1	Негізгі құралдардың сатылуы:
	- баланстық құнына	7410	2410
	- жинақталған амортизация сомасы	2420	2410
	- сатып алушыларға шот қойылған	1210	6210
	ҚҚС 12%	1210	3130
2	Негізгі құралдар жойылған:
	- баланстық құнына	7410	2410
	- жинақталған амортизация сомасы	2420	2410
3	Ақысыз берілген негізгі құралдар:
	- баланстық құнына	7410	2410
	- жинақталған амортизация сомасы	2420	2410
4	Негізгі құралдардың ішкі ауысуы	2410	2410

Ұйым қаржылық есеп берген кезде түсіндірме жазбасын бірге тапсырады, онда: көрсетілген қызметтен түсетін кірістерді анықтаудың жолдары; дивиденттер, роялти, пайыздан алынатын кіріс, көрсетілетін қызмет, тауарды сатудың нәтижесінде пайда болатын кірістерімен қоса есептік кезең үшін танылатын, кіріс түрінің әрбір мәнді сомасы ашылуы тиіс. Тауарды айырбастау немесе қызмет көрсету нәтижесінде пайда болатын кірістер сомасы бөлек ашып көрсетеді.

Қазіргі қолданыстағы бухгалтерлік есеп шоттарын пайдалану жөніндегі нұсқаулықта 5610 «Қорытынды пайда (қорытынды залал)» шотында қаржылық нәтижені (пайда немесе залал) есептік жылдың аяқталуына қарай көрсету қарастырылған. Аралық (айлық, тоқсандық) жиынтықты анықтау жыл басынан жинақталған тиісті кезеңдегі кірістер мен залалдарды салыстыруға саяды.

Жоғарыда аталған нормативтік құжатқа сәйкес негізгі қызметтен қалай болса, негізгі емес қызметтенде солай алынатын барлық кірістер мен залалдар жыл бойына тиісті бөлімшелердің шоттарында жиналады.