Рэкамендаваная літаратура

1. Анічэнка У.В. Гістарычная фанетыка ўсходнеславянскіх моў. – Гомель, 1982.

2. Борковский В.И., Кузнецов П.С. Историческая грамматика русского языка. – 2-е изд. – Москва, 1965.

3. Воўк-Левановіч О.В. Лекцыі па гісторыі беларускай мовы. – Мінск, 1994.

4. Горшкова К.В., Хабургаев Г.А. Историческая грамматика русского языка. – Москва, 1981.

5. Иванов В.В. Историческая фонология русского языка: Развитие фонологической системы древнерусского языка в Х-ХІІ вв. – Москва, 1968.

6. Иванов В.В. Историческая грамматика русского языка. – Москва, 1990.

7. Нарысы па гісторыі беларускай мовы. – Мінск, 1957.

8. Самсонов Н.Г. Древнерусский язык. – Москва, 1973.

9. Юргелевіч П.Я. Курс сучаснай беларускай літаратурнай мовы з гістарычнымі каментарыямі. – Мінск, 1974.

10. Экзамен па гістарычнай граматыцы беларускай мовы ў пытаннях і адказах: Практыкум. – Віцебск, 2003.

11. Янович Е.И. Историческая грамматика русского языка. – Минск, 1986.

12. Янкоўскі Ф.М. Гістарычная граматыка беларускай мовы. – 3-е выд., выпр. – Мінск, 1989.

Кантрольныя працы І-га ўзроўню

Заданне 1.

Ад наступных праславянскіх форм утварыце агульнаўсходнеславянскія, стараславянскія і заходнеславянскія адпаведнікі. Растлумачце, як утварыліся падобныя формы.

Варыянт 1: *moltъ,* serda,* pelnъ.

Варыянт 2: *korva, *melti,* verdъ.

Варыянт 3: *gorchъ, *gelbъ, * berza.

Варыянт 4: *kolsъ, *dervo, *gerben.

Заданне 2.

Растлумачце, якімі фанетычнымі зменамі абумоўлены чаргаванні зычных гукаў у наступных словах агульнаўсходнеславянскай мовы.

Варыянт 1: кладеть – класти – клалъ.

Варыянт 2: красти – кража – крадеть..

Варыянт 3: пропасти – пропад@ – пропажа.

Варыянт 4: äàìü – äàä#òü – дасть.

Заданне 3.

Падкрэсліце гукі, якія чаргуюцца. Растлумачце чаргаванні ў словах. Вызначце, які варыянт кораня больш старажытны.

Варыянт 1: ðàñï#òè – распинати –распьн@.

Варыянт 2: çà>òè – заимати – заимъ.

Варыянт 3: âúç# –възимати –възьм@.

Варыянт 4: ñúí#òè –сънемл\ –сънимати.

Заданне 4.

Растлумачце, калі і ў якіх фанетычных умовах утварыліся выдзеленыя шыпячыя і свісцячыя гукі ў наступных агульнаўсходнеславянскіх словах.

Варыянт 1: äoóø", старьць, страшити, äú÷è, ëèöå, íî÷ü, ïàñòoóñè, мънoжьство.

Варыянт 2: ƒрhшьникъ, ïëà÷\, íîæü, дрьжати, хытрьць, соуша, помози, стеречи .

Варыянт 3: âîæü, коупьць, слоужьба, ñâh÷à, êîæà, дроузh, кричати, òüø÷".

Варыянт 4: áhæèòü, съносh, ñàæà, отьць, ïð#æà, íîø\, сторожь, êúí#æe.

Заданне 5 .

Дайце гістарычны каментар фанетычным зменам, якія адбыліся ў наступных агульнаўсходнеславянскіх словах пасля страты рэдукаваных галосных гукаў [ь], [ъ].

Варыянт 1: îãíü, вепрь, кръвь, кождьныи. çåëü~, мъножьство, жьрло.

Варыянт 2: мhстьце, гърнъ, глътати, ñhìü", събожь~,въдова, ðúøà.

Варыянт 3: съчасть~, дъхорь, правьда, вьрвъка, бобръ, ÷üòî, витьбъскъ .

Варыянт 4: бъчела, ïüþ, пълнъи, шьвьць, вихрь, дьрнъ, бороздьна.

Заданне 6 .

Высветліце, якім шляхам (фанетычным ці па аналогіі) адбыўся пераход [э]→[о] ў наступных словах. Пакажыце гістарычныя ўмовы, пры якіх адбыўся гэты працэс.

Варыянт 1: дьрнъ, ãîëü~, тьмьнъи, íà березh, землею, ìåäú.

Варыянт 2: æèòü~, ãíhçäà, ñâî~, коньмь, неслъ, веселъи

Варыянт 3: овьсъ, ñhñòðû, межею, ëåäú, везлъ, êîïü~.

Варыянт 4: береза, пеклъ, òâî~, жьлтъи, ñhäüëà, ñâh÷åþ.

Кантрольныя працы ІІ-га ўзроўню

Заданне 1.

Прасачыце гісторыю першага поўнагалосся на прыкладах наступных слоў. Напішыце праславянскія, агульнаўсходнеславянскія, стараславянскія і заходнеславянскія адпаведнікі сучасных беларускіх слоў.

Варыянт 1: серада, баразна, жарабя.

Варыянт 2: далонь, сорам, жолаб.

Варыянт 3: бараніць, бераг, малако.

Варыянт 4: чаравік, наравіць, порах.

Варыянт 5: палоць, дрэва, палон.

Варыянт 6: голад, кароста, ашаламіць.

Варыянт 7: бяроза, навярэдзіць, чарэнь.

Заданне 2.

Растлумачце, у выніку якіх фанетычных зменаў узніклі варыянты каранёў.

Варыянт 1: жэрдка – гарадзіць; кладу – пакладзеш – паклала – пакласці – паклажа – паклаў.

Варыянт 2: від – ненавідзець – нянавісць – ненавіджу; тапелец – патануць.

Варыянт 3: ем – снедаць – есці – ежа; кветка – квецень – цвісці.

Варыянт 4: прасці – спрадзены – праду – пража – прала; паведаміць – вестка – вяшчун.

Варыянт 5: улада – валодаць –воласць; гінуць – пагібель.

Варыянт 6: княгіня – князь – княжанне; плесці – перапляценне – пляту – пляла.

Варыянт 7: ідуць – ідзеш – знайсці; крадуць – пакража – крала – красці – украў.

Заданне 3.

Падкрэсліце гукі, якія чаргуюцца. Растлумачце чаргаванні ў словах.

Варыянт 1: памяць – успамінаць – помню – памінкі – помнік.

Варыянт 2: узяць – вазьму – узятак. Семя – семені.

Варыянт 3: жаць – зажымаць – жму – ужымкі –жменя.

Варыянт 4: заняць –занімаць – займу – займаць – узаемны.