- •Прадмова
- •Беларуская мова. Этапы станаўлення і развіцця
- •Заданні
- •1. Дапішыце сказы, дапоўніўшы іх інфармацыяй:
- •2. Прачытайце наступныя тэксты. Напішыце тэкст па пачатку.
- •Напішыце міні-сачыненне на адну з прапанаваных тэм:
- •Лексікалогія Адназначныя і мнагазначныя словы
- •2. Растлумачце значэнне слоў і выразаў. Выкарыстоўвайце пры неабходнасці тлумачальны слоўнік.
- •3. Прачытайце тэкст. Знайдзіце ў тэксце мнагазначныя словы, патлумачце іх значэнне.
- •Амонімы
- •Заданні
- •1. Вызначце від амонімаў.
- •2. Складзіце словазлучэнні з кожным словам, вызначце тып кожнай пары.
- •3. Суаднясіце:
- •Заданні
- •1. Выпішыце спачатку адназначныя словы, а пасля – мнагазначныя.
- •Заданні
- •1. Падбярыце да кожнага слова групу сінонімаў. Падкрэсліце дамінанту.
- •2. Ці правільна падабраны сінонімы да кожнага рада? Абгрунтуйце свой адказ.
- •12. Перакладзіце тэкст на беларускую мову. Выпішыце словы, да якіх можна падабраць сінонімы.
- •Антонімы
- •Заданні
- •1. Падбярыце да слоў антонімы.
- •2. Ці правільна падабраны да слоў антонімы? Абгрунтуйце, наколькі правільна падабраны антонімы да слоў.
- •Паронімы
- •Заданні
- •1. Складзіце і запішыце сказы з наступнымі словамі-паронімамі.
- •2. Спішыце сказы, выбраўшы правільнае слова з прапанаваных.
- •Лексіка беларускай мовы паводле паходжання
- •Заданні
- •1. Падбярыце да запазычаных слоў беларускія адпаведнікі.
- •2. Прачытайце тэкст. Выпішыце іншамоўныя словы. Дайце іх тлумачэнне.
- •3. Перакладзіце тэкст на беларускую мову. Дайце загаловак. Падкрэсліце іншамоўныя словы.
- •Лексіка беларускай мовы паводле сферы ўжывання
- •Заданні
- •1. Вызначце, да якога тыпу паводле ўжывання адносіцца слова. Патлумачце выбар.
- •2. Запішыце словы па-беларуску.
- •3. Прачытайце. Выпішыце са сказаў прафесіяналізмы і навуковыя тэрміны. Вызначце, да якой галіны навукі, тэхнікі, вытворчасці яны адносяцца.
- •2.3. Актыўная і пасіўная лекіка
- •Заданні
- •1. Выпішыце спачатку гістарызмы, затым архаізмы. Падбярыце да іх сучасныя адпаведнікі. Карыстайцеся тлумачальным слоўнікам беларускай мовы.
- •2. Выпішыце неалагізмы, дайце іх тлумачэнне.
- •3. Прачытайце верш. Выпішыце ўстарэлыя словы, вызначце іх тып і функцыю ў тэксце. Якую функцыю выконваюць устарэлыя словы ў вершы. Слова
- •Лексікаграфія
- •Заданні
- •1. Прачытайце. Раскажыце пра змест і будову слоўнікавых артыкулаў у тлумачальным слоўніку беларускай мовы.
- •2. З дапамогай “Русско-белорусского фразеологического словаря” а. І. Кісялёва вызначце беларускія адпаведнікі да наступных рускіх фразеалагізмаў
- •Тэрміналагічная сістэма беларускай мовы з гісторыі фарміравання і развіцця беларускай навуковай тэрміналогіі
- •Паняцце тэрміна. Тэрміналогія на сучасным этапе
- •Заданні
- •1. Карыстаючыся тэрміналагічным слоўнікам, дайце тлумачэнне наступным тэрмінам.
- •2. Перакладзіце тэрміны на беларускую мову. Пры ўзнікненні цяжкасцей карыстайцеся перакладным слоўнікам.
- •3. Суаднясіце:
- •4. Прачытайце тэксты. Перакладзіце на беларускую мову.
- •Функцыянаванне беларускай мовы ва ўмовах білінгвізму
- •Фанетычная інтэрферэнцыя
- •Марфалагічная інтэрферэнцыя
- •Сінтаксічная інтэрферэнцыя
- •Асаблівасці пабудовы словазлучэнняў
- •Марфалагічныя нормы беларускай літаратурнай мовы
- •Назоўнік
- •Заданні
- •1. Запішыце словазлучэнні па-беларуску. Складзіце з імі сказы і запішыце.
- •2. Адзначце назоўнікі, якія не маюць формы множнага ліку:
- •3. Прачытайце тэкст. Выпішыце з тэксту назоўнікі, якія ўжываюцца толькі ў форме адзіночнага ліку.
- •4. Прачытайце тэкст, вызначце асноўную думку, дайце загаловак. Выпішыце з тэксту назоўнікі і пастаўце іх у месным склоне, растлумачце напісанне канчаткаў.
- •Першае скланенне
- •Заданне
- •1. Пастаўце назоўнікі ў давальным і месным склонах адзіночнага ліку. Складзіце з імі сказы, абгрунтуйце выбар канчаткаў.
- •Другое скланенне
- •Заданні
- •1. Спішыце сказы, дапісаючы патрэбныя канчаткі назоўнікаў і расстаўляючы неабходныя знакі прыпынку.
- •2. Назоўнікі, што ў дужках, пастаўце ў патрэбнай граматычнай форме. Запішыце словазлучэнні, растлумачце правапіс канчаткаў назоўнікаў. З трыма словазлучэннямі (на выбар) складзіце сказы і запішыце іх.
- •4. Растлумачце, чаму ў адным выпадку выдзеленыя словы пішуцца з канчаткам –а, а ў другім – у.
- •Трэцяе скланенне
- •Заданне
- •1. Пастаўце назоўнікі ў творным склоне, складзіце з імі сказы і запішыце.
- •Скланенне назоўнікаў у множным ліку
- •Заданні
- •1. Прачытайце тэкст, знайдзіце назоўнікі, якія стаяць у форме множнага ліку, вызначце іх склон. Утварыце ад назоўнікаў па магчымасці формы адзіночнага ліку.
- •2. Адзначце назоўнікі, якія ў форме роднага склону множнага ліку маюць варыянтныя канчаткі.
- •Ужыванне і правапіс некаторых уласных назоўнікаў
- •Заданні
- •1. Прачытайце тэкст, знайдзіце ўласныя назоўнікі і праскланяйце іх.
- •3. Прачытайце тэкст. Назоўнікі пастаўце ў родным, давальным, месным склонах, абгрунтуйце напісанне канчаткаў.
- •4. Прачытайце тэкст. Выпішыце асобна назоўнікі, якія абазначаюць жывыя істоты, прадметы рэчаіснасці, прыродныя з’явы, апрадмечаныя якасці, апрадмечаныя дзеянні, абстрактныя паняцці.
- •Заданні
- •1. Адзначце сказы з няправільным утварэннем ступеняў параўнання прыметнікаў. Адрэдагуйце сказы і запішыце іх.
- •2. Перакладзіце словазлучэнні на беларускую мову.
- •3. Прачытайце верш, выпішыце прыметнікі, з якімі можна ўтварыць ступені параўнання. Растлумачце спосабы іх утварэння.
- •4. Прачытайце тэкст, вызначце асноўную думку. Знайдзіце прыметнікі, вызначце іх граматычныя катэгорыі і сінтаксічную функцыю.
- •Лічэбнік
- •Заданні
- •Запішыце лічэбнікі словамі.
- •2. Запішыце лічэбнікі па-беларуску. Параўнайце гучанне і напісанне.
- •3. Перакладзіце тэкст на беларускую мову. Лічэбнікі запішыце словамі.
- •4. Адзначце словазлучэнні, у якіх назоўнікі і прыметнікі ўжываюцца правільна:
- •7. Пастаўце лічэбнікі ў патрэбнай склонавай форме і запішыце іх словамі. Выпішыце тэрміны, растлумачце іх значэнне.
- •Займеннік
- •5. Спішыце, замяняючы лічэбнікі словамі. Вызначце лік, род, склон парадкавых лічэбнікаў.
- •6. Спішыце, устаўляючы прапушчаныя літары ў адпаведнасці з новымі правіламі арфаграфіі.
- •Заданні
- •1. Спішыце, устаўляючы прапушчаныя літары. Вызначце склон зваротнага займенніка сябе.
- •2. Складзіце сказы з займеннікам сябе і прыназоўнікамі пад, перад, аб, ад, пры, у, за, каля, дзеля.
- •4. Прачытайце тэкст. Вызначце асноўную думку. Выпішыце займеннікі, вызначце іх разрад.
- •Дзеяслоў
- •Заданні
- •1. Запішыце словы па-беларуску. Абазначце суфіксы і растлумачце іх правапіс.
- •2. Прачытайце тэкст, паставіўшы дзеясловы ў патрэбнай форме. Выпішыце граматычныя асновы сказаў, абазначце канчаткі дзеясловаў, вызначце спражэнне дзеясловаў.
- •3. Дзеясловы закончанага трывання замяніце дзеясловамі незакончанага трывання, растлумачце правапіс суфіксаў дзеясловаў. Назавіце дзеясловы, у якіх адбываецца чаргаванне гукаў у дзеяслоўнай аснове.
- •Дзеепрыметнік
- •Заданні
- •1. Ад дзеясловаў, што ў дужках, утварыце ўласцівыя беларускай мове дзеепрыметнікі і запішыце сказы. Абазначце суфікс, з дапамогай якога ўтварылі кожны дзеепрыметнік.
- •3. Перакладзіце сказы на беларускую мову, выкарыстоўваючы магчымыя формы замены дзеепрыметнікаў.
- •4. Ад дзеясловаў утварыце ўсе магчымыя формы дзеепрыметнікаў.
- •5. Перакладзіце тэкст на беларускую мову. Параўнайце напісанне дзееепрыметнікаў у рускай і беларускай мовах.
- •Дзеепрыслоўе
- •Заданні
- •1. Знайдзіце сказы з няправільна выкарыстанымі дзеепрыслоўямі і выпраўце памылкі.
- •2. Спішыце сказы, замяняючы дзеясловы, змешчаныя ў дужках, дзеепрыслоўямі. Пастаўце, дзе трэба, коскі.
- •Прыслоўе Вышэйшая ступень параўнання прыслоўяў
- •Найвышэйшая ступень параўнання
- •Заданні
- •1. Спішыце сказы, падкрэсліце прыслоўі і пастаўце да іх пытанні. Зрабіце марфемны разбор прыслоўяў.
- •2. Спішыце сказы, раскрываючы дужкі. Растлумачце правапіс прыслоўяў.
- •3. Перакладзіце на беларускую мову.
- •Сінтаксіс Каардынацыя дзейніка і выказніка
- •Заданні
- •1. Прачытайце сказы. Знайдзіце і выпраўце памылку у каардынацыі дзейніка і выказніка. Запішыце выпраўленыя варыянты сказаў.
- •2. Прачытайце тэксты. Раскрыйце дужкі, ужываючы выказнік у адпаведнай форме.
- •Функцыянальныя стылі маўлення
- •Навуковы стыль
- •Заданні
- •1. Прачытайце тэкст, вызначце стыль тэксту і тып маўлення. Абгрунтуйце адказ.
- •Афіцыйна-дзелавы стыль
- •Узоры дзелавых папер
- •Культура прафесійнага маўлення
- •Публічная прамова і яе асаблівасці
- •Заданні
- •1. Падрыхтуйце публічнае выступленне паводле адной з прапанаваных тэм, выкарыстоўваючы наступныя прыёмы актывізацыі ўвагі слухачоў:
- •2. Прааналізуйце публічнае выступленне сваіх таварышаў па наступным плане.
- •3. Запішыце наступныя выказванні па-беларуску.
- •Маўленчы этыкет і культура зносін
- •Заданні
- •2. Перакладзіце тэкст на беларускую мову. Вызначце асноўную думку тэксту. Выпішыце ключавыя словы, якія адлюстроўваюць тэму тэксту. Як вы разумееце выраз вучыцца інтэлігентнаму маўленню?
- •3. Зрабіце камплімент у адной з наступных сітуацый зносін. Пахваліце: 1) выгляд суразмоўцы; 2) густ суразмоўцы ў адзенні; 3) ацаніце чалавечыя якасці суразмоўцы (тактоўнасць, спагадлівасць і інш.).
- •Тэксты для кантрольнага (заліковага) перакладу з рускай мовы на беларускую па ўсіх спецыяльнасцях Что такое радиация
- •Естественные источники ионизирующего излучения
- •Искусственные источники ионизирующего излучения
- •Чем каждый из нас может помочь природе Разделяйте отходы!
- •Хрупкий мусор
- •Всем миром
- •Беловежские кварталы
- •С “августейшей” родословной
- •Природоохранные заботы
- •Воздух стал чище
- •А отходы – на переработку
- •Кароткі руска-беларускі тэрміналагічны слоўнік
- •Літаратура Асноўная літаратура
- •Дадатковая літаратура
Заданні
1. Дапішыце сказы, дапоўніўшы іх інфармацыяй:
1) Старабеларуская мова ўзнікла прыкладна ў …
2) У якасці дзяржаўнай мовы ў Беларусі руская мова ўведзена…
3) … – вядомыя беларускія асветнікі
4) Беларуская мова адносіцца да …сям’і, да … групы, да … падгрупы.
5) Паводле новых правіл арфаграфіі наступныя словы пішуцца з літарай: Ватэрло.., Токі.., Ры.. дэ Жан..йра, прынт..р, скут..р, фламаст..р, правайд..р.
2. Прачытайце наступныя тэксты. Напішыце тэкст па пачатку.
1) Як ад нараджэння звяры, што ходзяць у пустыні, ведаюць ямы свае; птушкі, што лятаюць у паветры, ведаюць гнёзды свае; рыбы, што плаваюць па моры і ў рэках, чуюць віры свае; пчолы і падобныя ім бароняць вуллі свае, – гэтак і людзі, дзе нарадзіліся і ўскормлены, у Бога верачы, да таго месца вялікую ласку маюць (Францыск Скарына).
2) Родная мова ў дакладным значэнні ёсць самая любімая спадчына нацыі; праз яе пасрэдніцтва лягчэй за ўсё пранікнуць у душу нацыі, закрануць пачуцці, праясніць розум, падштурхнуць адпаведную думку, заклікаць да дзеяння, змагацца са страсцямі, ствараць дабрачыннасць (Аляксандр Ельскі).
3) ...Закладзі спадчыну ў мову – перш за ўсё. Бо выдзьмуць вятры з гісторыі напамінак пра тых, хто нядбала адмахваецца ад яе, як ад нечага брыдотнага і аджытага, або усчынае дратаваць роднае з родных – сваё Слова. Адно яно будзе жыць, бо ў мове закладзена вялікая жыццетрываласць, і нездарма дайшло ад старажытных: “У пачатку было Слова, і Слова было ад Бога, і Бог быў Слова” (Максім Лужанін).
Напішыце міні-сачыненне на адну з прапанаваных тэм:
• Мова – духоўны скарб народа
• “Не пакідайце мовы сваёй, каб не ўмёрлі…” (Ф. Багушэвіч)
Лексікалогія Адназначныя і мнагазначныя словы
Лексікалогія – гэта навука аб словах і аб слоўнікавым складзе мовы.
Слова – найменшая сэнсавая адзінка мовы, асноўная функцыя слова ў мове – назыўная, або намінатыўная. Словы служаць для абазначэння прадметаў, іх якасцей, дзеяння, стану, прыметы дзеяння, колькасці. Гэта граматычныя значэнні слоў. Яны даюць падставу для вылучэння часцін мовы і іншых граматычных класаў.
Змест слова складае яго лексічнае значэнне. У лексічным значэнні праяўляецца нацыянальная своеасаблівасць мовы. Са змяненнем умоў самога жыцця змяняецца і лекічнае значэнне слоў.
Словы, якія маюць толькі адно значэнне, называюцца адназначнымі. Гэта пераважна словы, якія абазначаюць навуковыя і тэхнічныя паняцці, а таксама некаторыя назвы раслін, жывёл, птушак, прадметаў (кісларод, гідрасфера, алень, аловак і інш.). Большасць слоў беларускай мовы маюць не адно, а некалькі значэнняў, такія словы называюцца мнагазначнымі. Напрыклад, бялок – гэта празрыстая частка птушынага яйца, якая акружае жаўток; бялок - складанае арганічнае рэчыва; белая, празрыстая абалонка вока. Вылучаюцца тры віды мнагазначных слоў: метафара (перанос назвы з аднаго прадмета на іншы на аснове падабенства іх прыкмет – формы, колеру, функцыі і інш.) ідзе чалавек – ідзе зіма, яблык (плод) – вочны яблык; метанімія (перанос назвы з аднаго прадмета на іншы на аснове сумежнасці, часавых, прасторавых, асацыятыўных сувязей) аўдыторыя – памяшканне і слухачы, ліст – матэрыял для пісьма і дакумент; сінехдаха (замена назвы цэлага на частку цэлага або перанос з адзіночнага ліку на множны лік і наадварот) вольна ў небе птушцы (не адной, а ўсім птушкам).