- •Раздзел I. Арфаграфія
- •§ 1. Правапіс галосных о, э – а (ы)
- •§ 2. Правапіс галосных е, ё, я
- •§ 3. Некаторыя асаблівасці правапісу галосных у складаных словах
- •§ 4. Правапіс і, ы, й пасля прыставак
- •§ 5. Правапіс у, ў.
- •§ 6. Правапіс падоўжаных зычных
- •§ 7. Правапіс спалучэнняў зычных
- •§ 8. Правапіс мяккага знака і апострафа
- •Булён, нюанс
- •§ 9. Правапіс некаторых прыставак
- •§ 10. Правапіс галосных у некаторых суфіксах
- •§ 11. Правапіс галосных у некаторых канчатках
- •§ 12. Правапіс прыслоўяў і спалучэнняў слоў, блізкіх да прыслоўяў
- •§ 13. Правапіс складаных слоў
- •§14. Ужыванне I правапіс часціц не, ні
- •§ 15. Правапіс некаторых прыназоўнікаў, злучнікаў I часціц
- •§ 16. Асобныя выпадкі ўжывання вялікай літары
- •§ 17. Правілы пераносу
- •Раздзел II. Сінтаксіс і пунктуацыя
- •§ 18. Сказ
- •18.1. Агульнае паняцце аб сказе
- •18.2. Словазлучэнне як састаўная частка сказа
- •18.3. Сувязь слоў у сказе
- •18.4. Віды сказаў Віды сказаў па мэце выказвання
- •Віды сказаў па інтанацыі
- •18.5. Тыпы сказаў паводле структуры
- •§ 19. Знакі прыпынку ў канцы сказа
- •19.1. Кропка
- •19.2. Пытальнік
- •19.4. Шматкроп'е
- •§ 20. Галоўныя члены сказа Дзейнік і выказнік
- •20.1. Дзейнік і спосабы яго выражэння
- •20.2. Выказнік і спосабы яго выражэння
- •20.3. Выражэнне простага выказніка
- •20.4. Выражэнне састаўнога выказніка
- •20.5. Працяжнік паміж дзейнікам і выказнікам
- •§ 21. Даданыя члены сказа
- •21.1. Дапаўненне
- •Прамое і ўскоснае дапаўненне
- •Адасабленне дапаўненняў
- •Адасабленне далучальных членаў сказа
- •21.2. Азначэнне
- •Аднародныя азначэнні
- •Неаднародныя азначэнні
- •Адасабленне азначэнняў
- •Адасабленне недапасаваных азначэнняў
- •21.3. Прыдатак
- •Адасабленне прыдаткаў
- •21.4. Акалічнасці
- •25.7. Адасабленне акалічнасцей Выражаюцца
- •Адасабляюцца
- •§ 22. Аднародныя члены сказа
- •Аднародныя і неаднародныя азначэнні
- •22.1. Знакі прыпынку пры аднародных членах сказа Коска не ставіцца
- •Коска ставіцца
- •§ 23. Абагульняльныя словы
- •23.1. Знакі прыпынку пры абагульняльных словах
- •§ 24. Параўнальны зварот
- •Параўнальны зварот са злучнікам як на пісьме выдзяляецца коскамі:
- •Коска не ставіцца
- •§ 25. Зваротак
- •Коска ставіцца
- •§ 26. Пабочныя канструкцыі
- •Паводле значэння выражаюць
- •§ 27. Складаны сказ
- •27.1. Складаназлучаны сказ
- •27.2. Знакі прыпынку ў складаназлучаных сказах Коска ставіцца
- •Працяжнік ставіцца
- •Коска не ставіцца
- •Кропка з коскай ставіцца
- •§ 28. Складаназалежны сказ
- •28.1. Знакі прыпынку ў складаназалежным сказе
- •28.2. Знакі прыпынку ў складаным бяззлучнікавым сказе
- •Двукроп’е
- •Працяжнік
- •28.3. Знакі прыпынку ў складаным сказе з рознымі відамі сувязі (камбінаваным сказе)
- •§ 29. Простая мова
- •29.1. Знакі прыпынку ў сказах з простай мовай
- •29.2. Замена простай мовы ўскоснай. Няўласна-простая мова
- •§ 30. Спосабы цытавання. Знакі прыпынку пры цытатах
- •§ 31. Знакі прыпынку пры выклічніках і гукаперайманнях
- •Комплексныя заданні і тэксты для самастойнай працы
- •Дадатак тэксты дыктантаў
- •Бяздоннае багацце
- •Славуты асілак
- •Любімы адпачынак
- •Крыніца
- •Ясныя дні восені
- •Тэксты пераказаў Паданне пра Агінскага
- •Зорка беларускай паэзіі
- •Сустрэча з зубрам
- •Літаратура
§ 7. Правапіс спалучэнняў зычных
У беларускай мове няма невымоўных зычных (“непроизносимых согласных”). Спалучэнні зычных пішуцца так, як вымаўляюцца:
1. У спалучэнні [стн] зычны [т] не вымаўляецца і на пісьме не перадаецца: посны (пост), свіснуць (свіст), капусны (капуста), вобласць – абласны (руск. областной). Але: баластны, фарпостны, кантрастны, кампостны.
2. У спалучэнні [дт] на канцы іншамоўных слоў зычны [д] не вымаўляецца і на пісьме не перадаецца: Кранштат, Брант, Рэмбрант, Шміт, фарштат.
3. Зычныя [д], [т], [л] у спалучэннях [здн], [рдн], [стл], [лнц], [лнц] і зычныя [к], [г] у спалучэннях [скн], [згн] не вымаўляюцца і на пісьме не адлюстроўваюцца: язда – выязны (руск. выездной), праезд – праязны (руск. проездной), шчаслівы, сонца, наўмысны; бліскаць – бліснуць, бразгаць – бразнуць.
4. Спалучэнні [сч], [сшч] вымаўляюцца адпаведна як [шч] і [шшч], а на пісьме абазначаюцца літарамі сч і сшч: расчоска, расчапіць (кручкі), расшчапіць (на дзве часткі). Выключэнне: шчасце, рошчына, ушчуваць, нішчымны, пяшчота, ушчэнт і вытворныя ад іх.
Практыкаванне 10. Запішыце словы па-беларуску, растлумачце напісанне спалучэнняў зычных.
Радостный, расстилаться, почетный, капустный, солнце, счастливый, Рембрандт, устный, несчастный, поздно, областной, безвыездно, скоростной, свистнул, шестнадцать, жалостный, контрастный, расщепленный, рассадить, Брандт, расслоиться, беззаконие, форштадт.
§ 8. Правапіс мяккага знака і апострафа
Мяккі знак бывае змякчальны і раздзяляльны. Змякчальны мяккі знак ужываецца для абазначэння на пісьме мяккасці папярэдняга зычнага, а раздзяляльны мяккі знак, як і апостраф, паказвае на раздзельнае вымаўленне зычнага з наступным галосным.
З м я к ч а л ь н ы м я к к і з н а к пішацца пасля мяккіх зычных з, л, н, с, дз, ц:
а) на канцы слова: мазь, соль, зелень, лось, мядзведзь, радасць;
б) у сярэдзіне слова перад цвёрдым зячным: пісьмо, дзядзька, бацька;
в) у сярэдзіне слова паміж двума мяккімі зычнымі, калі пры змяненні слова другі зычны становіцца цвёрдым, а першы застаецца мяккім: васьмі – восьмы, пісьменнік – пісьмо, канькі – канькоў, дзьме – дзьмуць, цьмяны – цьма;
г) пасля мяккага [л] перад любым зычным (цвёрдым або мяккім), акрамя [л']: гульня, пальцы, столькі, вельмі. Але: вяселле, ралля, галлё, гуллівы.
Практыкаванне 11. Растлумачце напісанне мяккага знака ў словах.
Эмульсія, рэдзька, фальш, разьба, перабольшванне, яблынька, хрэсьбіны, хадзьба, з’яднаць, фільтр, просьба, разьбяр, пісьменнасць, дзядзька, бацькі, носьбіт, дзьмухавец, запаведзь, разняць, вазьмі, смерць, толькі, надзьмуты, здольнасць.
Мяккі знак пішацца ў некаторых граматычных формах:
Граматычныя формы |
Калі пішацца |
Прыклады |
У назоўніках: а) творнага склону множнага ліку б) перад суфіксам -чык- |
перад канчаткам -мі
калі слова без гэтага суфікса заканчваецца на -нь |
дзецьмі, слязьмі, людзьмі
камень – каменьчык, струмень – струменьчык |
У прыметніках: а) перад суфіксам -ск-
б) у суфіксах -аньк-, -еньк-, -эньк- |
калі гэтыя прыметнікі ўтвораны ад назваў месяцаў на -нь і слова восень
заўсёды |
ліпень – ліпеньскі, чэрвень – чэрвеньскі, восень –восеньскі
прыгожанькі, светленькі, старэнькі |
У дзеясловах загаднага ладу: а) 1-й асобы множнага ліку
б) 2-й асобы множнага ліку |
перад канчаткам -ма
перад канчаткам -це, а таксама перад -ся |
кіньма, станьма, сядзьма
кіньце, станьце, сядзьце агледзься, намылься |
Мяккі знак пішацца:
а) у складаных лічэбніках пяцьдзесят, шэсцьдзесят, пяцьсот, шэсцьсот, дзевяцьсот;
б) у прыслоўі ледзьве (як і ў слове ледзь);
в) у часціцы -сьці ў займенніках і прыслоўях: хтосьці, штосьці, якісьці, дзесьці, кудысьці.
Мяккі знак не пішацца:
а) паміж падоўжанымі зычнымі: жыццё, насенне, палоззе, калоссе;
б) перад мяккім [в']: цвёрда, дзверы, чацвёрты, мядзведзь (але: ледзьве);
в) у словах меншы (менш), іншы (але: большы (больш);
г) на канцы слова пасля літар б, п, м, ф: голуб, стэп, сем, верф.
Дзінькнуць і дзынкнуць, крыльца і крылца
Практыкаванне 12. Спішыце, дзе трэба, устаўце мяккі знак.
Ціхен..кі, ціхен..ка, увас..мярых, мен..шы, дзес..ці, творчас..ць, прайс..ці, снежан..скі, шэсц..сот, чэрвен..скі, разан..скі, чамус..ці, соцен..ка, дз..веры, ледз..ве, с..мешны, людз..мі, сядз..це, лёген..ка, ліпен..скі, аген..чык, чац..вёрты, фантан..чык, дзевяц..сот, стан..це, дзец..мі, кудыс..ці, радас..ці, час..цей, будз..це, дз..ве, студзен..скі, здарэн..не, здол..нас..ць, камус..ці, астрахан..скі.
Р а з д з я л я л ь н ы м я к к і з н а к пішацца пасля зычных з, л, н, с, дз, ц перад галоснымі е, ё, ю, я, і:
а) у словах іншамоўнага паходжання: Лавуазье, дасье, мільён, мільярд, трыльён, Сеньі, канферансье, мадзьяр, парцьеры;
