3 Дәріс. Әлем халықтарының негізгі классификациясы

Жоспары:

1.Әлем халықтарының географиялық, антропологиялық, тілдік,

конфессионалды және шаруашылық-мәдени классификациясының ерекшеліктері.

2. Ресей демографиясының тарихи ерекшелігі

Демографияны тұрғындардың статистикасы ретінде қолдану ұзақ уақыт бойы оның дамуын анықтады және демография бойынша отандық және шет елдік кітаптарда лайықты орнын алды.

Бірақта демографияның «толық қамтуы» өзінің кемшілігі ретінде таныла бастады. Демография - өз жеке пәнімен ерекше ғылым, бірақ ол басқа ғылымдардың пәндерімен сай келмейді және тұрғындарды бейнелеуде статистикалық-математикалық есептеу дұрыс жүрмеуі де мүмкін.

1950 жылдардың аяғында Америка демографы Ф.Лоримен «Егер қандай да бір апостолдық қайталау» жүрсе, Дж.Граунттан бастап біздің күндеріміздің демографиясынан аяқтасақ онда тек қана өлім саны мен өмір сүру ұзақтығы ғана жалғасуда дейді.

Атақты Ресей демографиясының тарихшысы Д.К.Шелестов (1927-2000) ғылым тарихы Дж.Граунттан бастап біздің уақытымызға дейін бір тізімді шектеулігін атап көрсетті.

Демографияның құрылуы ұзақ процесс болды, басында тек өз пәні бар жеке ғылым ретінде көзқарас пайда болды. Тек XX ғасырдың ортасына таман ғана демографтар өздерінің тек қана халықтың саны ғана емес, тек қана оның құрылымы және елінің территориясы жағын ғана емес, ешқандай басқа ғылым зерттемейтінді зерттейтіндігін түсінді .

Тек қазіргі уақытта ғана демографтар демографияның пәні халық санын арттыру, оның санының үзбей жаңалануы, уақыт өткен сайын құрылымның өзгеретінін, туу мен өлудің де дәуірге байланыстылығын анықтады. Бірақта демографиялық ғылымның пәні ретінде халықты өңдіру туралы сұрақ XVIII ғасырдағы ұлы швейцар және ресей математигі Монард Эйлер қойған. Бірақ оның ғылымда нақтылануы үшін екі ғасыр қажет болды. Қазіргі таңда барлық демографтар демографияның пәні халықты өңдеу болып табылатын демография ретінде қарастырады. Бірақта демографияның ғылым ретіндегі қайшылығы қазір жоқ деп айтуға болмайды. Бәрінен бұрын, демография туралы статистикалық бейнелеу түсініктің толық еместігі көрінеді. Мысалы, демография бойынша беделді кітаптардың авторы Г.С.Шройк (J.C.SHroik) және дж.С.Зигель (J.S.Sigel) демографияны кең және тар көлемде қарастырады. Тар мағынада демография «тұрғындардың өсуі, сыйымдылығы , құрылымы және өзгерісі» ретінде түсіндіріледі. Бұл жерде «өсуі» тұрғындардың жай ғана саны, «сыйымдылығы» - берілген уақытта тұрғындардың жай ғана белгілі-бір аймақта орналасуы. «Құрылым» - тұрғындарды жынысы,жасы бойынша бөлу. «Өзгеріс»- тұрғындардың толық санының өсуі немесе төмендеуі. Шройк пен Зигель бойынша демография «қосымшалары бар, мысалы, этникалық, әлеуметтік, экономикалық ерекшеліктері».

Бөлек жеке ғылым ретінде демография туудың, өлудің, некенің және айрылысудың неке жұптарын немесе отбасы құруды қарастырады. Осы процесстің бірлігі ретінде халықты өңдеудің әлеуметтік бейімділігін және заңдылықтарын орындайды. Ол тұрғындардың жастық-жыныстық, некелік және отбасылық құрылымының өзгерісін, демографиялық процесстер мен құрылымдардың өзгерісін, сонымен қатар, осы құбылыстардың өзара әрекеттесуінің шешімі ретінде отбасы мен тұрғындардың жалпы санының өзгеру заңдылықтарын зерттейді. Демография басқа ғылымдардың біреуі зерттемейтін шынайылықтың нақты сапасын зерттейді,- тұрғын ұрпақтарының жаңартылуы, туудың, өлудің өзара әрекеттесу процестері неке, некенің тоқтатылуы, тұрғындардың өсуі. Екінші жағынан статистикалық бейнелеу демография пәнінің шексіз ұлғаюынан алып келеді. Ол Шройк және Зигель бойынша, демографияны кең көлемде анықтауда қолданылады. Олар осы ғылым ең үлкен мөлшерде қарастыруын түсіндіреді, онда демографиялық процестермен байланысты мәселелерді меңгеруді қосқанда, құрама бөлімдерден тұрады. Олардың ішінде тұрғындардың ресурстарға қысымы, депопуляция, отбасы мөлшерін шектеу, иммигранттардың ассимиляциясы, қалалардың мәселелері, жұмыс күші, кірістерді анықтаудағы теңсіздік жатады.

Америкалық демографтар Г.Хаузер мен О.Дункан демографиядағы тар және кең көлемдегі келістердің айырмашылығы туралы айта отырып, біріншісін демографиялық анализ (demographic analysis), ал екіншісі тұрғындар туралы ғылым (population studies) деп көрсетті. Олардың ойынша, демографиялық анализ тұрғындардың өзгеруі. Тұрғындар туралы ғылымның назары тек қана демографиялық өзгерістерде емес, сонымен бірге әлеуметтік, экономикалық, саяси, биологиялық, генетикалық, географиялық ғылымдармен де тығыз байланысты.

4 дәріс. Австралия және Океания халықтрының этнографиясы.

Жоспары:

1. Халықтың этникалық құрамы және этногенез.

2. Этникалық тарих. Этностардың шаруашылық өмірінің түрлері

3. . Материалдық және рухани мәдениеттің мазмұны.

Демография ғылым ретінде «халық», «ұлт» немесе «қоғам» түсініктерімен байланысты аспектілерді назардан тыс қалдырмайды. Мысалы әділ тұрғындардан және тұрғындардың басқа басқа категориясынан бөле алады. Бірақта демографияның басқа «халық» туралы ұғыммен байланысты ғылымдардың айырмашылығы ол тек сандық жағын қарастырады: тұрғындардың саны ғана нақты білім алған адамдар саны. Сонымен қоса, тұрғындардың әлеуметтік статусы туралы сұрақты соңғы уақытқа дейін демография қарастырмады. Қазір демография тұрғындардың сапасына да назар аударады [5].

Отандық ғылымда да демографияны кең және тар мағынада қарастырды. Ғалымдардың бір бөлігі демографиядан халық туралы ғылым екенін айтып және көптеген сұрақтар қоса отырып демография пәнін анықтайды. Бұл жоғарыда айтылғаннан демографияның тарихи статистикалық-бейнелеу түбірімен айтылады. 1960-80 жылдарда шыққан отандық демографиялық кітаптар және ғылыми монографиялар оған тек қана халық саны туралы ғана емес, көптеген сұрақтарды кең көлемде қарастырады.

Халық қоғамның өндірістік күшінің негізгі қайнар көзі болып табылады. Тұрғындардың саны, жыныстық, ұлттық құрамы, білім деңгейі және шаруашылығы туралы мәліметтерді білмей біз елде дұрыс демографиялық саясатты жүргізе алмаймыз.

Қазіргі Қазақстанда демографиялық процестерді зерттеу тек қана ғылыми жағынан өзекті емес, сонымен қатар тәжірибе жағынан да маңызды. Оны Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев былай дейді: «Ойластырылған демографиялық саясатты жүргізу бір жағынан халықаралық талаптарға сай келуі керек, ал екінші жағынан жергілікті халықтың қызығушылығын қарастыру қажет».

Демографиялық мәселе – қазіргі үлкен мәселелердің бірі. Әлеуметтік демографиялық құрылымның талдауы – қазақстандық ғалымдардың толық кешенінің маңызды тапсырмасы.

Республикадағы демографиялық жағдайдың талдауы барысында Қазақстанның даму ерекшеліктерін ескеретін эффективті демографиялық саясатты жүзеге асыратын және өңдейтін, қалыптасқан мәселелерге назар аудармауға болмайды.

Демографиялық зерттеулер қоғамдағы әлеуметтік-психологиялық және әлеуметтік – демографиялық жағдайға тікелей және жанама әсер етеді, өтпелі кезеңде экстремалдық жағдайда әлеуметтік-демографиялық жетістіктерге байланысты болады.

5 дәріс. Қазақ халқының тарихи этнографиялық дамуы.

Жоспар:

1.Халықтың этникалық құрамы. Этникалық тарих.

2. Этностардың георафиялық орналасуы.

3.Шаруашылық және рухани мәдениеттің негізгі формалары.

Қазіргі Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық және саяси дамуы әлі зерттелмеген немесе тарих ғылымдарында орын алмаған нақты тарихи көп мәселелерді шығарды. Бұл ішкі республикалық миграция және басқа ТМД елдеріндегі миграцияның өсуі, денсаулық сақтаудағы жағымсыз жағдайлар, халықтың білімі жағынан жағымсыз жағдайлар, жұмыссыздық. Сонымен, ғалымдардың алдында тезірек шешілуі керек мәселелер қалыптасқан.

Ғылыми-практикалық маңыздылығынан бөлек, тақырыпты өңдеу өсіп келе жатқан ұрпақты патриоттық және интернационалды тәрбиелеуде маңызды. Мұны Қазақстан Республикасы Президентінің Қазақстан Республикасы халқына Жолдауында: «Қазақстанның дамуы үшін республиканың барлық халқының бірігуін қамтамасыз ететін халқының бірігуін қамтамасыз ету керек, Қазақстанда тұратын басқа ұлт өкілдерінің тарапынан қазақ ұлтына деген түсінішпеншілігі мен сыйластығы біздің еліміздегі келісім мен достастықтың негізі болып қолданады» [9].

Жастарды Отанға деген махаббатқа, халқына деген мақтанышқа тәрбиелеу керек. Егемен Қазақстанның барлық халықтарын және ұлтын қосатын жастарды достастық пен бауырластық сезімін тудыруға тәрбиелеу.

Қазақстан Республикасының тұрғындарының саны, құрамы және орналасуы туралы сұрақтар зерттеушілердің назарын бұрыннан қызықтырады. Республиканың халқы бойынша барлық ғылыми әдебиетті 3 топқа бөлуге болады. Біріншісіне Кеңес одағы халқы, соның ішінде Қазақстан Республикасы халқы да жатады.

Кеңес одағы кезінде еліміздің халқының орналасуының мәселелері туралы ең бірінші жұмысты Л.Дубровскийдің «Кеңес одағының халқының орналасуы» (бүкілодақтық 1939 ж. Халықтың санағы бойынша) брошюрасын жатқызуға болады. Ерекше көп жұмыс ретінде халықтың орналасуы жөнінен ғылыми әдебиет соңғы қырық жылда көбейді. Бұл А.Исуповтың «КСРО халқының ұлттық құрамы», А.И.Гозлувтың, М.Г.Григорянцтың «КСРО халқының орналасуы» (тығыздықтың, санның, құрамның статистикалық зерттелуі), В.И.Козловтың «КСРО-ның ұлттылығы», «Этнодемографиялық бейнелеу», «Этникалық демография», С.И.Бруктың «КСРО-дағы этнографиялық процесстер», А.С.Московскийдің, В.А.Юсуповтың «Сібір қалаларындағы халқының құрылуы», онда Қазақстан халқының ұлттық құрамы және санының динамикасы туралы статистикалық мағлұматтар берілген.

Екінші топқа халықтың орналасуы бойынша қазақстандық ғалымдар жатады. Бірінші жұмыс ретінде 1926 жылдағы аймақтың халық санағымен шектелген А.Доничтің «Қазақстан тұрғындары» атты мақаласы жатады. Осы мақаладан кейін 70 жылдарға дейін аймақтың тарихи әдебиетінде бұл сұрақ көтерілмеді. 1961 жылы Г.Макимовтың халықтың орналасуының мәселесін өңдеуді кеңестік ғалымдар аз қарастырған.

70-80 жылдары Қазақстанның революцияға дейінгі демография мәселелерін қарастырылған жұмыстар тізбесі пайда болды. Н.Е.Бекмахановтың «Қазақстандағы және Солтүстік Қырғызстандағы көпұлтты халықтың құрылуы (XVIII-60 жылдары XIXғғ басы)», «Капитализм эпохасындағы Қазақстан мен Қырғызстанның көпұлтты халқы (XIXғ. 60-жж.-1917 ж.)», Н.В.Алексеенконың «Революцияға дейінгі Қазақстанның халқы (1830-1914 ж.ж. саны, құрамы, құрылымы)», А.Ғалиевтің «Қайтақұрылым кезеңінің соңында Қазақстан тұрғындары: саны, ұлттық және әлеуметтік-кәсіби құралы» атты декларациясында, 1926 жылғы тұрғындардың Бүкілодақтық санағының материалдарының негізінде, мұрағатты және әдеби қайнаркөздермен халықтың құрамы 3 аспектіде қарастырылады: этнографиялық, тұрғындардың мінездемесі және әлеуметтік–кәсіби деңгейі. Автордың айтуынша Қазақстан тұрғындарының динамикасы тарих, шаруашылық-тұрмыстық, табиғи-климаттық, этно-демографиялық, әлеуметтік-кәсіби және тағы басқа факторладың өзара әрекеттесуі мен қиын саяси және экономикалық жағдайда қалыптасқан. А.Ғалиев басты назарын қазақ және орыс тұрғындарының жастық-жыныстық құрылымын зерттеуге бөледі. Қазақтардың отбасы құрылымына, тұрғындардың географиясына, әлеуметтік құрылымына және кәсіби құрамына талдау жасаған.

Халықтардың этникалық тарихы. Аймақ бойынша этникалық прцестердің даму ерекшеліктері. Материалдық және рухани мәдениеттің дәстүрлері.

Халықтардың этникалық тарихы. Аймақ бойынша этникалық прцестердің даму ерекшеліктері. Материалдық және рухани мәдениеттің дәстүрлері.