Келер шақ

МАҚСАТТЫ

Е+-мақ,-мек,-бақ,-бек+жж

М.: Біз айт+пақ+пыз

БОЛЖАЛДЫ

Е+-ар,-ер,-р+ж.ж.

М.: Сендер сөйле+р+сіңдер

АУЫСПАЛЫ

Е+-а,-е,-й+Ж.Ж. (ІІІЖ. –ды,-ді)

М.: Олар кел+е+ді

РАЙЛАР

ОРЫСША БАЛАМАСЫ

ЖАСАЛУ ЖОЛДАРЫ

АШЫҚ

ПРОСТОЕ

Өткен, осы, келер шақтағы етістіктер

ҚАЛАУ

ЖЕЛАТЕЛЬНОЕ

1. Е+-ғы, -гі, -қы, -кі+Т.Ж.+ кел(О.,Ө.,К. шақта)

М.: Менің же+гі+м кел+іп тұр

2. Ш.Р.+екен, игі еді

М.: кел+се екен, бол+са игі еді

ШАРТТЫ

УСЛОВНОЕ

Е+са, се

М.: Қар жау+са, күн суытады.

БҰЙРЫҚ

ПОВЕЛИТЕЛЬНОЕ

М.: мен бар+айын; сен бар+; Сіз бар+ыңыз;

ол бар+сын

атауы

түрлері

жасалу жолдары

Етіс – етістіктің істеушіге, істелетін затқа қатынасына байланысты мағыналық және тұлғалық жағынан құбылуы

негіз

Етістіктің алғашқы тура қалпында қолданылуы. М.: ал, оқы, жүр

ырықсыз

Кімнің істегені көрсетілмейтін етістік.

Е+-ыл,-іл,-л,-ын,-ін,-н. М:ашылды, оқылды

өздік

Іс істеуші айтылып, іс өзіне жұмсалған етістік.

Е+-ын,-ін,-н. М.: Ғабит жуынды

өзгелік

Әрекеттің біреу арқылы жасалатынын білдіретін етістік.

Е+-ыт,-іт,-т,-дыр,-дір,-тыр,-тір,-ғыз,-гіз, -қыз, -кіз,-ыр,-ір,-ыз,-із. М.: оқытты

ортақ

Біреу емес бірнеше адамның істеген ісін көрсететін етістік.

Е+-ыс,-іс,-с. М.:оқысты, жазыстым

көсемше – негізгі қимыл-амалды білдіретін, айқындап тұратын, жекеше-көпше болып бөлінбейтін, күрделі етістік құрамында қолданатын түрі

ауыспалы шақтық

Етістік (есімше) + -а, -е, -й

М.: айта отыр, жаза бастады

өткен шақтық

Етістік (есімше) + -ып, -іп, -п

М.: жасап отыр, көріп болды

келер шақтық

Етістік (есімше) + -ғалы, -гелі, -қалы, -келі

М.: оқығалы келді, бергелі барды

есімше – бірде етістік, бірде есімдер қызметін атқаратын, есімдерше түрленетін етістік түрі

ауыспалы шақтық

Е+-а,-е,-й+-тын,-тін

М.: жүретін, сөйлейтін

өткен шақтық

Етістік (есімше) + -ған, -ген, -қан, -кен

М.: ашқан, берген

келер шақтық

Е+ -ар, -ер, -р

М.: болар, жүрер

тұлғалық түрлері

НЕГІЗГІ

әрең, тым, тіпті, әдейі, жорта, жоғары, ілгері, төмен, әрі, бермен, әрмен, ерте, кеш, нақ, дәл, нағыз, сәл, әнтек, ұдайы, дереу, ең, төтенше, ерекше

ТУЫНДЫ

1. -ша, -ше. М.: жаңа+ша, ескі+ше, орыс+ша.

2. –лай,-лей,-дай,-дей,-тай,-тей. М.: тіке+лей, жаз+дай.

3. –сыз, -сіз. М.: есеп+сіз, үздік+сіз.

4. Б.с. М.: ал+ға, бос+қа.

5. Ж.с. М.: лез+де, күн+де.

6. Ш.с. М.: шеті+нен, ежел+ден.

7. К.с. М.: реті+мен, күні+мен.

8. Сөздердің бірігуі. М.: бүгін, биыл

9. Сөздердің қосарлануы. М.: енді-енді, бостан-босқа, оп-оңай.

10. Тіркес түрінде. М.: құр босқа, ала жаздай, қас пен көздің арасында.

мағыналық түрлері

МЕЗГІЛ

бүгін, кеше, биыл, жаздыгүні, күнде, баяғыда, күніге, кешке, әлгіде, ежелден

МЕКЕН

артынан, алға, ілгері, төмен, жоғары, әрмен, бермен, әрі, артқа

МАҚСАТ

әдейі, қасақана, жорта, әдейілеп

МӨЛШЕР

осынша, мұнша, неғұрлым, соғұрлым, есепсіз, шетінен, мұншалық, мұншама, үздіксіз

КҮШЕЙТКІШ

тым, ең, нақ, дәл, тіпті, нағыз, орасан зор

КИМЫЛ-СЫН

ақырын, тез, бірден, шалқасынан, емін-еркін

СЕБЕП-САЛДАР

босқа, амалсыздан, бекерге, лажсыздан