Pochodzenie państwa – teoria podboju

Odwołuje sie on do pierwotnych grup ludzkich. Grupy te przybierały postać hord (mniejsze grupy) i plemion (większe grupy - połączenie hord). Grupy te walczyły między sobą. Pojawiają się początki przywództwa. Powstają pierwsze ośrodki władzy na określonych terytoriach. Podstawowym czynnikiem tworzenia się organizacji państwa jest tu walka pomiędzy poszczególnymi grupami społecznymi. Państwo nie może powstać bez użycia siły. Władzę zdobywało plemię liczniejsze i lepiej zorganizowane, podporządkowywało sobie słabszą grupę, najczęściej czyniąc ich niewolnikami. Najważniejszą klasą była klasa panów (zwycięzców), najmniej ważna była klasa zwyciężonych. Z czasem zaczęła wytwarzać się również klasa średnia, która składała się m.in. z kupców.

Teoria podboju – cech państwa

• najdoskonalsza forma organizacji społeczeństwa,

• zwycięska mniejszość panuje nad większością poddanych,

• między poddanymi a panującymi zachodzi różnica ras,

• występuje prawo państwowe,

• państwo powstaje tylko w drodze walki i podboju,

• państwo musi mieć swoje terytorium,

• stosunki pomiędzy poszczególnymi państwami związane są zawsze ze stanem wojny.

Teoria umowy społecznej

Hobes - Koncepcja ta opierała sie na umowie między władcą a poddanymi. Człowiek stał się istotą społeczną. Hobbes zwrócił uwagę na to, że poszczególnym jednostkom bardziej opłaca się żyć w pokoju niż w ciągłej wojnie, choć pierwotny stan był stanem permanentnej wojny. Nie obowiązuje żadne prawo. Ludzie zawierają umowę "każdy z każdym" i powierzają władzę suwerenowi, który przestrzega określonych wcześniej praw. Powstaje państwo zwane Lewiatanem, któremu wszyscy poddani są bezwzględnie posłuszni i podporządkowani.

Rousseau, Locke - uważał, że rozwój materialny z czym wiązał sie również rozwój rolnictwa przyczyniły sie do pojawienia się organizacji państwa. Rozwój tych dwóch dziedzin spowodował wykształcenie się życia społecznego oraz pojawienie się prywatnej własności. Społeczeństwo zgodziło się na tzw. umowę zrzeszenia, która zapoczątkowała powstanie państwa. Pojawił się nowy podział społeczeństwa : rządzący i rządzeni. Umowa zrzeszenia spowodowała ukształtowanie się rządów despotycznych dlatego też część społeczeństwa chciała wrócić do umowy społecznej, która nawoływała do wolności dla wszystkich ludzi i zapewniała im równość.

Wg tej teorii państwo powinno służyć ludziom.

Powstanie państwa w drodze rozpadu wspólnot ludzkich

Engels - zakładał, że w wyniku rozpadu małych wspólnot ludzkich powstają poszczególne grupy społeczne. Wspólna własność zaczyna przekształcać się w gospodarkę indywidualną. Doskonalenie metod pracy powoduje podział społeczeństwa na rodzaj wykonywanej pracy i tym samym powstają zróżnicowane klasy społeczne. W społeczeństwie rodzi się nietolerancja dla klas niższych. Rody przekształcają się w państwo. Droga do tej zmiany jest dość długa. Grupą rządzącą staje się stan najbogatszy.

Stanowiła podstawę marksistowskiej teorii państwa.

Teoria walki klas

Marks - państwo to efekt powstania społeczeństwa klasowego i ukształtowania się własności prywatnej. Dlatego państwo jest narzędziem w rękach klasy posiadającej środki produkcji. Rozpad wspólnot stanowi jej pierwszy okres.

Historyczny model powstania państwa

• Łowmiański – oparta na analizie powstawania państw słowiańskich. Opisał on dwa modele państwa: model ustroju plemiennego w jego późnej fazie oraz model ustroju państwowego we wczesnej fazie. Zauważył on, że niektóre elementy poszczególnych modeli są bardzo podobne. Proces przechodzenia z jednego ustroju do drugiego spowodowany był problemami wewnętrznymi.

Teoria teistyczna

św. Tomasz, św. Augustyn, św. Paweł – państwo powstało z woli Boga. Wywodzi od Boga samą zasadę władzy, natomiast istniejące konkretne państwa traktuje jako dzieła ludzi. Poszczególne państwa mogą być oceniane jako "dobre" lub "złe", a z tymi można podjąć walkę.

Teoria patriarchalna

Filmer – państwo powstało w wyniku ewolucji dawnego naczelnika plemienia, czy też rodu, który z czasem stał się królem. Charakterystyczna dla monarchii feudalnej.

Teoria solidarystyczna

• Durkheim - państwo powstało jako forma solidarnego dzielenia się obowiązkami. Wyróżnił dwa typy więzi (solidarności):

• solidarność mechaniczną (charakterystyczna dla społeczeństw pierwotnych) – opiera się na podobieństwie pomiędzy jednostkami i jednolitym dla wszystkich jednostek systemie norm, świadomość indywidualna jest zaś niemal tożsama ze świadomością zbiorową,

• solidarność organiczną (charakterystyczna dla społeczeństw rozwiniętych) – opiera się na zróżnicowaniu jednostek i społecznym podziale pracy, wynika z potrzeby współpracy (którą reguluje prawo kooperacyjne, np. prawo cywilne czy prawo handlowe), gdzie świadomość zbiorowa odgrywa mniejszą rolę, pozostawiając więcej miejsca na indywidualną inicjatywę i refleksję.

Społeczeństwo to nie suma jednostek.

Teoria psychologiczna - Petrażycki

Państwo to najlepsza forma zaspokajania potrzeb psychicznych – bezpieczeństwa, afiliacji, dominacji.

Państwo wg katolickiej nauki społecznej

Państwo istnieje w świadomości człowieka i ma za zadanie służyć poprawie jakości bytu obywateli. Oparta na doktrynie Kościoła Katolickiego. Jej podstawowe źródło stanowi oficjalna nauka Kościoła, a dalsze – prawo naturalne.

Formy państwa

To całokształt sposobów i metod sprawowania władzy przez rządzących. Składają się na nią cztery elementy: forma rządów, charakter głowy państwa, ustrój terytorialny oraz reżim polityczny.

Wg Arystotelesa: monarchia i tyrania (rządy jednoosobowe), arystokracja i oligarchia (rządy kolegialne) oraz politea i demokracja (rządy ludu).

Typ danego państwa determinuje klasa społeczna, w imieniu, której i interesie sprawowana jest władza państwowa.

Formy państw

• Podział formy państwa ze względu na: 1) reprezentanta najwyższej władzy w państwie - monarchia, - republika; 2) charakter ustroju państwowego: - forma unitarna, - forma federalna, 3) reżim polityczny: - forma demokratyczna, - forma autokratyczna (totalitarna, wojskowa).

Podstawowe typy państwa:

Typ danego państwa determinuje klasa społeczna, w imieniu, której i interesie sprawowana jest władza państwowa.

1. Państwo niewolnicze – wykorzystanie człowieka jako narzędzie pracy, posiadacze niewolników i niewolnicy,

2. Państwo feudalne – poddaństwo chłopów, feudałowie i chłopi ,

3. Państwo kapitalistyczne – traktowanie pracy ludzkiej jako towaru, kapitaliści i proletariat ,

4. Państwo socjalistyczne – eliminuje prywatną własność środków produkcji, robotnicy i chłopi.

Zewnętrzne funkcje państwa

• dbanie o dobry interes państwa za granicą, poprzez prowadzenie działalności dyplomatycznej (nawiązywanie kontaktów politycznych, gospodarczych, sojuszów międzynarodowych)

• obrona granic - zapewnienie obywatelom poczucia bezpieczeństwa przez niwelowanie zagrożenia agresją ze strony innych państw

Wewnętrzne funkcje państwa

• prawodawcza – państwo tworzy prawo, które obowiązuje na jego terytorium,

• porządkowa – utrzymanie ładu i porządku publicznego,

• administracyjna – państwo jest zobowiązane zarządzać krajem za pomocą aparatu administracyjnego; określone organy państwa (np. Rada ministrów, wojewoda, rada gminy) zarządzają odpowiednimi dziedzinami życia publicznego (finanse, gospodarka, oświata itp.),

• socjalna – zwalczanie bezrobocia, polepszanie warunków pracy oraz tworzenie systemu świadczeń socjalnych (czyli zapewnienie obywatelom minimum środków do życia),

• kulturalna – państwo zajmuje się oświatą, ochroną zabytków i miejsc pamięci narodowej, wspieraniem obywateli w ich rozwoju kulturalnym, (np. poprzez przeznaczanie pieniędzy na rozwój rodzimej kinematografii czy tworzenie bibliotek publicznych),

• gospodarcza – państwo jest strażnikiem ogólnych reguł gospodarczych (np. zwalcza monopole, nieuczciwą konkurencję), stwarza warunki do wzrostu gospodarczego (poprzez obniżanie stóp procentowych itp.)

Prawa i obowiązki człowieka i obywatela

Stanowią podstawę funkcjonowania jednostki w demokratycznym państwie. Najczęściej są określone w konstytucji. Polska Konstytucja dzieli je na trzy grupy:

• wolności i prawa osobiste

• wolności i prawa polityczne

• wolności i prawa ekonomiczne, socjalne i kulturalne.

Prawa i wolności osobiste

• prawo do życia,

• nietykalność i wolność osobista,

• prawo do sprawiedliwego procesu,

• prawo do ochrony prawnej życia prywatnego,

• prawo rodziców do wychowania dzieci w zgodzie z własnymi przekonaniami,

• prawo do wolności oraz ochrony tajemnicy komunikowania się

• prawo do nienaruszalności mieszkania,

• wolność poruszania się po terytorium RP,

• wolność sumienia i religii,

• prawo do wolności poglądów oraz do rozpowszechniania informacji.

Prawa i wolności polityczne

• prawo do organizowania pokojowych zgromadzeń oraz uczestnictwa w nich,

• wolność zrzeszania się,

• wolność zrzeszania się w związkach zawodowych, organizacjach społeczno-politycznych,

• prawo do uczestnictwa w referendum czy prawo wyboru (prezydenta, posłów, senatorów oraz przedstawicieli do organów władzy samorządowej),

• prawo do składania wniosków, petycji oraz skarg.

Prawa i wolności ekonomiczne, socjalne i kulturalne

• prawo do posiadania własności oraz prawo do dziedziczenia,

• wolność wyboru miejsca pracy i wykonywania zawodu,

• prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy,

• prawo do zabezpieczenia społecznego w razie niezdolności do pracy spowodowanej chorobą, inwalidztwem czy podeszłym wiekiem,

• prawo do ochrony zdrowia,

• prawo do nauki,

• ochrona praw dziecka,

• wolność twórczości artystycznej i badań naukowych.

Obowiązki obywatelskie

• wierność i troska o wspólne dobro narodu i społeczeństwa,

• przestrzeganie prawa RP,

• ponoszenie ciężarów i świadczeń na rzecz państwa (np. płacenie podatków),

• obrona Ojczyzny,

• dbałość o stan naturalnego środowiska, a także ponoszenie odpowiedzialności za jego zagrożenie i niszczenie.

Rola jednostki w społeczeństwie

Pozycja społeczna – relacje pomiędzy jednostką a otoczeniem. Otoczenie oczekuje wypełniania określonych ról społecznych przez jednostkę. Współcześnie duże znaczenie dla pozycji społecznej mają prawa człowieka, a dokładniej prawa i wolności oraz obowiązki. Podstawą jest zasada wolności działania. Obecnie dzieli się prawa człowieka na prawa pierwszej generacji (prawa i wolności publiczne) oraz drugiej generacji (ekonomiczne, społeczne, kulturalne). Pojawiła się koncepcja praw trzeciej generacji (życia w pokoju, rozwoju osobistego, poszanowania środowiska naturalnego).

Ochrona praw człowieka

Na płaszczyźnie międzynarodowej (powszechne i regionalne):

Trzeba tu przede wszystkim wymienić Europejski Trybunał Praw Człowieka. Ponadto Międzynarodową Organizację Pracy czy Komisję Praw Człowieka ONZ. Poszczególne regiony posiadają własne instytucje, np. w Afryce: Komisja Praw Człowieka i Ludów oraz Afrykański Trybunał Praw Człowieka i Ludów realizujące Afrykańską Kartę Praw Człowieka i Ludów.

Na płaszczyźnie krajowej:

Ma źródło w Konstytucji RP (art. 30). Stanowi obowiązek władzy publicznej. Organy powołane do ochrony: Rzecznik Praw Obywatelskich, Trybunał Konstytucyjny, Parlament, niezawisłe sądy. Ochroną praw i wolności zajmują się też instytucje społeczne, jak Amnesty Internatonal czy Helsińska Fundacja Praw Człowieka w Polsce.

Sprawiedliwość

• Dawniej „sprawiedliwy” to przestrzegający prawa. Obecnie raczej „oddający to, co mu się należy”.

• Formuły sprawiedliwości:

1. wyrównawcza – oparta na „zasadzie odpłaty”, tj. świadczeniu w zamian za otrzymane świadczenie;

2. rozdzielcza – podział dóbr i ciężarów pomiędzy członków społeczeństwa. Może być oparta na różnych zasadach: każdemu po równo, każdemu według potrzeb, każdemu według wysiłku, każdemu według wyników lub zasług, każdemu według urodzenia,

3. sprawiedliwości społecznej.

Prawo - pojęcie

• oznacza uporządkowany formalnie treściowo zbiór norm o pewnych szczególnych cechach (prawo przedmiotowe),

• zespół określonych norm postępowania,

• zespół faktów psychicznych i społecznych związanych z określonego rodzaju normami.

Prawo a inne systemy norm

Oprócz prawa funkcjonują inne systemy norm, które również wpływają na zachowanie jednostki, np. społeczne, religijne, moralne czy zwyczajowe. Sytuacją idealną jest, gdy reguły postępowania wynikające z tych systemów są ze sobą zgodne. W przeciwnym razie jednostka musi dokonać wyboru, której regule się podporządkuje. Nie zawsze będzie to norma prawna.

Koncepcje istnienia prawa

Klasyczne:

1. prawnonaturalne – zakładają, że istnieją normy niezależne od ich ustanowienia przez uprawniony podmiot,

2. pozytywistyczne – treść norm jest wyznaczona przez odpowiedni akt stanowienia, czy uznania prawa, ich realizowanie jest gwarantowane przymusem państwa,

3. realistyczne – zespół faktów społecznych czy psychicznych związanych z normami prawnymi. Fakty te są kształtowane przez różnego rodzaju czynniki.

Współczesne:

a) tzw. ‘trzecia droga” – koncepcja pośrednia między pozytywizmem a prawem natury. Kwestionuje rozdział prawa i moralności oraz możliwość poznania wartości.