2. Еңбектік құқық қатынастары мен олардың элементтері

 

Еңбектік құқықтық қатынастар  қоғамдық-еңбек қатынастарының  заңдық  қатынастарын көрсетеді, ол еңбек рыногында жұмыс беруші мен- жұмыскер арасанда туындайды, онда бір жақ (жұмыскер)  жұмыс ұжымына кірген ретінде жұмыс берушінің актісіне бағына отырып нақты бір  жұмыс түрін орындауға міндетті, ал келесі жақ  (жұмыс беруші) -келісімде көрсетілген жағдайда жұмыскерді мамандығы бойынша, біліктілігі мен  лауазымына байланысты  жұмыспен қамтуға, оның еңбек ақысын төлеуге   денсаулығын дамытуға жеке басы мен жұмыс   жағдайын жасауға міндетті.

Еңбектік қатынастарға  ұзақ уақыт тиесілі және  оны іске асырудың  мерзімі тиесілі. Ол жұмыскердің қандай да бір  әрекеті немесе  еңбектік тапсырысты орындауына байланысты, жұмыс уақытының аяқталуына  немесе жұмыс аптасының аяқталуына байланысты   тоқтайды, онда жұмыскер  нақты бір белгіленген жұмыстарды атқаруға  кіріседі.

Еңбек қатынастарының мазұмыны ретінде  субьективтік еңбек қатынастары және  олардың мүшелерінің міндеттері  кіреді. Субьективтік құқықтар  нақтылығымен оны қолдану барысындағы  өзін еркін ұстаумен  байланысты  сипатталады.

Еңбек қатынастарының  туындау негізі болып жеке  еңбек келісім шартына отыру арқылы   жұмыскердің жұмысқа  жіберілуі саналады. Яғни  еңбектік қатынастардың заңдылық түрде туындауы  күрделі болып саналады. Еңбек қатынастарын өзгерту және  оны тоқтату  жеке еңбек келісім шартын  бұзу немесе өзгерту арқылы болады.

 

3. Құқықтық қатынастармен тығыз байланысты басқа

 да қатынастар

 

Еңбек қатынастарымен тығыз байланысты басқа да қатынастар туралы  біз айтқан болатынбыз, олар:

Ø      ұйымдастырушылық-басқару қатынастары;

Ø      жұмысқа орналастыру қатынастары;

Ø      өнідірістегі  кәсіби дайындығы мен біліктігін арттырудағы қатынастар;

Ø      еңбектік келіспеушіліктерді қарау кезіндегі қатынастар;

Ø      еңбек заңдылығын сақтаудағы  бақылау мен  оны қадағалау кезіндегі қатынастар.

Ұйымдастыру-басшылық қатынастар жалдау жұмысын  басқару мен оны ұйымдастыру кезінде пайда болады. Бұл қатынастардың  қатысушылары  бір жағынан  белгілі бір жұмыскерлер тобын басқаруға қойған адамдар (әкімшілік) жұмаскерлер, екінші жағынан  оларға бағынышты  жұмыскерлер болады. Ұйымдастыру-басшылық қатынастар әрқашан еңбек қатынастарымен бірге жүреді.

Жұмыспен қамту қатынастары   азаматтардың  жұмысқа  орналастыру  делдалының көмегімен өзіне  келетін жұмыстарды табу кезінен басталыды (жұмысқа тұрғызу органы) Олар  үш өзара байланыстыларды біріктіреді,  тек қатысыты өз бетінше  құқықтық қатынастарды:

Ø      жұмысқа орналастару мекемесі мен  өзіне лайық жұмыс іздеп жүрген азамат арасында;

Ø      жұмысқа орнластыру мекемесі мен  кадрлар жетіспейтіндігі туралы  өздеріне келетін жұмыскерді тауып беруге өтініш жазған мекеме арасында.

Ø      азамат пен азамат  жолданған жұмысқа орналастыру мекемесі арасында.

Құқықтық қатынастардың аталған түрі еңбектік қатынастарға қосалқы болып саналады.  Жұмысқа орналастыру қатынастары  нақты еңбектік қатынсатарды туғызу мақсатында туындайды және  құқықтық қатынсатар тоқтаған уақыттан бастап тоқтайды.

Өндірістегі кәсіби даярлау  құқықтық қатынсатары  мен білікілігін арттыру  қатынастары    неғұрлым ерікті екі  құқықтық қатынсатардан тұрады:

Ø      азамат пен жұмыс берушінің арасындағы ерекше келісімдер негізінде пайда болатын, онда жұмыс беруші  азаматты   нақты бір мамандық бойынша өз өндірісінде  оқытуға міндеттенеді және оқу аяқталған соң жұмысқа орналастыруға міндеттенетін қатынастар кезінде,  кәсіптік даярлауға қатысты құқықтық қатынастар пайда болады.  Оқытуға қатысты  құқықтық қатынастар еңбектік қатынастарға жатады.   Тек  аталған жұмыс берушіде жұмыс істейтін жұмыскер  басқа  мамандыққа оқуға ауысуы бұл қатынысқа  кірмейді.

Ø      еңбек қатынасында тұрған жұмыскер   өзінің біліктілігін өзі жұмыс істеп жүрген мамандық пен  кәсіпке байланысты   біліктілігін арттырумен байланысты қатынастар.

Еңбектік дауларды  шешу қатынасы  жұмыскер мен жұмыс берушінің арасында  еңбекті ұйымдастыру мен қолдану бойынша қандай да бір келіспеушілік туындаған кезден бастап пайда болады. Еңбек дауларын қарайтын мекеме  келісу комиссиясы болып табылады, ол кәсіпорында  жұмыскер мен жұмыс берушінің, сондай-ақ соттың бірдей адам  санының қатысуысуымен құрылады. Аталған құқықтық қатынастардың  тууының негізі болып  мүдделі жақтардың өтініш жазуы (жұмыскер мен жұмыс беруші) еңбек дауы мәселесен қарау туралы өтініш беруі негізінде немесе жоғарыда аталған  еңбек дауларын қарау бойынша құқылы органдардың өтініш беруі кезінде пайда болады. Құқықтық қатынастардың аталған түрі  бұрынға  еңбек қатынастары сияқты (негізссіз еңбекке қабылдаудан бас тарту шешіміне), оны қолдаушы (тәртіптік жазаны қайтарып алу), одан шығатын ( келісім шартты заңсыз бұзуды қайтарып алу)  еңбектік болуы мүмкін.

Еңбекті қорғау, қадағалау  мен бақылауға және еңбек заңдылығын сақтауға қатысты қатынастар  еңбнек қатынастарына қатысушылардың өз міндеттерін атқаруды бақылау қажеттілігінен туындайды. Қатынастардың аталған түрі  еңбектік қатынастардан тууы, одан шығуы немесе онымен қосалқы болуы мүмкін.

 

Азаматтардың еңбекке тұру және құқықтық шұғылдануды реттеу.

Жұмыспен қамтудың түсінігі мен формасы. Мемлекеттік саясаттағы  еңбекпен қамтудың негізгі принціптері мен  бағыттары.  Тұрғындарды еңбекпен қамтуға әсер ету мен  оны қамтамасыз етудегі  шаралар мен кепілдер. Еңекпен қамтудағы мемлекеттік саясатқа араласатын адамдар тобы, олардың статусы, құзыры.  Азаматтардың еңбекпен қамту сферасындағы  құқықтары, Жұмыссыздықтан  әлеуметтік  мемлекеттік қорғау түрлері. Азаматтарды жұмыссыз деп тану тәртібі мен оларды есепке алу. Жұмыссызды есептен шығару.  Тіркелген жұмыссыздардың  құқықтары мен міндеттері. Өзіне келетін жұмыс. Жұмыссыздарды  кәсіби даярлау, олардың біліктілігін арттыру және қайта даярлау. Қоғамдық жұмыстар. Жұмыспен қамтудың құқықтық ұйымдастырылуы.

Жер құқығы — құқықтың мемлекеттегі жер қатынастарын реттейтін саласы. Жер құқығы Қазақстан Республикасында дербес құқық саласы болып табылады. Оның негізгі міндеттері: жер учаскесіне меншікті құқығы мен жер пайдалану құқығының пайда болуын анықтау және оның дамуына жағдай жасау; жер учаскесіне меншік құқығы мен жер пайдалану құқығының өзгертілуі мен тоқтатылуы негіздерін анықтау; жер учаскелерінің меншік иелері мен жер пайдаланушылардың құқықтары мен міндеттерін жүзеге асыру тәртібін белгілеу; жерді ұтымды пайдалану мен қорғау; топырақ құнарлылығын ұдайы қалпына келтіру; табиғи ортаны сақтау мен жақсарту мақсатында жер қатынастарын реттеу; шаруашылық жүргізудің барлық нысандарын тең құқықпен дамыту үшін жағдайлар жасау; жеке және заңды тұлғалар мен мемлекеттің жерге тиісті құқықтарын қорғау; жерге байланысты жылжымайтын мүлік нарығын жасау және оны белгілі деңгейде дамыту; жер қатынастар саласында заңдылықты нығайту. Қазақстандағы барлық жерге байланысты мәселелер Қазақстан Республикасының “Жер туралы” (2001) Заңымен реттеледі

 Жер құқығының түсінігі, пәні, жүйесі.

 

         Жер -  бұл кеңістікпен, рельефпен, климатпен, топырақ қабатымен, өсімдіктер әлемі мен жер қойнауымен, су көздерімен сипатталатын, ауыл және орман шаруашылығында өндірістің басты құралы әрі халық шаруашылығының барлық салаларының кәсіпорындары мен ұйымдары үшін негізгі базис болып табылатын қоршаған ортаның  маңызды бөлігі.

         Құқықтық және жер құқығының жалпы теориясына сәйкес жер құқығының пәні болып объектісі жер болып табылатын ерікті қоғамдық жер қатынастары табылады.

         Жердің айырықша ерекшеліктері болып оның көлемінің шектелгендігін, орналасу орнының тұрақтылығы, ауыспайтындығы және жылжымайтындығы табылады. Сонымен қатар, жер өз құрамы, құнарлығы, ландшафттығы, өсіп-өну мүмкіндігі,  экологиялық, рекреакциялық және шаруашылық мақсаттары бойынша біртектес емес.

         Жердің басқа да табиғи ресурстарымен, әсіресе, су ресурстарымен, жер қойнауымен, өсімдіктер әлемімен, соның ішінде, орманмен, байланысының мәні ерекше. Олар үшін де жер орналасқан орны және өмір сүру жағдайы болып табылады.

         Олардың барлығы жер қатынастарының құқықтық реттеудің мазмұнына әсер етеді.

         Әдіс дегеніміз пәнді құрайтын қоғамдық қатынастарға құқықтық әсер ету құралы. Жер құқығында құқықтық реттеу әдісі ретінде ҚР-ның жер заңдарының мақсаттары мен міндеттерін ескере отырып, реттелген қоғамдық қатынастарға мемлекеттік құқықтық әсер етудің экологиялық, императивтік және диспозитивтік тәсілдері.

         Жер қатынастарын мемлекеттік басқару функцияларын (есеп, кадастр, мониторинг жүргізу) жүзеге асыру үшін жер қатынастарын реттеудің императивтік әдісі қолданылады.

         Жерге меншік құқығын және жер пайдалану құқығын жүзеге асыру үшін диспозитивтік (латын сөзі «диспоноре» - «тандаймын») әдіс қолданылады, ол меншік иесіне немесе жер пайдаланушыға жер учаскілерін пайдаланумен байланысты шаруашылық мәселелерін дербес шешуге мүмкіндік береді.      

         Жерге табиғи объект ретінде экономикалық әдіс қолданылады, ол құқықтық реттеу пәнінің, яғни, жердің табиғи қасиеттерін есепке алуды білдіреді.

         Жер құқығы әдістерінің түрлері:

1)    диспозитивтік;

2)    императивтік;

         Диспозитивтік әдістің түрлері:

1)    ұсынушы;

2)    санкциялаушы;

3)    құқық беруші;

         Императивтік әдістің түрлері:

1)         құқықтық қатынастар субъектілерінің құқықтары мен міндеттерін орнықтырушы;

2)         тыим салушы (шекараларды, жер құқығы қатынастары қатысушыларының тиісті жүріс-тұрысын анықтау);

3)         экологиялық әдіс.

         Жер құқығы өзінің жүйесі бар құқық саласы ретінде жалпы және ерекше бөлімдерден құралады.

         Жалпы ережелерден тұратын, әрекеті реттелетін жер қатынастарының барлығына немесе басым көпшілігіне таралатын институттардың жиынтығы жер құқығының жалпы бөлімін құрайды.

         Жер құқығының жалпы бөлімі келесі институттардан (тараулардан) тұрады:

1)    Жер құқығының түсінігі, пәні, әдісі және жүйесі. Жер құқығының сабақтас құқық салалармен ара қатынасы;

2)    ҚР жер заңдарының міндеттері, мақсаттары және қағидалары;

3)    Жер құқығының тарихы;

4)    Жер құқығының қайнар көздері;

5)    Жер құқығы қатынастары;

6)    Жерге меншік құқығы;

7)    Жер пайдалану құқығы;

8)    Жеке меншік құқығы мен пайдалану құқығындағы жер учаскілерінің құқықтық режимі;

9)    Жерге жеке меншік құқығы жер пайдалану құқығын қорғау және зияндарды өлтіру;

10)Жер үшін төленетін төлем;

11)Сервитуттар;

12)Жер құқығы қатынастары саласындағы басқару органдарының құзіреті және мемлекеттік басқарудың жалпы мәселелері;

13)Жерді қорғау, мемлекеттік бақылау, жерге орналастыру, мониторинг және жер кадастры;

14)Жер заңдарын бұзғаны үшін заңды жауаптылық;

15)Жер даулары;

 

     Жер құқығының ерекше бөлімі келесі институттардан тұрады:

1)    Ауыл шаруашылық мақсатындағы жердің құқықтық режимі;

2)    Елді мекен жерлерінің  құқықтық режимі;

3)    Өнеркәсіптік, көлік, байланыс, қорғаныс және ауыл шаруашылығынан өзге мақсатқа арналған жерлердің құқықтық режимі;

4)    Ерекше қорғалатын аумақтар жерлерінің құқықтық режимі;

5)    Су қоры жерлерінің құқықтық режимі;

6)    Орман қорлары жерлерінің құқықтық режимі;

7)    Босалқы және пайдалануға жарамсыз жерлердің құқықтық ремимі.