Хси тарихи үсеме, үзенчәлеге.

Фолҗклор аерым бер иҗат буларак иң борынгылардан санала. Иң борынгы фольклор җир шарының һәрбер җирендә дә берүк охшаш баскычлар, тарихи үзгәрешләр кичерә.

1) Кабиләчелек : ( первобытнообщинный строй ). Бу чорда халыкның төп яшәеме җир эшчәнлеге һәм кабиләчелек булып тора.

Шуңа күрә телдән- поэтик иҗатларында да матди һәм рухи мәдәният үзенчәлеге өстенлек алган.

Борынгы рус кабиләчелегендә телдән поэтик иҗаты да шул чорны чагылдырган анимизм, тотемизм, магизм мифологияләре аша күрсәтелә, сүрәтләнә.

Анимизм: латин сүзеннән “җан” ны аңлата. Барлык нәрсәнедә, табигатьне дә җаны бар дип уйлаганнар.

Тотемизм: халык үзләренең поэтик иҗатында кешеләрнехайваннарга, кошларга әверелдергәннәр һәм киресенчә...( мәсәлән “ Аю- кеше- кеше –Аю сюңеты)

Магия: им- томнар, бозу, фал кылулар аша табигать һәм игеннәрнең ничек булуын, нэрсэ көтүен әйтергә тырышканнар.

Мифология: ике типтагы җан ияләре турында язылган, сөйләнгән:

Аллалар һәм рухлар. Икеседә ниндидер табигый һәм тормыш башлангычлары өчен җавап биргәннәр.

Бу үзенчәлекләр ( анимизм, тотемизм, магия, мифология) озак еллар, гасырлар буе халыкның гореф- гадәт поэзиясендә, мәкәлҗ, әйтем, им томнарда сакланган.

2) феодализм: бу вакыт Русиядә халык- поэтик иҗатының чәчәк атуы, үсеш чоры. Халык иҗатында борынгы фольклор календарь гаилә- гореф- гадәт поэзиясе сакланып калуга карамастан яңа үзенчәлекле, фольклор процессы алга китэ: курчак, скоморохлар барлыкка килэ, халыкның тарихи үзгәрешләрен чагылдыручы тарихи җырлар үсем ала( Иван Грозный, Казанны яулап алу, сөембикә ханбикә, Ермак походы һ.б.). Шулай ук бу чорда иң киң таралган җанрлардан мәкаль санала; эчтәлеге булып крепостныйлыкка каршы тору. Мәсәлән: “ крестьян мозольләре белән байлар тук яши”; “ байның рәнҗетүен тыярга көч җитми”. Әкияттә соөиаль аспектала. Яңа персонажлар: акыллы, хәйләкәр солдат, ахмак поп, саран бай образлары барлыкка килә.

Феодализмда солдат- рекрут җырлары да үсем ала. Фольклорда ныклап халык драмасы урнаша.

Гомумән алганда феодализм фольклорның аерым бер үсеш чоры дип атала. Казан ханлыгында да байлар балаларын музыкага, уен коралларын да уйнарга өйрәтәләр,архитектура, зоодчество үсем ала.

3) капитализм чоры: 19 гасырның 60 елларында фольклор зур үзгәреш ала:

а) беренчедән элеккеге фольклор жанры үзгәрә, эчтәлеге югала.

б) яңа жанлар барлыкка килэ. Нәтиҗәдә иске фольклор эчтәлеге һәм әһәмиятлеге белән халыкны кызыксындырмый, әкият, мәкал, тарихи җырлар халык фолклорында аз кулланыла бышлый. Фолклорнын темасы да инде бүгенге көнне чагылдыра.

Сатира, яҗалык буларак фолклорныҗ топ мотивы булып тора.

Фолклор әдәбият белән бәйләнештә иҗат ителә башлый. Яңа фолҗклордан: 1) частушка

2) эшче фолклор барлыкка килә

3) шәһси- иҗади башлангыч үсем ала, ягни язучы, шагыйр, җырчылар барлыкка килә.

4) Совет чоры: Фолклор заманга,тормышка ияреп үзгәреш кичерә. Элеккеге фолклор бүгенге көнгә туры килми. Шуңа карамастан әкият җанры саклана, аеруча тылсымлы һәм социаль- көнкуреш әкиятләре. Кызганычка каршы гореф- гадәт поэзиясен борынгы уеннар, җырлар халык тарафыннан онытыла.

Октябрь периодында яңа мәкәлләр барлыкка килә: “ шэмгэ караганда, Ильич Лапочкасы яхшырак”. “Элек тормыш караңгы, яшьле иде, ә хәзер якты һәм колхозлы!”

Халык частушканы, такмакны яратып башкора, аеруча частушка ондәү: “ Әй дусларым, дус шиләр-

Әйдәгез корәшергэ

Совет властен саклар очен

Дошман “аклы” эшләрдән.”

20-30 елларда хикәяләр үсем ала топ тематикасы: Ленин, Чапаев, Гәуденный турында, мәкалҗ, әйтем, табышмаклар үзләренең жөр эчтәлеге, кискенлеге белән аерылып тора.

Жорларда да совет тематикасы: дуслык, хезмәт, яхшы тормыш турында жырлана. Мәсәлән мәкалләр: “ заводны план бизәми, ә аның үтәлүе бизи.” “ один за всех, а за тебя весь цех”

Шулай итеп тарихи үзгәрешләр белән берлектә халык ижаты да эчтәлеге һәм яңа төрләре белән үзгәрә, яңара, баетыла.