4.Тақырып бойынша дәріс

ТАҚЫРЫП 17.ҚҰҚЫҚ НОРМАСЫН ТАЛҚЫЛАУ

Құқық нормаларын талқылау – құқық актілерінде орын алатын құқық нормаларының мазмұнын ұғыну және түсіндіру. Талқылау барысында нормативті нұсқаудың мазмұны, олардың әлеуметтік бағытталғандығы, құқықтық реттеу жүйесіндегі ролі мәселелері шешіледі. Талқылау заңдық нормалардың абстрактілігіне, арнаулы терминологияға, құқық шығармашылық әрекеттің ақаулығына байланысты қажет. Құқықтық нормаларды талқылау әрекетінің мақсаты заңдық нұсқауларды біртектес дұрыс түсінуді және оларды орынды қолдануды қамтамасыз ету болып табылады.

Талқылаудың екі жағы танылған:

• мазмұнын субъектінің өзінің ұғынуы;

• өзгелергетүсіндіруі.

Ішкіинтеллектуалды процесс ретіндегі норма талаптарынұғыну мен құқықмазмұнытуралыөзіндіктұжырымдарынқұқықтықактініқалайтүсінуқажеттігінкөрсетумақсатындасыртқашығаруқұқықтыталқылауұғымынабірігеді.

Құқықтыталқылаумәселелеріқұқыққолдану мен құқықтыжүзегеасырукөлеміненасыпкетуде. Себебі, олмемлекеттік-құқықтықөмірдіғылымижәнекәдуілгітанупроцессіндедербесмағынағаие. Сондай-ақ, қолданыстағықұқықтыңмазмұнытуралынақтытүсініктіңболуықұқықшығармашылықәрекетініңбарысында да аса қажет. Онсызжаңақұқықтық акт қабылдаунемесе бар актілердіжүйелендірумүмкіндігіболмайқалады.

Талқылауобъектісіболыпзаңдаржәнезаңғабағыныштыактілерсаналады. Олардабекітілгеннормаларғанаемес, актілердіңпреамбуласы да, өзге де бекітілгенережелерімаңыздыболыптабылады.

Талқылаупәнізаңдакөріністапқанзаңшығарушыныңтарихиеркітанылады. Заңдықолдданууақытындағызаңшығарушының да еркіескеріледі, себебіталқыланғанактілерденкейінгішығарылғанқұжаттардаалдыңғыактініңмазмұнытікелейнемесежанаматүрдебұзылуымүмкін. Әрине, бұндайжағдайзаңдылықтыңқатаңрежимісақталғанжәнеқұқықтықтәртіпорнатылғанжағдайдаорыналуытіпті де мүмкінемес.

Талқылаусубъектілерідепқұқықнормасыныңмазмұнынтүсіндіругезаңмен, арнаулықұзіреттіоргандардыңөкілеттілігіменрұқсатетілгенқұқықсубъектілерінайтамыз. Құқықтыталқылаудыңтүрлерінебайланыстыталқылаусубъектілері де әртүрліболады. Кәдімгіталқылаусубъектісіретіндекезкелгенадамтанылатынболса, кәсібиталқылаудыңсубъектілерзаңмамандарыболыптабылады. Ал, ресмиталқылауқұқығыҚазақстанРеспубликасыныңКонституциясынасәйкесКонституциялықКеңес пен Жоғарғы Сот Кеңесінеберілген. КонституциялықКеңес Парламент қабылдағанзаңдарды, халықаралықшарттардыбекіткенгедейінКонституцияғасәйкестігінқарайтын, дау туғанжағдайда Республика Президентінің, Парламент депутаттарыныңсайлауынөткізудіңжәнереспубликалық референдум өткізудіңдұрыстығытуралымәселенішешетін, Конституция нормаларынаресмитүсіндірмеберетінарнаулымемлекеттік орган болыптабылады. Жоғарғы Сот Кеңесісоттардыңқарауындағыістергебайланыстыталқылаужасауғақұқылы.

Талқылаусубъектілерінебайланыстыекітопқажіктеледі: ресмижәнебиресми. Ресмиталқылау – құқықнормаларыныңмазмұнынарнаулызаңдықнәтижетуғызатынактілердеарнаулымемлекеттікоргандардыңтүсіндіруі. Ресмиталқылаунормативтіжәнеказуалдыболыпбөлінеді. Нормативтітүсіндірубіртектесбарлықістердішешубарысындаміндеттіболатын, жалпысипаттағытүсіндірме. Оныңөзіекігебөлінеді: аутентикалықжәнелегалдық. Аутентикалықталқылаудепнормативтіактілердіқабылдағанорганныңөзініңтүсіндірмеберуінайтамыз. Легалдықталқылау - басқаоргандарқабылдағанқұқықтықактілердізаңменрұқсатетілген, соғанөкілеттімемлекеторгандарыныңталқылауы. Казуалдытүсіндірунақтыістіқараукезіндеміндеттіболатынтүсіндірме. ҚазақстанРеспубликасындазаңактілерінталқылауқұқығыҚазақстанРеспубликасыныңКонституциялықКеңесінежәне сот органдарынаберілген.

Биресмиталқылаудепзаңдыміндеттіліккүшіболмайтын, талдаутереңдігімен, сенімділігіменжәненегізделгендігіменсипатталатынқұқықнормаларынталқылаудыңбіртүрінайтамыз. Олүшкебөлінеді: доктриналды, кәсібижәнекәдімгіталқылау. Кәдімгіталқылау – құқықтықнормалардыәрбіржекеазаматтыңөзініңбілімдеңгейінежәнежекесенімдерінесәйкестүсіндіруі.

Кәсібиталқылаудепқұқықтықарнаулыбілімі бар мамандардыңөзқызметінжүзегеасырубарысындаберетінқұқықнормаларынатүсіндірмесінайтамыз. Доктриналдыталқылау – монографияларда, ғылымиеңбектердежәнетағыбасқақұқықнормаларынғылымисаралаукезіндежүргізілетінталқылау.

Талқылаутәсілдеріқұқықтықактілердіталдауәдістерініңсалыстырмалыерекшеленгенжиынтығы. Оныңмынандайтүрлері бар:

-грамматикалық (тілзаңдылықтары, грамматика ережелері, орфография көмегіменталқылау);

-логикалық (логика заңдылықтары мен ережелерікөмегіменталқылау);

-жүйелік (құқықнормасыныңөзгенормаларменжүйелікбайланысынанықтайотырып, оныңнақтыорнынескереотырыпшешу);

-арнаулызаңдық (заңнамадақолданылатынзаңдықтерминдердіңмазмұнынашуарқылыталқылау);

-тарихи-саяси (нақтықұқықтықнорманықабылдаудыңсаясижәненақтытарихиастарынанықтайотырыптүсіндіру).

Құқықнормаларынталқылаубарысындаталқылауактілеріқабылданады. Оғанмынандайбелгілертән:

• заңнормасымазмұнынтүсіндіруқызметінатқарады;

• нормативтіемес, нақтыландырушынұсқаулардантұрады;

• дербесмаңызыболмайды, талқылаужасалыныпотырғанактілерменбіргеқолданылады;

• құқықнысанынемесеқайнаркөзі бола алмайды.

Құқықтағыақаулық – жалпыалғандақұқықтықреттеуаймағынажататынбелгілібірқоғамдыққатынастардыңнақтықұқықтықнормаларменреттелінбегенжағдайлары. Ақаулықтыңекішартынескерген жөн:1) фактіліжағдайларқұқықтықреттеуаймағындаболуғатиісті; 2) нақтыфактіліжағдайлардыреттейтінқұқықнормасыныңболмауышарт.

Ақаулықтыңүштүрітуралыайтуғаболады:

• позитивтіқұқықтағыақаулық – ол не заңның, не заңғабағыныштыактілердің, тіптіәдет-ғұрыптың да, прецеденттің де болмауынбілдіреді;

• нормативті-құқықтықреттеудегіақаулық – заңнормалары мен заңғабағынышты акт нормаларыныңболмауынбілдіреді.

• заңнамадағыақаулық – заңныңболмауынкөрсетеді.

Құқықтаақаулықтыңболуыныңәртүрліобъективтіжәнесубъективтішарттарыболады. Олар дер кезіндеанықталынып, заңдықжолментойтарылуыкерек. Құқықтағыақаулықтыжоюдыңбастыжолықұқықшығармашылықпроцессініңкөмегіменжаңақұқықнормасынқабылдауболыптабылады. Ақаулықтыңорнынтолтыруқұқыққолданупроцессініңкөмегімен, құқықұқсастығы мен заңұқсастығынқолданужолыменжүзегеасырылады.

Заңұқсастығынақтызаңдықістідәл осы қоғамдыққатынасқаемес, бірақұқсасқоғамдыққатынастарғаарналғаннормаларғасүйенеотырыпшешудіайтамыз.

Құқықұқсастығыдепнақтызаңдықістіқұқықтықжалпықағидалары мен мағынасынасүйенеотырыпшешудіайтамыз. Ақаулықтыңорнынтолтырудыңбұләдісінұқсасжағдайдыреттейтіннақты норма болмағанжағдайдағанақолдануғаболады. Бұндайқолданубарысындаконституциялардабекітілетінәділеттілік, заң мен сот алдындағытеңдіктәріздесқұқықтыңжалпықағидаларыныңмаңызыерекше. Сондықтан да, құқыққолданушыбасымтүрдеөзініңқұқықтықсанасынасүйенеотырыпжәнеістідәлелдейотырып, нақтыконституциялықнормаларғасүйенуімүмкін.

5. ТАҚЫРЫП БОЙЫНША КЕСТЕЛІК МАТЕРИАЛДАР

Құқық нормасының құрылымы

Гипотеза		Диспозиция		Санкция
Егер		Онда		Олай болмаса

Гипотеза

Мағынасы бойынша

Дәрежелік кесімді сипаты бойынша

Баяндау тәсілі бойынша

Жай

Абсолюттік кесімді

Абстрактік

Күрделі

Салыстырмалы кесімді

Казустық

Диспозиция

Баяндау тәсілі бойынша

Құрылымы бойынша

Формалдық әлпеті бойынша

Жай

Жай

Тыйым алатын

Суреттемелік

Күрделі

Міндеттейтін

Сілтемелік

Альтернативті

Құқық беретін

Бланкеттік

Санкция

Құқық салалары

Нақтылы дәрежесі бойынша

Көлемі бойынша

Конституциялық

Абсолюттік кесімді

Жай

Әкімшілік

Салыстырмалы кесімді

Күрделі

Қылмыстық

Альтернативтік

Құқық беретін

Экологиялық

Қаржылық

Отбасылық