. Аудиттің қаржылық есептілік элементтерінің мақсаты және жету әдістемелері.
Аудит мамандық ретінде. Кәсіби этика кодексі. №6. Аудитордың кәсіби этикасы
Аудит стандарттары дегеніміз – аудитке қойылатын бірегей талаптарды және аудит өткізу тәртібін анықтаушы принциптерді белгілейтін нормативтік құжаттар.
Аудит стандарттары аудиторлар палатасының Республикалық конференциясында қабылданды және оларды мемілекеттік өкілетті органдар бекітеді. 2000 жылғы наурыз айында өткізілген аудиторлардың бесінші Республикалық конференциясында Қазақстан аудитін халықаралық стандарттарға көшіру және оларды ұлттық стандарттар ретінде қабылдау туралы шешім қабылданды. Ол стандарттар аудит өткізудің жалпы тәсілдерін, аудиторлық тексеру жүргізудің ауқымен, аудиторлық қорытынды есептің түрлерін, аудит методологиясы мәселелерін, сондай-ақ аудиттің өткізілу шартына қарамастан, осы кәсіптің барлық өкілдері қолдануға тиісті базалық принциптерді анықтайды.
Аудит стандарттарының маңызын төмендегілер айқындайды:
жоғарғы сапалы аудиторлық тексеруді қамтамасыз етеді;
аудиторлық тексеру нәтижелері дұрыстығының құқықтық кепілдігін қамтамасыз етеді;
аудиторлық тексеру нәтижелері дұрыстығының құқықтық кепілдігін қамтамасыз етеді;
Қазақстан аудитінің деңгейін көтереді және оны халықаралық экономикалық қатынастар саласында танымал етеді;
аудит өткізу және оның нәтижелерін рәсімдеу мәселелеріне қатысты тәсілдерді, терминдерді, анықтамаларды, мәліметтерді бір ізге салу міндеттерін шешеді;
аудиторлық тексеру жүргізу іс-тәжірибесіне жаңа ғылыми жетістіктерді енгізуге ықпал етеді;
ақпаратты пайдаланушыларға аудиторлық тексеру жүргізу процессін түсінуге көмектеседі;
кәсіптің қоғамдық беделін құрайды;
мемлекет тарапынан бақылауды жояды;
аудиторға клиенттермен келіссөз жүргізуге көмектеседі;
аудит өткізу процессінің жекелеген элементтерінің байланысын қамтамасыз етеді;
Жалпы стандарттар – аудитор өзінің алдында тұрған міндеттерді тимді әрі кәсіби деңгейде орындауы үшін оның бойында болуға тиісті белгілі бір қасиеттер мен кәсіптік дәреже (ол үшін әзірлік, кәсіби біліктілік, тәуелсіздік, әділдік, аудитті өткізу кезінде тиісті көңіл бөлу талап етіледі).
Жұмысшы стандарттар – аудиттің алдында тұрған міндеттерді (жоспарлау, көзбен шолып байқау және бақылау, дұрыс мәліметтерді жинау және ішкі бақылау жүйесіне тисінше зерттеу жүргізу және бағалау) орындау кезінде аудиторлар басшылыққа алатын ережелер.
Қорытынды есеп және аудиторлық қорытынды жасау стандарттары – аудиторлық тексеру нәтижесі бойынша материалдардың нысаны, мазмұны, орналастырылу және тапсырылуына қатысты стандарттар. Аудиторлық қортындыда қаржылық қорытынды есептің бухгалтерлік есеп стандарттарына сәйкестігікөрсетілуге тиісті.
Халықаралық аудит стандарттарын (ХАС) дайындаған – Халықаралық аудиторлық практика жөніндегі комитет (ХАПК). Аталмыш комитет 1997 жылы Нью-Йорк қаласында негізі қаланған бухгалтерлердің халықаралық федерациясының Кеңесі жанындағы тұрақты комитет болып табылады.
Бухгалтерлердің халықаралық федерациясының мүшесі болу автоматты түрде, Лондон қаласында негізі қаланған, халықаралық бухгалтерлік есеп стандарттары жөніндегі Комитетке мүше болуға құқық береді. Бұл екі ұйым бір-бірінен тәуелсіз, біріншісі аудитке қатысты болса, соңғысы – бухгалтерлік есеппен байланысты.
Аудиторлық іс-тәжірибе жөніндегі халықаралық комитет аудит пен соған жалғас қызметтердің бүкіл әлемдегі бірегейлік дәрежесін көрсету үшін солар бойынша стандарттар мен ережелерді жарыққа шығарды.
Қазіргі кезде қолданыста жүрген халықаралық аудит стандарттарын әзірлеу XX-ғасырдың 70-ші жылдары басталған болатын. Үш таңбалы номерге олар 1994 жылы ие болды.
Аудит стандарттары аудиттің сапасы мен сенімділігіне қойылатын нормативтік талаптарды анықтайды және тәуелсіздіктің, әділеттіліктің, кәсіби біліктіліктің, аудиторлық тексеру нәтижесі жөніндегі ақпараттардың құпиялығын сақтаудың белгіленген деңгейін қамтамасыз етеді.
ХАС-ның қысқаша құрылымы: кіріспе аспектілер, жауапкершілік, жоспарлау, ішкі бақылау, аудиторлық дәлелдеулер, басқалардың жұмыстарын пайдалану, аудитордың қортынды пікірлері және қорытынды есепті тапсыру, мамандандырылған салалар, аудитке жалғанбалы қызметтер.
Кәсіби бухгалтерлердің х/а Федерациясының (КБХФ) кәсіби аудиторлар үшін дайындалған этикалық кодекс. Мақсаттары : ең жоғарғы стандарттардың талаптарына сәйкес жұмыс істеу, қоғамның мүддесі соны талап ететіндіктен ең жоғары кәсіби деңгейге жету.кодекстің негізі принциптері: сенімділік - қоғамға дұрыс ақпараттар ж/е сенімді ақпараттық жүйелер қажет. Кәсіптенгендік - қоғамда клиенттер, жұмыс берушілер ж/е бақада мудделі жақтар бухгалтерлік есеп саласында кәсіптенген маман ретінде көрсете алатын тұлғларға деген қажеттілік бар. Қызметтердің сапасы – аудиторлар көрсететін барлық қызметтердің ең жоғарығы стандарттарға сай келетіндігіне кепілдік қажет. Нанымдылық (көз жеткізгендік) – аудиторлардың кәсіби қызметін пайдаланушылар көрсетілген аудиторлық қызметтерді реттейтін кәсіби этиканың тұжырымдамалық негі бар екендігіне нанымды болуғы тиісті. Негіз болатын принциптер. Бухгалтерлік кәсіптің мақсаттарына қол жеткізу үшін кәсіби аудиторлар бірқатар ұйғарымдарды н/е негіз болатын принциптерді сақтауға тиісті.негіз болатын принципрге : адалдық,әділдік, кәсіби жетік білімділік ж/е тиісті ұқыптылық, ақпараттардың құпиялығын сақтау, кәсіби мінез құлық, техникалық стандарттар. А бөлігі 1- бөлім. Адамдық және адалдық. 2- бөлім этикалық келіспеушіліктерді шешу.3- бөлім 1кәсіби жетік білімді алу 2 кәсіби жетік білімділікті шындау. 4- бөлім құпиялықты сақтау.5- бөлім салық практикасы. Б бөлігі. 1-бөлім тәуелсіздік 2- бөлім клиенттің ісіне қатысу немесе клиенттермен қаржылық араласу.3- бөлім компаниялардағы тағайындаулар. 4- бөлім клиенттерге басқада қазметтер көрсету.5- жеке және жанұялық қарым қатынастар. 6- қызмет үшін төлем.7- бөлім көрсетілген қызметтерге ақы төлеу.8- таурлар және қызметтер.9- бөлім капиталға иелік ету құқығы.10- бөлім бұрынғы партнерлар.11- бөлім нақты сот процессі немесе сотта іс қозғау қаупі.12- бөлім аға персоналдың клиентпен ұзаққа созылған қарым қатынасы.13- бөлім кәсіби жетік білімділік.14- кәсіби қызметкерлрге төлем жасау.15- бөлім тәуелсіз қызмет көрсету практикасында басқадай кәсіби аудиторлармен қарым қатынас.
Аудитордың жұмысының қорытынды кезеңі. №18. Аудитордың а-ң қорытындылаушы сатысындағы жұмысы... АХС 700 Аудиторлық есепті қаржылық есептіліктің толық құрамына ешқандай есекертусіз берілген түрі халықаралық аудиторлық стандарттары 700 стандарттарында берілген. Жалпы сипаттағы қаржылық есептілік – жалпы сипаттағы жүйеге сәйкес дайындалған, көпшіліктің мəлімет қажеттілігін қанағаттандыратын қаржылық есептілік. Жалпы сипаттағы жүйе – Жалпы сипаттағы қаржылық ақпарат бойынша көпшілікті қолданушылардың керегіне сәйкес келуге арнап әзірленген қаржылық есеп жүйесі.Қаржылық есеп беру жүйесі әділ көрсету жүйесі немесе сәйкестік жүйесі болады. Модификацияланбаған пікір – Аудитор қаржылық есептілік барлық елеулі аспектілерде қолданыстағы қаржылық есеп жүйесіне дайындалғанын қарастырғандағы аудитордың пікірі. «Әділ көрсету жүйесі» термині жүйенің талаптарына сәйкестікті талап ететін қаржылық есеп жүйесін сипаттайды Аудитордың мақсаттары мынадай:
Алынған аудиторлық дәлелден жасалған қорытындыларды бағалау негізіндегі қаржылық есептілік туралы пікір айту; және
Жазбаша есеп арқылы сонымен қатар пікір негізін анықтайтын пікір анық білдіру.
Аудитор қаржылық есептілікті пікір білдіруге қажетті жеткілікті жəне тиісті аудиторлық дəлелдер алған күннен бұрын көрсетпеуі тиіс. Мысалы:
Қаржылық есептіліктің толық кешені, байланысты жазулар дайын болғандығы; және
Қажетті өкілеттіктері бар тұлғалар оны өз жауапкершіліктерімен растағаны туралы дəлелдерді енгізуі керек.
Аудиторлық есеп ( қорытынды ) қаржылық есептілікті туралы аудиторлық пікірін нақты пікір нақты пікір түрінде беруі керек. 200 халықаралық аудиторлық стандартта аудиторлық мақсаты қаржылық есептілік жөнінде төмендей анықталады:
Қаржылық есептілік барлық маңыздылық тарапынан қаржылық есептілікті дайындау негізінде сәйкестендіріліп жасалады.
Осы талаптарға сәйкес ашылып ұсынылғанда аудитордың пікірінің қалыптасуы қаржылық есепілікті нақты және әділ пікір беріп және барлық маңыздылық тарапынан дұрыс анықталғанын білдіру төмендегі тараптарды бағалау негізінде іске асырылады:
Қаржылық есептілікте көрсетілген тұжырымдар қаржылық есептілікті ұсыну негіздеріне сәйкестендіріп ерекше талаптарға ұсынылғандығы;
Операциялар топтарына қойған талаптарға сәйкестігі;
Шоттар сальдосы мен операциялар бойынша.
Осы келтірілген жұмыстың іске асуы үшін төмендегідей талаптарды жүзеге асыру керек:
Мекеменің қаржылық есептілігін дайындау негізінде сәйкестігі және есептелуі.
Нақты осы жағдайларда қолдану мүмкін:
Мекеменің басшларымен анықталған есептегі бағалаулар және оларды нақты жағдайларда пайдалану ;
Қаржылық есептілікте келтірілген ақпараттарды есеп саясатын қоса алғанда түсініктілігін, сенімділігін, орындылығын зерттеу;
Қаржылық есептіліктің пайдаланушыларға ұсынған ақпараттың толық ашылғандығы және осы мерзімде болған маңызды операциялардың әсерін анықтау мүмкіндігі және олардың қорытынды есептілігіне әсерін анықтау . Аудитор қаржылық есептіліктің дұрыс ұсынылуын толық зерттеуі керек.
Аудиторлық қорытындының мәтініне қойылатын талаптар: құжаттың аты; тапсырылатын адрестері; кіріспе; қаржылық есептілігіне мекеме басшысының жауапкершілігі; Аудитордың жаупкершілігі; Аудитордың пікірі; Есептілік бойынша басқа жауапкершіліктер; Аудитордың қолы; Есептің күні; Аудитордың мекен жайы.
Тәуеслсіз аудитордың есебі деп көрсеткен дұрыс (қорытынды) , бұл аудитордың тәуелсіз екенін, басшылыққа аудит этикасын және стандартарын алғанын көрсетеді.
Жіберілетін адресаттар Қазақстан Республикасы заңдарымен анықталып көрсетілуі мүмкін. Акционерлік қоғам туралы заң, акционерлерге, директорлар кеңесіне, жалпы жиналысқа, листинг жүргізілген жағдайда қаржылық орталығына және т.б.
Мұнда субъектінің аты, қаржылық есептіліктің тексергендегі, сонымен қатар:
Қаржылық есептіліктің аттары;
Есеп саясатының маңызды элементтерінің және басқа да түсініктемелері жөнінде қысқаша мәліметтер;
Тексерілген уақыты, қол қойылған мерзімі.
Аудиторлық есеп мекеме басшыларының жауапкершілігін нақтылап көрсетеді және олардың әділетті қаржылық есептілік жасауға тиістілігін атап қөрсетеді, сонымен қатар:
Алаяқтықты, қателіктерді, бұрмалаушылықты болдырмайтын ішкі бақылауды жасау, енгізу қажеттігін көрсетеді;
Есеп саясатын таңдап алып және пайдалану;
Есептелген бағалаулардың негізділігін.
Аудиторлық жауапкершілігі жөнінде арнайы ақы келтіруші керек, яғни аудитор өзінің білдірген пікірі үшін жауапты, сонымен қатар:
Аудиттің халықаралық аудиторлық стандарттарға сәйкес жүргізгендегі жөнінде. Аудит стандарттарының аудитордың алдына қоятын талаптары:
Этикалық талаптарға және оған сәйкес жүргізілуі;
Аудит жоспарлауы және оған сәйкес іске асырылуы;
Қаржылық есептіліктің маңызды қателерінің жоқтығы туралы саналы сенімділіктің болуы.
Аудиторлық есеп (қорытынды) аудиттің сипаттамасын төмендеуі ақпараттарды көрсету негізінде келтіруі керек:
Аудиторлық есеп, аудиторлық тәсілдер негізінде , аудиторлық дәлелдеулерді соммалармен, қаржылық есептіліктің соммаары мен ұсынылымдары бойынша.
Аудитордың пайдаланған тәсілдері аудиттің пайымдаулары негізінде анықталғандығы және оған тәуелділікті, маңыздылықты бағалау екендігі көрсетіледі. Қаржылық есептілік аудиттерді ішкі бақылау жүйесінің тиімділігі туралы өз пікірін көрсетуге керек.
Аудит есеп саясатын талдап, оның пайдалануын есептілікті бағалаулардың негізділігі, мекеме басшыларының тұжырымдарының дұрыстығын бағалау және қаржылық есептіліктің жалпы дұрыстығын анықтау.
Аудитордың пікірі:
Ешқандай ескертусіз пікір, егер қаржылық есептілігін нақты және әділ көзқарас қалыптасып, барлық маңызды аспектілерге қаржылық есептілікті ұсыну талаптарына сәйкес болатын жағдайлар;
Ескертусіз берілген пікірде аудитор аудиттің есептіліктің барлық маңызды аспектілерге, талаптарға сәйкестігін көрсетіп кетуі қажет.