Қазақстан Республикасының елтаңбасы

Қазақстан Республикасының Мемлекеттік елтаңбасының негізіне шаңырақ алынған. Ол елтаңбаның жүрегі іспеттес. Шаңырақ әлемнің біртұтастығын, мемлекет бастауы – отбасы ошағын бейнелейді. Шаңырақты айнала уықтар шаншылған. Мұның бәрі Қазақстанда өмір сүріп жатқан әр түрлі халық өкілдерінің рухани байлығының белгісі. Қанатты пырақ – мәңгілік өмір шексіз дамудың нышаны. Ол болашаққа үміт артқан жас ұрпақтың арманы да.

Елтаңба төбесінде бес бұрышты жұлдыз бар. Әр адамның өмірінде жол көрсетер жұлдызы болады. Еліміздің де осындай өз жұлдызы болуы керек. Қазақ халқында «Бағың ашылып, маңдайың жарқырай берсін» деген жақсы тілек бар. Біздің халқымыз осындай ізгі тілектің орындалуын армандайды. Елтаңбаның төменгі жағында «Қазақстан» деген жазу бар. Елтаңбаның негізгі түстері – көк және сары түстер. Геральдика тілінде көк түс пен оның реңктері адам бойындағы адалдық, тазалық, үміт сияқты қасиеттерін білдірсе, сары түс байлық, молшылық, құт-берекені білдіреді екен.

Елтаңбаның авторлары – сәулетшілер Шота Уәлиханов пен Жандарбек Мәлібеков.

4. Жаңа сөздерді жаттап алыңыздар.

іспеттес, сияқты – подобный қанатты пырақ – скакун (мифич.) шаншылған – прикреплены, воткнуты уық – унины (изгнутая палка, которая соединяет купол юрты с кереге (решеткой) рухани – духовный мәңгілік – бессмертие шексіз даму – безконечное развитие

үміт арту (үміттену) – надеяться жол көрсетер жұлдыз – путеводная звезда ізгі тілек – добрые пожелания адалдық – честность реңк – колорит, оттенок сәулетші – архитектор бақ – счастье, удача

5. Сөз тіркестерін аударыңыздар.

Негізіне алынған, жүрегі іспеттес, отбасы ошағын бейнелейді, уықтар шаншылған, өмір сүріп жатқан, әр түрлі халықтар, рухани байлық, халық өкілдері, жас ұрпақтың арманы, елтаңба төбесінде, тілектің орындалуы, бағы жану, маңдайы жарқырау, халқымыз армандайды, елтаңбаның төменгі жағында, қасиеттерін білдіру, адам бойындағы қасиет.

6. Сұрақтарға жауап беріңіздер.

1. Елтаңбаның негізіне не алынған?

2. Шаңырақ әлемнің несін бейнелейді?

3. Шаңырақты айнала нелер шаншылған?

4. Қанатты пырақ – ненің нышаны?

5. Елтаңба төбесінде қандай жұлдыз бар?

6. Еліміздің қандай өз жұлдызы болуы керек?

7. Қазақ халқында қандай жақсы тілек бар?

8. Елтаңбаның авторлары – кім?

Грамматика!

Қазақ тілінің негізгі ерекшеліктері

Тюркские языки вместе с тунгусо-маньчжурскими и монгольскими языками входят в состав более общирной алтайской семьи языков, включающей, также и корейский и японский. Данные языки, в течение многих веков сохранили много общих черт, характеризующих их общую типологию как языков агглютинативных (agglutination – лат. – приклеивание, присоединение). Русский язык, в отличие от казахского, относится к славянской группе индо-европейской семье языков, а по типологическому признаку – флективным языкам. Несмотря на то, что оба языка относятся к разным семьям, между ними имеется много общего: значительная часть гласных и согласных звуков, многие грамматические категории (лица, числа, падежа и др.), лексико-семантические единицы и т.п. Вместе с тем между ними имеются и значительные различия, которые вытекают прежде всего из структурных особенностей агглютинативных и флективных языков. Наличие сходства и различий между языками в значительной степени вляет на процесс усвоения неродного языка. Сходство элементов двух языков (фацилитация) облегчает усвоение второго языка, в то время как различия элементов (интерфернция) мешает усвоение второго языка и является главным источником ошибок в языковой навыке студентов.

Рассмотрим наиболее характерные признаки казахского языка, определяющие своеобразие и специфику грамматики.

1. Гласные звуки поразделяются на мягкие (жіңішке дауысты дыбыстар) и твердые (жуан дауысты дыбыстар). Мягкость и твердость гласных (8 пар: а/ә, о/ө, ұ/ү, ы/і) являются различителями значений слов и играет большую роль для правильного связывания основы с окончаниями и суффиксами, т.е. для усвоения основного закона, называемого «Законом сингармонизма». Сравните: сал (клади, положи; плот), сәл (чуть-чуть, слегка); ыс (гарь, копоть), іс (дело); бол (будь), бөл (дели) и т.д.

2. Исконные казахские слова не начинаются сразу с двух или с трех согласных звуков как в русском языке. Например: трактор, справедливый.

3. В казахском языке ударение имеет определенное место в слове. Оно находится в подавляющем большинстве случаев на последном слоге. По мере присоединения к корнию различных аффиксов ударение постоянно передвигается на конец слова: ота́н, отан+дас, отандас+та́р, отандастар+ымы́з, отандастарымыз+да́н и т.д.

4. Вопрос кім? (кто?) в казахском языке употребляется только со словами, называющими людей; не? (что?) – с остальными существительными, независимо от одушевленности и неодушевленности предмета.

5. При агглютинативном типе языка большинство грамматических форм образуется присоединение к неизменяемым корневым морфемам (словам) различного рода аффиксов (суффиксы и окончения) с закрепленными за ними значениями. А это значит, что словообразование осуществляется за счет наращивания аффиксов, число которых может доходит до девяти. А для флективных языков характерно слияние изменяемого корня с многозанчными окончаниями.

Например:

үнем – экономия, үнем+ді – экономный, үнем+ді+лік – экономичность;

үнем+де – сэкономи, үнем+де+у – экономить, үнем+де+у+ші – экономист, үнем+де+у+ші+лер – экономисты, үнем+де+у+ші+лер+іміз – наши экономисты, үнем+де+у+ші+лер+іміз+ге – нашим экономистам;

қам+сыз+дан+дыр+ыл+ма+ған+дығ(қ)+ымыз+дан – в виду того, что мы не были застрахованы.

(Сравните: в русском языке окончание –у в форме пиш-у совмещает в себе значения 1-го лица, единственного числа, настоящего времени, изъявительного наклонения и т.п.)

6. В казахском языке отсутствует категория рода, поэтому, например, личное местоимение ол соответствует русским: он, она, оно.

7. Имена (числительные и прилагательные, местоимение, наречие) в функции определения перед существительным не изменяются ни по числе, ни по падежам. Например: жақсы маман (хороший специалист), жақсы қыз (хорошая девушка), жақсы сөз (хорошое слова), жақсы студенттерге (хорошим студентам), он бес студент (пятнадцать студентов), көп студент (многие студенты), бұл студент (этот студент), бұл студенттер (эти студенты) и т.д.

8. Отношения принадлежности и обладения выражаются с помощью притяжательных окончаний, присоединяемых к существительным, прилагательным, числителям, местоимениям, неопределенным формам глагола, причастиям, наречиям и т.д. и суфиксов – нікі, -дікі, -тікі. Например: менің жұмыс+ым (моя работа), жұмыс біздікі (работа наша).

9. В казахском языке спрягаются имена и по такой же парадигме спрягаются глаголы; в русском языке именное спряжение отсутствует. Например: мен адаммын (ақылдымын, жалғызбын, біреумін); мен отырмын, (келемін, айтыппын) и.т.д.

10. В казахском языке нет предлогов и приставок, а есть послелоги (септеулік шылаулар), управляющие различными падежами. Например: Отан туралы (о Родине), күзге қарай (к осенью), сенен соң (после тебя) и т.д.

11. Порядок слов относительно стабильный: подлежащее как правило, стоит перед сказуемым, сказуемое почти всегда стоит в конце предложения, определение, дополнение, обстоятельство перед словами, к которым они относятся. Например:

Мен биыл 19-шы мектепті жақсы бітірдім. Қазір ҚМИУ-да оқып жүрмін.

7. Сөз тіркестерін аударыңыздар, сөз табын анықтаңыздар.

Үш күн, аспанға ұш, тік тұр, әр түрлі іс-шаралар, көп тапсырма, білімді ғалым, ғылым салалары, үнемшіл жігіт, үлкен жанұя, темір кені, жеті пайыз.

8. Жуан негізді сөздерге «1», жіңішке негізді сөздерге «2» цифрымен белгілеңіздер.

Ақын, көйлек, мұғалім, ұстаз, тәлімгер, әкім, кеңсе, жауапкершілік, пәлеқор, дәріхана, әсемпаз, саясат, дағды, ғарышкер, қиял, қауіпті, заңғар, қате, заңгер, мәжбүр, кітапхана, мұражай, көзілдірік, үнемдеу, қажеттілік.

9. «Қазақстан экономикасы» мәтінінен зат есім, сын есім, сан есім және етістік (4×5) теріп жазыңыздар.

10. Көп нүктенің орнына тиісті жіктеу есімдігін қойыңыздар.

... атым, ...есіміңіз, ... аты-жөні, ...әжелеріңіз, ...көршіміз, ...достарың, ...мамандығым, ...қарындасы, ... ақшам, ...уақытыңыз, ...жоспарың, ...топтары, ...қажеттіліктері, ...сұраныстарыңыз, ...несиеңіз, ...қаламыз, ...қаламың.

11. Сөз тіркестерін аударыңыздар.

Интересные книги, красивые девушки, много друзей, большие рынки, умные старшие братья, веселые люди, образованные студенты, дружба народов, строгие преподаватели, чистые окна, 300 студентов, первый урок, четырнадцать областей, двадцать второй автобус, три бабушки, 2012 год.

12. Мақалдардың сәйкестігін табыңыздар және жаттап алыңыздар.

Тіл тас жарады, тас жармаса бас жарады Ақылдыға айтқан сөз қолға ұстаған тумен тең. Асыл сөз майдан да да сайран да керек. Айтылған сөз атылған оқпен тең. Ақылсызға айтқан сөз ағып жатқан сумен тең. Жақсы сөз – жарым ырыс.

Мудрое слово нужно и в битве, и в веселье. Хорошое слово – половина счастья. Для не умного сказанное слово вытекающая вода. Человеческое слово стерлы быстрее. Для умного сказанное слово подобно знамени в руке. Ветер горы разрушает, слова народы поднимает.

Білгішбектің бұрышы

Ресейде өмір сүретін әлеуеттер тілінде 10-15 адам ғана сөйлейді. Ал Африкадағы бикья халқының тілінде бір ғана кәрі әйел сөйлейді екен.