2. Беларуская каляндарна-абрадавая і сямейна-абрадавая паэзія.

Беларуская абрадавая паэзія – адна з самых багатых сярод еўрапейскіх народаў. Абрадавая паэзія – гэта славесна-мастацкі матэрыял, які суправадж абрады, з дапамогай якіх людзі спрабавалі ўплываць на сілы прыроды і тагачасн. грам-ва, бо верылі ў магічную сілу абрада і слова.

Змест калядна-абрад паэзіі быў прызначаны дзеля ўдачы ў вядзенні гаспадаркі і дабрабыту ў сям’і. Цыкл калянд-абр паэзіі пачынаўся з Калядаў. Звязаны з адраджэннем сонца. Каза – вобраз стараж татэмізму (татэм нельга было крыўдзіць). Каляда – паганскі бажок, на стале – 12 страў. Хадзілі калядоўшчыкі, спявалі велічальныя і замоўныя песні. 24 снежня – посная куцця, 25 снежня – багатая куцця (6-7 студзеня па новаму стылю). У навагоднюю ноч дзяўчаты гадалі, дараваўся грэх варажбы. У калядн песнях ухвал гаспадара і яго сям’ю. у канцы зімы – масленніца. Пяклі аладкі, многа елі і пілі, праводз-ся розныя гульні, шмат гумару, смеху. З надыходам вясны наладжв спец абрады: пяклі з цеста жаваранкаў і выносілі іх у поле, каб выклікаць з’яўленне жывых птушак. Спявалі песні-вяснянкі, песні-заклічкі. У вяснянках гучаць тэмы кахання, абуджэння прыроды. Велікодныя песні (валачобныя)падобныя да калядных і шчадроўскіх. Услаўляецца гаспадар і яго сям’я, пяецца пра збор святых у двары гаспадара – Юр’я, Міколы, Барыса. Купалле – звязана з днём летняга сонцастаяння (з 6 па 7 ліпеня). Збіралі з раніцы купальскія зёлкі. Жніво – песні характарыз тры этапы жніва: зажынкі, уласна жніво, зажынкі: Дай жа, Божа, каб лёгка жалася, сярэдзінка не балела, ручанькі не млелі. Восенню – Дзяды (Асяміны). песні спявалі пры ўсіх відах працы: калі жалі авёс, рвалі лен, збіралі ягады і грыбы спявалі пра хараство, жанчыны скардзіліся на свій горкі лёс.

Сямейна-абрадавая тв-ць. Комплекс традыц радзінных звычаяў і абрадаў скл з 3 шчыльна звязаных цыклаў: дародавы, родавы, пасляродавы.

Радзільныя абрады і паэзія: мэта – забяспечыць здароўе нарадзіцы і дзіцяці. Роды прымалі павітухі. Роды лічыліся магічным і таямнічым абрадам.

Вясельныя песні: спяваліся як жаніху, так і нявесце, іх бацькам, ухвалялася прыгажосць нявесты. Абрад: сватанне, заручыны, дзявочы вечар, пасад нявесты, падрыхтоўка каравая, вясельнае застолле, раздача каравая. Спяваліся разнаст жарт прыпеўкі, прымаўкі, тосты.

Пахавальныя песні і галашэнні: спявалі аб долі нябожчыка, галасілі. Магічная ф-цыя замянілася цырыманіялам.

3. Беларускі казкавы эпас: вытокі, жанравая разнастайнасць, матывы. Казка ў мастацкай літаратуры.

Казка – жанр вуснай народнай творчасці, звычайна фантастычнае празаічнае апавяданне, у некаторых выпадках сацыяльна-бытавога зместу, з шырокім выкарыстаннем вымыслу. Казкі падзяляюцца на 3 віды:

1) казкі пра жывёл (самы старажытны від казка, узнік, калі адухаўлялася прырода);

2) чарадзейныя казкі (пра незвычайныя здарэнні, пра асілкаў, чараўнікоў, ведзьмакоў);

3) сацыяльна-бытавыя (пра дрэнных чыноўнікаў і слугаў царквы).

Вытокі казкі.

Розныя казачныя жанравыя разнавіднасці і іх сюжэты фармаваліся ў розныя эпохі.

Найстаражытнейшы пласт казачных матываў узыходзіць да першабытнай міфалогіі. Найбольш старажытныя казкі – чарадзейныя. Многія матвы ўзяты з рытуальна-міфалагічных уяўленняў і вераванняў. Дзеянне адбываецца на памежжы рэальнага і чарадзейнага светаў. Карані такіх казак узыходзяць да міфаў і старажытных абрадаў, хаця сам жанр сфарміраваўся па-за межамі перашабытнай культуры, калі гэтыя абрады страцілі значэнне бытавой нормы і набылі цікавасць незвычайнага, а міфалагічныя вобразы стыхійных сіл, з’яў прыроды і інш. трансфармаваліся ў казачныя, атрымаўшы сацыялагічную скіраванасць. Напрыклад, казкі з пачаткам “У некаторым царстве…” сфарміраваліся ў 13-14 стст. у перыяд феадальнай раздробленасці. Калі ў казках гаворыцца, што ў героя па локаць рукі ў золаце, па калені ногі ў чыстым срэбры – гэта 16 ст., бо такой была традыцыя выявы святых і герояў у праваслаўных абразах.

Казкі пра жывёл прайшлі складаны шлях ад паляўнічых апавяданняў, дзе працоўны вопыт спалучаўся з анімістычнымі і татэмістычнмі ўяўленнямі (“Мядзведзь на ліпавай назе”), да сатырычных твораў, у якіх у алегарычнай форме адлюстраваны сацыяльныя канфлікты грамадства.

Казкам характэрна:

- кампазіцыйная стройнасць;

- завершанасць;

- рыфмы і рытм (у разгорнутых дыялогах);

- гукапіс;

- прымаўкі.

Сацыяльна-бытавыя казкі атрымалі пашырэнне ў 19 ст. Ім характэрна: гіпербала / літота, гратэск, гумар і сатыра. Адсутнічаюць у іх фантастычныя пачвары, звышнатуральныя істоты і сілы, чароўныя прадметы. т\матыка: пан і мужык, поп і мужык, багаты і бедны, пра цара, пра салдата, пра дурня і г.д.

Матыў – мікратэма (здраджанага кахання, цудоўнага выратавання).

Казка ў мастацкай літаратуры.

М.Танк “Конь і леў”

Ул.Дубоўка “Як сінячок да сонца лётаў”

В.Вітка “Вавёрчына гора”, “Казка пра цара зубра”

Зм.Бядуля “Скарб”

Бутрамееў “Сіняя птушка”.

Алесь Якімовіч “Гузік”

М.Багдановіч “Мушка-зелянушка і камарык – насаты тварык”

Я.Колас “Казкі жыцця”