Литосфераға антропогендік факторлардың әсері

Топырақты жекеленген экожүйе деп қарастыруға болады. В.В.Докучаев ХХ ғасырдың басында топырақты өзіне тән өзара байланыстары, тіршілік ету заңдылықтары мен өзін-өзі реттеуге қабілетті табиғи-тарихи дене деп қарастырады. Топырақ – зат айналымның маңызды буыны. Топырақтану ғылымының негізін салушылардың бірі Владимир Владимирович Докучаев топырақты планетаның тарихымен, тау жыныстарымен, климатымен, өсімдіктерімен, рельефімен және ландшафымен тығыз байланысты болатынын атап көрсеткен. В.В.Докучаев «топырақ – ландшафттың айнасы» деген. Қазақстанның барлық жер көлемі 2724,9 мың км2. Жерді дұрыс пайдаланбау салдарынан топырақ деградацияға ұшырап, құнарсыздану, шөлге айналу процестері күшейе түсуде. Соңғы мәліметтер бойынша Республика жерінің 180 млн. га немесе 60% шөлге айналған. Барлық жердің 235 млн. га жазық жерлер, 185 млн.га жайылым және 34 млн. га таулы аймақтар алып жатыр. Жоғарыда аталған 235 млн. га құнарлы жердің 180 млн. га жері жарамсыз жерлерге ұшырап, оның 30 млн. га топырақ эрозиясы, 60 млн. га тұздану, 10 млн. га химиялық және радиоактивті заттармен ластанған. Республиканың 30 млн. га жерлерін өнеркәсіп, көлік, байланыс, елді мекендер алып жатыр.

Қазақстандағы егістікке пайдаланатын жерлердің де экологиялық жағдайы нашар. Ол республика бойынша 26610,7 мың га жерді алып жатыр

Литосфераны қорғау бойынша шаралар.

Топырақ күйіне мониторинг жүргізгенде, ең маңызды әрекетті факторларды , қоршаған орта ластану көрсеткіштерін дұрыстап толық көрсететін байқау торабын ұйымдастыру қажет. Ең әуелі қоршаған ортада ең салмақты, ұзақ уақыттық өзгерістерге әкелетін факторларды ескеруқажет.Қорғау шаралар жүйесіне мынадай негізгі қызмет бағыттары кіреді:

бақылау нысандарын бөліп шығару ( анықтау)

топырақ ластану нысанын зерттеу-тексеру

бақылау нысаны үшін ақпараттық модель құрастыру

топырақ сапасын зерттеулерді жоспарлау

топырақ күйін бағалау

топырақ сапасын болжамдау

ақпаратты қолдануға ыңғайлы түрде көрсетіп ұсыну және оны тұтынушыға жеткізу

Бақылау, табиғат қорғау шараларын кешенді түрде анықтау және топырақ сапасын болжамдау а топырақ сапасы көрсеткіштерінің біріккен жүйесі қажет.

Литосфераны қорғау шаралары:

өзгеріске экологиялық қауіпсіз технологияларды ынталандыру

жел және су эрозиясынан қорғау үшін орман шаруашылығын дамыту

жерді тиімді пайдаланудың экологиялық нормативтерін енгізу.

Атмосфералық ауад а, суда, топырақта, атмосферада және ластанған ағынды сулардағы зиянды заттар қалдықтарындағы ластаушылар деңгейін гигиеналық нормалау

Қазіргі уақытта қоршаған орта ластануын бағалаудың көрсеткіштері н өңдеу гигиена ғылымы міндеттерінің бірі болып отыр. Қазіргі жағдайларда адам кең ауқымды қолайсыз факторлардың әрекетіне ұшырауда. Олардың аралас, кешенді, қабаттасып келетін әрекеттері болады. Сондықтан бірінші кезектегі міндет – қоршаған ота сапасын нормалау көрсеткіштерін негіздеу екендігі түсінікті.

Нормалау көрсеткіштері кешенд і болуы керек, яғни зерттелетін ортаның (атмосфералық ауа, су, топырақ ) зиянды ингредиенттерінің мүмкіндігінше көп анын көрсеткен жөн.

Атмосфералық ауаның, судың, топырақтың ластануын тура зерттеумен қатар, оны басқа нысандарды зерттеу арқылы (өсімдіктер, жануарлар органдары, биоорталар) .

Қоршаған ортаның көптеген химиялық ластаушыларын нормалауда адамға қауіптілігі бойынша бірінші орында ауыр металдар мен радионуклидтер тұр. Түсті және қара металлургияның, химия, мұнай өнеркәсіптерінің , автокөліктің қарқынды дамуына байланысты, ауа бассейніне, адам организміне тигізетін әсері елеулі қауіпті заттар қорғасын және оның қосылыстары болып саналады. Ластаушыларының басым бөлігі улы химиялық заттарға жатады. Адам организміне гонадоулық әсер етуінің мүмкіндіктері металдар бойынша былайша орналастырылады: таллий,сынап,күміс,барий, кадмий,никель, мырыш; нефротоксикалық әсері бойыншаа : кадмий, сынап, таллий, мырыш, никель, күміс.

Зиянды заттармен судың ластануы деңгейін нормалау мақсатымен орташа ШРЕК асу еселігі есептерді.Топырақтың химиялық заттармен ластануын нормалау үшін ШРЕК-тен асуының орташа еселігі фактылық шоғырлануы ШРЕК бөлу жолымен және әрбір қауіптілік сыныбы бойынша сынама санына бөлінеді.

Мәнгілік үсу аудандарын игерудің экологиялыұ зардаптары.Олар муздықтар. Аяқ басылмайтын жерлер. Муздықтарды кобіне тущы су алу ушин ерітеді. Ерігенде оның пайдасы да зияны да болады. Пайдасынан караганда зияны коп. Пайдасы тущы су алуымыз болса, зияны климат озгереді, озон кабатының п.б. және су корының азаюы.

Өндірістің дамуы ж/е қоршаған ортаға келетін әсері- Өндірістің дамуы және қоршаған ортаға тигізетін әсері.

Ғылыми – техникалық революция жағдайында адамзат қоғамының табиғатпен арасындағы қарым – қатынасы біршама күрделенеді.Адам табиғи процестердің барысына әсер ету мүмкіндігіне ие болды. Пайдалы қазбалар өндіре отырып , олжер қойнауларындағы заттарды алып , ауаны өндіріс қалдықтармен ластайды , құрамын өзгертеді , суды суғаруға пайдаланып , батпақтарды құрғатады, су тепе-тендігін өзгертеді, отын жағады знергетикалық балансқа әсер етеді.Өнеркәсіптік прогресс биосфераның өте қатты ластануымен қатар жүріп отыр,табиғат күштерін бағындыра отырып,оны ластануы мен бұзылуына мүмкіндік жасайды және табиғаттағы тепе-теңдік бұзылып, адамдардың денсаулығына қауіп төндіруде.Революция ғасырында адамзат барлық қалпына келетін келмейтін ресурстарды игеріп отыр және келтірілмейтін ресурстардың көп бөлігі пайдаланып болды.Құрылыс алу, тау –кен жұмыстары ,тұздану т.б Жыл сайын 100 млрд тонна кен ,7 млрд т отын жағылады, 500 млн тминералды тыңайтқыштар, 4 млн т улы химикаттаржұмсалып отыр.Шикізаттар толық өңделмей қазір жылына боисфераға 30 млрд т тұрмыстық және өндірістік газ, сұйық, қатты қалдықтар түсіп , олар атмосфера, гидросфера, литосфераны ластауда.Экологиялық проблемалар халық саны мен өнеркәсіптің өсуі нәтижесінде емес,капиталистік өндірістік қатынастардың нәтижесінде пайда болды.

Өзін өзі реттеуге қабілеттілігі Ле Шателье-Браун принципі, Ле Шателье — Браун принципі, тепе-теңдіктің ығысу принципі — жүйені термодинамикалық тепе-теңдік күйден ауытқытатын сыртқы әсердің салдарынан сол жүйедегі тепе-теңдік осы әсерді әлсірететін (немесе оған қарсы әсер ететін) реакция бағытына қарай ығысатындығын тұжырымдайтын принцип. Жүйедегі тепе-теңдіктің ығысуына реагенттер мен өнімдердің концентрацияларының, қысымның (газдар үшін) және температураның өзгеруі әсер етеді. Тепе-теңдік күйге келген жүйеде тура және кері реакциялардың жылдамдықтары бірдей болады. Жүйедегі азот немесе сутектің концентрациясын арттырғанда Ле Шателье принципі бойынша тепе-теңдік олардың концентрациясын кемітетін, яғни аммиак түзілетін бағытқа қарай ығысады. Керісінше, жүйедегі аммиак концентрациясын арттырғанда тепе-теңдік аммиактың концентрациясын азайтатын, яғни сутек пен азот түзілетін реакция бағытына қарай ығысады. Тура реакция жылу бөле жүретін болғандықтан жүйенің температурасын жоғарылатқанда тепе-теңдік Ле Шателье принципі бойынша сол әсерді бәсеңдететін, яғни жылу сіңіре жүретін реакция бағытына, яғни сутек пен азоттың түзілу реакциясы бағытына қарай ығысады. Керісінше жүйенің температурасын төмендеткенде тепе-теңдік жылу бөле жүретін реакция бағытына қарай ығысады.Қысымның тепе-теңдікке әсерін болжау үшін реакция теңдеуінің сол және оң жақтарындағы молекулалар сандарын салыстыру керек. Қысымды ұлғайтқанда Ле Шателье принципі бойынша тепе-теңдік молекулалар саны азаятын, яғни аммиак түзілу реакциясы бағытына қарай ығысады. Керісінше қысымды кеміткенде тепе-теңдік молекулалар саны көбейетін жаққа ығысады. Егер қайтымды реакция теңдеуінің оң және сол жақтарындағы молекулалар саны бірдей болса, онда қысымның өзгеруі тепе-теңдіктің ығысуына әсер етпейді. Ле Шателье принциін 1885 ж. А. Ле Шателье (1850 — 1936) тұжырымдап, ал теорилық тұрғыдан 1887 ж. К.Ф. Браун (1850 — 1918) негіздеген.

Ластанған атмосфералық ауаның адам денсаулығына әсері.Атмосфера ауасының ластануы қоршаған ортаға әсер ететін, халықтың денсаулығына теріс ықпал жасайтын жетекші алғы шарттардың бірі болып қалып отыр. Атмосфера ауасына жылу энергиясы және мұнай-газ секторы, тау-кен өндіру және тау-кен өңдеу салалары, қара және түсті металлургия кәсіпорындары барыша теріс ықпал етуде. Автомобиль көлігінің ауаны ластауы көлемі соғырлым қауіпті бола түсуде, бұл республика аумағында автокөлік құралдары санының мейлінше өсуіне негіздеуде. Осы проблема жалпы қалалық барлық шығарындыға қарағанда ауа бассейінінің ластануына автокөлік үлесі 60% және одан артыққа жететін ірі қалалар үшін аса өзекті.Негізгі себебі тазартылмаған айдындарға немесе жеткіліксіз тазартылған ағын суды жіберу болып табылатын жер үсті суларының ластануы, қоқыстану және сарқылу процесі жалғасуда. Халықтың сапалы ауыз суға қол жеткізу проблемасы бұрынғысынша өзекті болуда. Экологиялық басым бағыттардың бірі өндіріс пен тұтыну қалдықтарын өңдеу болып қалып отыр. Елде 100 млн.тоннадан аса қатты тұрмыстық қалдықтар (бұдан әрі –ҚТҚ), 22,3 млрд. тоннадан аса өндірістік қалдықтар жиналған, оның 12 млрд. астамы техногендік минералдық түзілімдер. Экологиялық тепе-теңдікті тұрақтандыру мәселелерінде қоршаған ортаны қорғау саласындағы қызметтің негізгі векторы мемлекеттік экологиялық сараптама рәсімін орындау, қоршаған ортаны қорғау саласындағы лицензиялау, қоршаған ортаға эмиссияға рұқсат беру арқылы экологиялық реттеу болып табылады. Халықаралық тәжірибеге сәйкес мемлекеттік табиғат қорғауды бақылау жүйесінің жұмысы Қазақстан Республикасының экологиялық заңнаманы қатаң сақтаумен қорытылатын түпкілікті нәтижеге, қоршаған ортаға теріс ықпал етуін төмендету жөніндегі іс-шараларды іске асыруға, қолданылатын санкцияларды орындауға бағытталады. 2007 жылғы 9 қаңтардағы

Судың ластануынан болатын экологиялық шығын. Жер бетінің 77.5 процентін (мұздарды, батпақтарды қосып есептегенде) су алып жатыр. Су қорларына өзен, көл, теңіз, жер асты, таулар мен поляр шеңбердегі мұздар, атмосфералық ауадағы ылғал кіреді. Өнеркәсіпте, ауыл шаруашылығында, тұрмыстық қажетке көбіне өзен, көл және жер асты тұщы сулар жұмсалады. Олардың қоры бүкіл гидросферадағы судың тек 1 проценті ғана. Гидросферадағы су қорлары төмендегі мөлшерде бөлінген. Көлемі және су қорларының мөлшері жөнінде гидросфераның ең ірі бөлігі - мұхиттар. Мұхит суларында пайдалы кендер, биологиялық ресурстар, энергия қуаты, химия және дәрі-дәрмек өндірістері үшін қажетті шикізаттар қоры өте көп. Құрлықта жыл сайын азайып бара жатқан пайдалы кендер орнын мұхит суларынан алып толтыруға әбден болады. Міне, сондықтан да ірі мемлекеттер мұхиттарды өзара бөлісіп «менің меншігім» деген белгілерін қойып жатыр. Теңіз суында алтынның, магниттің, платинаның, алмаздың, тантал-ниобиттің, цирконийдің, тағы басқаларының қоры құрлықтағы мөлшерге тең. Онда көмірдің, темірдің, мыстың, никельдің, қалайының қорлары да көп. Теңіз суында минералды заттар да аз емес. Ондағы ас тұзын, натрий сульфатын, калий тұзын, бромды, магнийді иодты бірқатар елдер қазірдің өзінде пандаланып жүр. Теңізде құрылыс материалдары да бар. АҚШ пен Ұлы Британия жыл сайын 600 млн. тонна құм, қиыршық және ракуш тастарын алады. Теңіз түбінде фосфорит, қызыл саз, әк қорлары да жеткілікті. Мұхиттар мен теңіздер жер шарында өнетін биологиялық өнімдердің 43 процентін, оттектің 50-70 процентін береді. 1900 жылы дүние жүзінде 7 млн. тонна балық ұсталса, 1980 жылы 64.6 млн. тоннаға жетті. Балықты енді теңіз жағалауында ғана емес, ашық теңізге шығып, жағадан алыс кетіп, ұзақ уақыт жүріп аулайтын болды. Теңіз суларынан криль аулау, тағы басқа зооплактондарды ұстау да тез өсіп келеді. Теңіз су толқындары, әсіресе көтеріліп жағадан шыққанда және кері серпіліп қайтқанда, энергия қуатын беретіні белгілі. Мысалы, Ла-Маншта болатын толқын есебінен бүкіл Еуропа елдерінің электр қуатын көп пайдаланатын кездегі қажетін өтеуге болар еді. Дүниежүзілік су қорларының ластануы бүкіл адамзат қауымын алаңдатып отыр. Судың ластануы көп түрлі әрі ең соңында су экожүйесін бүлдірумен аяқталады.Су айдындарының ластануын былайша топтайды:

биологиялық ластану: өсімдік, жануар, микроорганизмдер және аш бейімді заттар;

химиялық ластану: уытты және су ортасының табиғи құрамын бүлдіретіндер;

физикалық ластану: жылу-қызу, электр-магнитті өріс, радиоактивті заттар.

Судың сапасы, ластану деңгейі үнемі бақылауға алынып отырады. Судың құрамындағы химиялық қоспалар, тұздық құрамы, еріген бөлшектер, температура әр түрлі болуы мүмкін.

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы ауыз судың 100-ден астам сапалық көрсеткішін ұсынған.

Су бассейнінің ластануының негізгі себептері - тазартылмаған ағын суларды өзен-көлдерге жіберу. Бұған жол беретіндері:

тұрғын-үй коммуналдық шаруашылықтар;

өнеркәсіп орындары;

ауыл шаруашылығын химияландыру:

халық шаруашылығының басқа да салалары.

Ағын суларға құйылатын лас сулар да бірнеше топқа бөлінеді. Оларды қоспалар (ерімейтін, коллоидты, еритіндер), лас сулар (минералдық, органикалық, бактериалдық, биологиялық) деп жіктейді.

Су коймаларындағы жане ластанган агынды сулардагы зиянды заттарды нормалау. Суды тазарту жане ластанудан коргау. Суды тазарту жолдары оның қандай заттармен және қаншалықты ластануына қарай жүргізіледі. Еріген қоспалардан суды айдау арқылы тазартады. Ауыз суын табиғи суларды тазарту арқылы алады, ол үлкен қалаларды сумен қамтудың ең басты мәселесі. Ол үшін табиғи суды алдымен тұндырып, содан кейін сүзгіден өткізіп алып, зиянды бактериялардан тазарту үшін хлорлау және озондау өдістері колданылады. Осы үрдістердің барлығы сумен жабдықтау стансаларында арнайы қондырғыларда жүргізіледі. Мұнан басқа ірі өндіріс орындарының өндірісте қолданған суларын да тазартпай ағын суға жіберуге болмайды, сол үшін қатаң экологиялық шектеу қойылып, үнемі тексеру жүргізіледі. Соңғы кездері суды тазарту үшін ион алмастырғыш шайырлар да кеңінен қолданыла бастады. Агынды суларды оларды ластаушы заттардан тазарту курделi процесс. Олар механикалык, физико-химиялык, химиялык жане биологиялык болып болiнедi. Суды тазартудын механикалык адiсi бойынша суды тундыру жане сузу аркылы ондагы механикалык коспалардан тазартады. Физико-химиялык адiс –ластаушы заттардын физикалык куйiн озгертуге негiзделген. Бул адiске коагуляция, флокуляция, флотация, ион алмасу, кристалдау, дистильдеу, электролиз жатады. Химиялык адiс – екi турлiжолмен жузеге асырылады; нейтралдау жане тотыктыру. Бул адicте суды тазарту ушiн хлор жане онын хлорамин, хлорлы iзбес, натрий гипохлоритi сиякты косылыстарды колданылады. Суды тазартудын биологиялык адiсi сулардын биохимиялык жане физиологиялык оздiгiнен тазару кубылыстарынын зандылыктарына негiзделген. Суга микроорг осiру аркылы олардын судагы орг жане минералдык заттармен коректенуi натижесiнде су бiршама тазарады. Типтерi; биофильтрлер, биологиялык тогандар мен аэротенклер, метантенклер.

Тірі заттар және оның құрамы.Вернадскийдің биосфераның геологиялық кездейсоқ ьемес әртурлі жеті бөліктерден тұрады деп есептеді:тірі зат биогенді өлі билогиялық өлі радиоактивті ыдыраушы заттар шашыранды атомдардың заттары және космостық заттар. Тірі зат әдебиетке бұл ұғымды Вернадский енгізі бұл химиялық құрамы энергия және салмағы арқылы біріккен бүкіл тірі организмдердің жиынтығы.Тірі зат биосфераның аз ғана бөлігін құрғаны мен бүкіл биосфера салмағының 0.01% оның негізін құрайды.Вернадский бойынша тірі заттар бұл қуатты геологиялық фактор болып таблатн тіршілі ететін тірі организмдердің жиынтығы.Биосфераның тірі заттары химиялық және геологиялық тұрғыдан өте белсенді болп келеді.

Тариғи аспектлерінде халық тұрғындар динамикасының өзгеруі, санның өсуі, адамзат тарихы мен эволюциясының ерекше факторынан басқа халық санының шектен тыс өсуі эпидемиялармен аштықтан болатын өлім санының кемуімен түсіндіруге болады.ХХғ аталған факторларға гигиеналық ж/е медициналық жағдайлардың жақсаруына байланысты дамушы елдердегі бала өлімінің кемуіде қосылады. Әр түрлі елдермен континенттердің халық санының өсуіне қосқан үлесі әртүрлі .Абсалюттік саны б/ша ең ірі Азиялық елдер Қытай Үндістан Индонезия берсе , ал ең жоғары өсу жылдамдығы кейбір Африка мемлекеттерінде өсім жылына 4% дейін жетіп отырды. Көптеген жоғары дамыған аймақтарда батыс еуропа солт Америка демографиялық жарылыс жағдайы ертерек 19ғ байқалған.Бұл елдерге қазір халық санының тұрақтануна әкелетін демографиялық өтпелі даму кезеңі тән.

Мәнгілік үсу аудандарын игерудің экологиялыұ зардаптары. Олар муздықтар. Аяқ басылмайтын жерлер. Муздықтарды кобіне тущы су алу ушин ерітеді. Ерігенде оның пайдасы да зияны да болады. Пайдасынан караганда зияны коп. Пайдасы тущы су алуымыз болса, зияны климат озгереді, озон кабатының п.б. және су корының азаюы.

Табиғи ресурстар-адам еңбегінсіз табиғатта түзілген тіршілікке қажетті байлықтар.Оларға:су,топырақ,өсімдіктер,жануарлар,минералдар т.б.жатады.Табиғи ресурстар адамөмір сүру үшін қажетті қорек,киім,отын энергия,өнеркәсіп үшін шикізат болып табылады.Пайдалану мақсатына қарай табиғи ресурстар:өндірістік,денсаулық қорғау,эстетикалық,ғылыми т.б.:табиғаттың белгілі бір компоненттеріне байланысты:жер,су,орман,минералдық,энергетикалық т.б. болып және сарқылатын,сарқылмайтын табиғат ресурстары болып бөлінеді.Сарқылатын ресурстар:қалпына келтірілетін,салыстырмалы қалпына келтірілетін және қалпына келтірілмейтін болып бөлінеді.Қалпына келтірілмейтін ресурстар:жер қойнауының қазба байлықтары.Бұл ресурстарды үздіксіз пайдалану олардың таусылуына әкеліп соғады.Салыстырмалы қалпына келтірілетін ресурстар-топырақ,құрлықтың өсімдік өнімін бере алатын борпылдақ қабаты және орман ресурстары.Топырақ-ең маңызды және бағалы ресурстардың бірі.Ол тірі организмдер мен климат әсерінен біртіндеп қалыптасады.Қалпына келтірілетін ресурстар-өсімдіктер мен жануарлар дүниесі және кейбір минералды ресурстар,мысалы,теңіздер мен көлдер түбіне шөгетін тұздар.Сарқылмайтын ресурстарға-космостық,климаттық және су ресурстары жатады.Космостық ресурстар күн радиациясы,теңіз ағысы энергиясы.Климаттық ресурстарға-атмосфералық ауа,жел энергиясы,атмосфералық жауын-шашын жатады.

Табиги биогеохимиялық аймақ туралы және эндэмиялық аурулар туралы түсініктеме.Микроэлементтерді 2 топқа бөлуге болады:1)белгілі бір мөлшері болмай тіршілік ету мүмкін болмайтын заттар.Осы топқа темірді,мырышты,мысты,молибденді,марганецты, кобальтты, йодты,бромды,фторды және селенді жатқызуға болады,оларды басқа затпен ауыстыруға болмайды.Бұлар эссенциялдық немесе ауыстырылмайтын элементтер.2)Олардың организмде жетіспеген жағдайда денсаулыққа ерекше зиянын келтірмейақ,оларды басқа элементтермен ауыстыруға болатын микроэлементтер жатады.олар эссециялдық емес,ауыстырылатын микроэлементтер.ТМД елдерінде 30дан астам ірі табиғи биогеохимиялық шет аймақтардың бар екендігі белгілі.Мысалы:йод жеткіліксіз жерлер-Украйнаның Батыс обл.аумақтары,кобольдпен мыс жетіспейтін жерлер-Балтық маңайындағы Рес.аумақтары.Йодтың төмен деңгейі эндемиялық жемсау ауруының туындауына себепкер болады.Топырақтағы микроэлементтердің жетіспеушілігі немес шамадан артық болуы ғана биогеохимиялық шет аймақтарды құрамайды.Ауыз суда және тамақта кальцийдің жетіспеуі,стронцийдің молшылығы адамның және жануарлардың сүйек жүйесін зақымдайтын УРОВ ауруының және КРЕТЕНИЗМ(Кашин-Бек ауруы)секілді аурудың туындауына себепкер болады.Коболдьтің топырақтағы мөлшерінің аздығы зат алмасу қызметінің бұзылуына әкеп соғады.Топырақта және суда фтор жетіспесе тіс кариесі болады,ал оның артық мөлшері жануар мен адамда сүйек жүйесі мен тістердің зақымдануына,теңбіл эмальға әкеліп соқтырады.Осы бұзылу кешені ФЛЮОРОЗ д.а.Ас пен суда темір мен аскорбин қышқылы жетіспесе темір дефициттік анемия ауруы туады,ал азот қышқылы тұздары жоғары болса ауыр ауру-МЕДГЕМОГЛОБИНЕМИЯ,ал малидден молшылығы(Армения,Англия)ЭНДЕМИЯЛЫҚ ПОДАГРА ауруын тудырады.Сондықтан гигиенисттер халықтың денсаулық жағдайын бағалау үшін белгілі аумақта осындай шет аймакардың бар,жоктығын білуі керек.

Қаз. аймағындагы табиғи биохимиялық провинция және табиғи эндемия.Анторпогенді биохимиялық провинцияны қалыптастратн факторлар жане сипаттамасы.Қаз жасанды биохимиялық провинция,олардың қалыптасуы,тұрғындар денсаулығының жағдайы.Кең байтақ қазақстан аумағында қазіргі уақытта табиғи да,техногендікте биогеохимиялық шет аймақтар бар.Қазақстанның өндірістік мүмкіндіктерінің деңгейі жөнінде мынадан білуге болады:Республикада жылына 9096 тонна титан, магний,сары фосфор,хром,7096тонна мырыш,6096 тоннадан астам корғасн өндіріледі.Респ-да бай темір кен орндары өңделіп жұмс істеуде(Қостанай обл),түсті металдар ондрлуде(Шығ Қаз,Жезқазған обл),көмір шығаруда Қараганды,Павлодар обл,фосфор Оңт Қаз,Жамбыл және мұнай-Атрау,Мңғыстау,Орал обл шығарылуда.Өндіруші және өңдеуші өнеркәсіптердің аса көп мөлшерде көбеюі,өндіріс технологияларының артта калуы коршаган орта мен халыктың денсаулық жағдайының курт нашарлауына әкеліп соктрады,бркатар жағдайларда экологиялық өзгерістерге,биохимиялық шет аймақтардың қалыптасуына жағдай тудырады. Мәселен,Шығыс Қаз-қ өнеркәсіптік кешеніне тусті металлургия және тау кен өнеркәсібінің орындары кіреді.Өскемен қорғасын мырыш комбинаты іс жүзінде қала ортасында орн.Лениногорскіде қаланың нашар желдетілуі жағдайларында ірі полиметал комбинаты да міне,осылайша,қала ортасында орналасқан.Қоршаған орта нысандарының ауыр металдармен ластануы осы өңірдегі халқтың денсаулығы үшін қауіпті деңгейге жетті,ең алғашқы кезекте,қорғасын мен мырышпен,кадмимен ластанулар адам организмнде олардың жоғарғы мөлшері жинақталуына әсер етеді.Оңт Қаз-да күрделі жағдай белең алуда.Шымкент қаласнда қоршаған ортаны қорғасн және фосфор зауыттары шығарындыларымен ластауда,Тараздың қоршаған ортасы-фосфорлық және суперфосфаттық зауыттардың,құрамнда фтор мен фосфор қосндылары бар шығарындылар ластау көздерінен алыстау жаттан топыраққа шөгеді.Малдардың флюорозға шалдыққан жағдайлары осы жерде кездесетіндігі тосын жағдай емес.Қаз-н жұртшылығын Қазақстан жұртшылығын Семей ядролық полигоны маңайындағы экологиялық жағдайдың толғандырылуы жалғастрлуда,Ресми деректер бша,радиациялық жағдай ондаға қазір қауіп тудырмайды.Бірақ йонизациялаушы радияция әсерінің салдары әлі де орын алуда.Күлділігі 45%қоңып көмірмен жұмыс іститын Павлодар-Екібастұз жылу энергетикалық кешенінде көмір өнеркәсібі мен энергетиканың қарқындап дамуы экологиялық жағдайды қиындатады.Соңғы 5-7жылда Рес.ның бірқатар өңірлерінде мұнайгаз өндіруші өнерксіп қарқынды дамуы ондағы экологиялық жағдайды нашарлатты.Адамның өміріне қауіпті қосылыстардың лас заттары арқылы атмосфералық ауа ластануда.Жер үсті және жер асты заттарының көздері жоғары минерализацияланған және мунай өнімдерімен қосымша ластанады.Топырақта,өсімдікте,ауыл шаруашылық өнімдерінде химиялық заттардың-ванади, вари және басқаларының жоғарылаған концентрациялары байқалады.20км радиуста биогеохимиялық шет аймақтар пайда болды.Қаз.ң көп қалалары ірі өнеркәсіптік кешендердің ғана емес оның үстіне автокөліктің де зиянды әрекетіне ұшырады.

Топырақ жел және су эрозиядан қорғауТОПЫРАК-биосферанын баска элементтеримен уздиксиз алмасып отыратын,олармен тыгыз байланысты жане биосферанын кейбир элементтерине ози де асер ете алатын оте курдели ашык система.ЭРОЗИЯ дегенимиз-топырак жабынынын су,не желмен шайылуы,бузылуы.Топырактын эрозиямен куресу-егин шаруашылыгындагы негизги маселелердин бири.ТОПЫРАКТЫ ТУЗДАНУ МЕН БАТПАКТАНУДАН КОРГАУ:топырактын туздануына себеп болатын факторлар турлише,олардын бири тениздерден пайда болган тузды жел аркылы таралуы.Галофит-осимдиктер тузды ортага жаксы бейимделип кабаттарынын одан ари туздануынасебеп болады.Гелофит-осимдиктердин асеринен суда еритин туздардын топыракта жинакталуы 1 га жерде 500кг дейин жететин жагдайлар байкалады. Егер олар теренде болмаса ,капилляр аркылы булану натижесинде топырактын жогаргы кабатында туздар жинакталады. Екинши реттик АЛДЫН АЛУ:терендиги 1-1,8м етип территорияда дренаждар жасау.Сол сиякты жанбырлатып сугару-ирригациялык эрозияга карсы курес шараларынын бири,тузды топырактарды натрийдин туздарынан гипстеу аркылы тазарту.Сулардын жетилдирилген технологияларын колданумен катар,жер асты суларынын денгейинин котерилуине байланысты грунд суларын сорып алу аркылы ж/е топыракты шаю аркылыда да тузданумен куресуге болады. Химиялык адистер де жаксы натиже береди.ТОПЫРАКТЫ ЛАСТАНУДАН КОРГАУ:пестициттерди пайдаланудын ережелерин катан сактау,ал тынайткыштарды колданганда гылыми-зерттеу мекемелеринин усыныстарын басшылыкка алу керек.

Топырақ мониторингіБузылган жерлерди кайта калпына келтиру процестери РЕКУЛЬТИВАЦИЯ деп атайды.Казирги кезде галымдар мен мамандар бузылган жерлерди кайта калпына келтирип ,оларды ауыл жане орман шаруашылыктарына кайтарудын жолдарын издестируде. Бузылган жерлерди кайта калпына келтиру жумыстары тау-кен,инженерлик-курылыс,мелиоратиовтик, орманманшаруашылыктык,,ауылшаруашылыкиык ис-шаралар комплексин курайды.Жерди рекультивациялаудын 2 негизги этапы бар:тау-техникалык жане биологиялык.Тау-техникалык рекультивациялаудын максаты-территорияны жондеуге дайындау. Бул кезде топырактын бетки кунарлы кабаты сакталады,негизинен избестеу,гипстеу,дренажды жуйелер аркылы жузеге асырады.Биологиялык рекультивациялауда топырак кунарлылыгын калпына келтиру арнайы агротехникалык шаралар мен тынайткыштар беру аркылы топырактын кунарлылыгын жогарылату,калпына келтируге багытталган жумыстар жузеге асырылады.Рекультивациялык жумыстарды жоспарлау ушин топырагынын физико-химиялык курамын,гидрологиялык режиминин ерекщеликтерин ,рельефтин ерекшеликтерин жаксы билу керек.Геологиялык мунай издестиру жане ондеу жумыстары кезинде бузылган жане мунаймен ,турли жугыш улы заттармен ластанган жерлерди рекультивациялаудын манызы оте зор.

Табиғи ортаның жағдайын бақылауды ұйымдастыру.Адам тибиғат арасындағы бацланысты одан туындайтын мәселені токтатуга озгертуге алдын алуға болады.

Эколог.мониторинг- колемі жағынан кішірігім аймактан жапандык маселеге дейінгі экожагдайды талдау бакылау жуйесі. Онын максаты табигатты коргау мен эколог.кауіпсіздіктердін шешімін кабылдауына корсету мен халыкты акпаратпен камтамасыз ету. Мониторинг багыты:Бакылау нысаны алу, Алынган нысанды зерттеу, Зерттелген нысандар бойынша акпараттык моодель курастыру, Алынган нысаннын жагдайын багалау, Алынган акпаратты тутынушыга эеткізу. Міндеті:Антропогендік әсерлердің көздерін бақылау, Барлық әсер етуші факторлады бақылау, Табиғи орта өзгерісстерің кеінгі жагдайын бакылау, Әсер ету алдындагы антропогендік факторлардың өзгерісін болжау, Мониторинг жіктелуі:Әмбебап жүйелер және олардын өзі аймақтық табиги улттык мониторинг жатады, Әр түрлі орталарда б/ша :ауа су топырак антропогендік факт, орлар мониорингі, Әсер етуші көздер бойынша: көлік өндіріс өндіретін орындар; ластану көздер: Озоносфера және мухиттар мониторингі жатады, Физикалык химиялык монит.Медико-био,эко,клиникалык монит.

Табиғи биогеохимиялық аймақ туралы ж/е эндемиялық аурулар туралы. Йод тапшылығының басқа аурулардан зардабы еш кем емес. Өткен жылғы денсаулық сақтау ұйымының берген мәліметі бойынша, әлемде 650 млн адам осы дертпен күресуге мәжбүр екен. Ал, 2 млрд адам ағзасында осы дерттің айқын белгілері көрініс берген. Біздің еліміз йод жетіспейтін аймақтардың қатарында. Сол себепті де, бізді алаңдатып отырған мәселе көп. Денсаулығы қалыпты адам бір күнде 150 микрограмм йод тұтынуы қажет. Бұл қажеттілік өтелмесе, адам ағзасы түрлі ауруға шалдығады. Йод жетіспеушілігі иммунитеттің әлсіреуін тудырып, ағзаның түрлі инфекцияларға қарсы тұру қабілетін төмендетеді. Сондай-ақ, қолдардың дірілдеуі, тахикардия, эндемиялық жемсау ауруларының басталуы да осы йод тапшылығына байланысты пайда болады. Қазақ Тағамтану академиясының мамандары жүргізген зерттеу кезінде йод жетіспеушілігі сезілетін елде тұратын балалардың интеллектуальдық деңгейі өзге балалардан 10-15%-ға дейін артта қалып қоятындығы анықталды. Сондықтан, ана құрсағындағы баланың йод жетіспеушілігіне шалдықпауын қадағалау дәрігерлердің назарынан тыс қалмауы маңызды. Әлемдік алаңдаушылық тудырып отырған йод жетіспеушілігі балалар үшін аса қауіпті. Олардың ақыл-ойының дамуына кедергі келтіріп, өсуін тежеп, кретинизмнің басталуы мүмкін. Ал, жүкті әйелдердегі йод тапшылығын емдеуге баса назар аудармаса, нәрестенің денсаулығына қауіп төнеді, олардың түсік тастау қаупі де екі есеге артады.Біздегі топырақ пен судың, өзге де өндірілетін өнімдер құрамында йод мөлшері аз. Мұның салдары, әсіресе, Шығыс пен Оңтүстік Қазақстан облыстарында байқалады. Осы аймақта тұратын әрбір бесінші адамның біреуі эндемиялық жемсау ауруының зардабын тартып келеді. Эндемиялық жемсау дертіне шалдыққандардың санатында қыз балалар көп екен. Бұл дерт түрі 6-7 жастан басталып, баланың жасы өскен сайын ұлғая береді.2009 жылы йод тапшылығынан пайда болатын аурулардың алдын алу туралы заң қабылданды. Йод тапшылығын тамырымен жою мақсатында бірқатар кешенді шаралар ұйымдастырылды. Йод тапшылығын жою мақсатында халық тұтынатын тағам түрлерінің барлығына йод қосу ісі қолға алынды. Су, сүт, нан тағамдарына йод қосу арқылы көптеген аурулардың алдын алу көзделіп жатыр. Бірақ, йодтау тәсілінің өзіндік күрделілігі де бар екен. Сондықтан, біздің йодталған тұзды пайдалану көрсеткішіміз 80%-дан әріге аса алмай отыр. Ал, жаппай йодталған тұзды тұтынатын елдерде бұл көрсеткіш 90%-дан жоғары. Осындай пайыздық алшақтықтан йодты жаппай пайдаланатын елдердің арасынан ойып тұрып орнымызды алуға мүмкіндік жоқ. Мамандарымыз йод тапшылығын тағамға йодталмаған тұзды пайдаланумен байланыстыруда. Күнделікті өмірде тұзсыз ас ішпейтініміз белгілі. Алайда, біз тұтынатын тұздың барлығы бірдей йодталған дей алмаймыз. Міне, сол себепті де, көптеген ауруға есігімізді айқара ашып отырған жайымыз бар. Йод тапшылығын жою үшін әлем елдері ас тұзын йодтау мәселесін қолға алды. Біз де әлемдік үрдістен қалмай, тұз өндірушілер қауымдастығымен тығыз қарым-қатынас жасауға ұмтылдық. Йод тапшылығының алдын алуда йодты ас тұзын пайдалану айтарлықтай нәтиже беретінін байқадық. Десек те, тағам өндірушілер арасынан тұтынушыларды алдайтындары да табылып жатыр. Сыртында йодталған деген жазуы бар тұздың құрамынан йод табылмаған жағдайлар да тіркелген. Бұл сөзімізге Тамақтану академиясының медициналық-демографиялық зерттеу нәтижесі дәлел бола алады. Зерттеу барысында 5844 отбасының 29%-ы йодталған тұзды, ал,13,4%-ы сыртқы жазуы бойынша ғана «йодталған» тұзды қолданып келгенін анықтады.Біздің ағзамыздағы йодтың 90%-ы күнделікті жейтін асымыз арқылы келеді екен. Демек, дұрыс әрі пайдалы тамақтанудың маңызы ерекше. Ол үшін құрамы йодқа бай тағам өнімдерін тұтынуды әдетке айналдырғанымыз жақсы нәтиже берері сөзсіз. Йод тапшылығына қарсы тұруда теңіз қырыққабатын, сүт, жұмыртқа, ет өнімдерін дұрыс пайдалануды аурудан қорғанудың басты қалқаны ретінде қолдануға болады. Мәселен, өсімдік өнімдеріндегі йод мөлшері 60-150, ал, жануарлар өнімдерінде 30-70, суда 8 микорграмм екен. Сонымен қатар, тағамды өңдеу кезінде оның 14-65%-ға дейінгі мөлшері жойылып кетеді. Біз айтқан пайыздық көрсеткіштерді қаперіңізге ала жүріп, тағам құрамындағы йодтың болуын қадағалау арқылы денсаулығыңызға қамқорлық жасай аласыз. Дені сау ұрпақты өмірге әкелу үшін алдымен ананың денсаулығы қалыпты жағдайда болуы керек. Өмірге сәби әкелу үлкен дайындықты талап етеді. Йод жетіспеушілігін қалыпқа келтіру мақсатында дәрігер жазып берген дәрілер көмегімен емделіп барып қана бала көтергені дұрыс. Алайда, көпшілігі мұны есінде ұстай бермейді. Халықтың байлығы – дені сау ұрпақ. Демек, аналардың жауапкершілігі зор. Гипотириоз, яғни, йод жетіспеушілігі жүкті әйелдер үшін аса қауіпті. Аурудың асқынуынан сәбидің өлі туылуы да әбден мүмкін. Жалпы, бұл дерттің тартқызар азабы аз емес. Жүйке талшықтары шаршап, адамда әлсіздік пайда болады. Есте сақтау мүмкіндігі азаяды. Кейбір жағдайда жүректің минуттық соғу көлемінің кемуінің арты миокард гипоксиясы ауруымен жалғасып жатады. Көпшілік жағдайда йод тапшылығы қаныаздықты тудырады. Ал, аурудың алдын алу үшін құрамында йоды көп өнімдерді күнделікті жеп тұрған пайдалы. Йод жетіспеушілігі ауруларының мәселесі әлемдік денсаулық сақтау саласында маңыздыларының бірі болып саналады. Оның маңыздылығы аталған аурудың кең етек жаюымен анықталады, йод жетіспеушілігі ағзаға қалыпты қабылданып отыратын йодтың жеткілікті дәрежеде болмауынан пайда болады. Йод жетіспеушілігі ауруларының мәселесін шешу, әсіресе, Қазақстан үшін маңызды. Өйткені қазіргі таңда біздің елімізде йод жетіспеушілігінің тиімді алдын алу бағдар­ламасының жоқтығы тұрғылықты халықтың әртүрлі топтарында қалқанша безінің эндемиялық ұлғаюына әкеліп соқтырып отыр. Мұның ішінде балалар мен бала туу жасындағы әйелдер де бар. 1999-2002 жылдар аралығында Зельцер мен Базарбекованың кездейсоқ таңдау әдісімен жүргізілген зерттеуге 6 және 16 жас аралығындағы 9169 бала, 15-49 жас аралығындағы 951 қыз бала және әйелдер қа­тысты. Зерттеу нәтижесінде қалқанша безінің эндемиялық ұлғаюы 4206 балалар мен жасөспірімдерде (45,8%) кездескен.Барлық аймақтарда қалқанша безінің эндемиялық ұлғаюы (эндемиялық жемсау) ұл балаларға қарағанда, қыз балаларда көбірек кездеседі (45%-50%), эндемиялық жемсау 6-7 жастан басталып пубертаттық жаста барынша жоғары көрсеткішке жетеді.Йод – бұл маңызды микроэлемент, ол жер бетіндегі тірі ағзалардың өсуі мен дамуына қажет. Қазақстанда йод жетіспеушілігі “жасырын аштық” деп саналады. Осыған байланысты йод жетіспеушілігінің медициналық-әлеуметтік және экономикалық маңызы денсаулық, интеллект, білім сапасына әсер етіп отыр, уақыт өте келе халықтың кәсіби әлеуетіне әсер етеді.Адам ағзасындағы йод – тиреоидты гормондар үшін құрылыс материалы. Тиреоидты гормондар ағзадағы барлық мүшелер мен жүйелердің жұмысын реттейді және жақсартады. Балалар үнемі өсу мен даму үстінде болады десек, йод жетіспеушілігі салдарынан әлсіздік бірден байқалады. Эндемиялық жемсау саны балалар санымен бірге өсіп келеді. УЗИ көрсеткіші бойынша 7 жаста – 15%, 12 жаста – 25-30% балалар осы дертпен ауырса, жасөспірімдер арасында ол 40%-ға дейін жетеді. Балалардағы йод жетіспеушілігі салдарынан бала ақыл-ойының артта қалуындағы әлсіз көріністерден критинизмге дейін жетеді, көңіл күйінің тұрақсыздығы, депрессия болуы мүмкін, әлсіздік, ұмытшақтық, есте сақтау қабілетінің төмендеуі, оқушылар зейіні шоғырлануының төмендеуі, сабақ­тың аяғына дейін отыра алмауы байқалады. Содан барып жүйке жүйесімен қоса барлық ағза зардап шегеді. Балалар бас сүйегі ішіндегі қысымға байланысты бас ауруына, әлсіздіктің пайда болуына, терінің сұрлануына шағымданады, астеника­­лық синдром көріністері, кардиологиялық өзгерістер – ырғақтың бұзылуы, АҚ жоғарылауы немесе төмендеуі, инфекциялық және суық тию ауруларының жиі­леуі, екінші иммундық жетіспеушілігі салдарынан өткір аурулардың созылмалы түрге өтуі, бұлшық ет сұлбасының әлсіреуіне байланысты дене бітімінің өзгеруі болуы мүмкін. Осының барлығының себебі – йодтың жетіспеушілігі.Еуропада жаппай алдын алу мақсатында – йодталған тұз қолдану (өткен ғасырдың 20-шы жылдарынан белгілі), құрамында йоды бар препараттарды топпен пайдалану жүргізіледі.Әркім-ақ біздегі тамақтарда йодталған тұз бар деп санайды. Алайда, Қазақстан тамақтану академиясы жүргізген медициналық-демографиялық зерттеу нәтижесі 5 844 отбасының 29%-ы йодталған тұз қолданатынын, ал отбасылардың 13,4%-ы сыртқы қорабындағы “йодталған” деген сөз шындыққа жанаспайтын (тест нәти­жесінде йодтың ізі де болмаған) тұз пайдаланатынын көрсеткен.Тағам арқылы йодты қабылдау экономикалық, физиологиялық, рационалдық жағынан дұрыс деп есептелсе де, қазіргі таңда ол жеткіліксіз болып отыр. Әлсіз топтар, ерте жастағы және мектеп жасындағы балалар арасындағы йод жетіс­пеушілігін жою үшін топтық алдын алу жұмыстарын жүргізу қажет, ол үшін әлемдік тәжірибеге сай йодид 100 және йодид 200, йодид-прт органикалық емес йод қолданылады. Осыларды ұсына отырып, біз өзгеріске түскен қалқанша безі гормондар синтезін қайта қалпына келтіруге ықпал етеміз.Әрине, тек қана эндокринолог-дәрігерлер бұл мәселені шеше алмайды, ата-аналар мен педиатрлардың көмегі керек.Уақытында йодтық алдын алу өскелең ұрпақтың – біздің болашағымыздың денсаулық деңгейін, үйлесімді дамуды, интелектуалды әлеуетті қалпында ұстауға жағдай жасады. Бүкіләлемдік денсаулық сақтау ұйымының мәлімдемесі бойынша, балалардың ақыл-ойының артта қалуы йод тапшылығынан болады, бұл алдын алуға болатын интеллектуалды жетіспеушіліктің жалғыз түрі. Йод тапшылығын жоюға кететін шығынды есепке ала отырып, жаңа туған баланың ақыл-ойының артта қалуын емдемеушілікті қылмыс деп есептеуге болады.Осыдан келе йод тапшылығы бар балалар қайдан пайда болады деген сұрақ шығады? Әрине, бұл санатта болашақ аналармен жұмыс жасау керек. Болашақ ана – бала денсаулығындағы йод тапшылығын анықтайтын басты тұлға. Кейінгі жылдары жүргізілген профессор Э.П.Касаткиннің зерттеулерінде мидың қалыптасуы мен оның функционалды белсенділігін сақтап тұрудағы қалқанша бездің орындайтын рөлі анық көрсетілген, ана мен бала арасындағы осы үдерісте қалқанша безінің гомондары рөлі айрықша маңызды. Біріншіден, тироксин деңгейі төмен әйелдерден көбінесе балалар жеңіл психомоторлы өзгерістермен туады. Екіншіден, дәл осы әйелдерде жүктілікке тән асқынудың гипотериоздық пайыздық көрсеткіштері жоғары – кенеттен түсік тастау, уақытынан бұрын босану, перино­талды өлім, туғаннан жүрекақауы, хроникалық құрсақ ішілік гипоксия, босану барысындағы қиындықтар гиполактемия жиі кездеседі. Сонымен осындай йод тапшылығын балалық шақта алдын алсақ, оқуға деген қабілетін арттырып, интеллектуалды іс-әрекетін жақсартсақ, бұл үлкен өмірде ересек адамның интеллектін анықтайды. Тағы да сандық мәліметтер туралы, 1991 жылы қалқанша безінің ауруы репродуктивті жаста 9,9%-ды құраса, 1991-1998 жылдар аралығында 61%-ды құрайды.Жүкті әйелдің тирсоидті статусының бала интеллектіне әсері жайында халықты ақпараттандыру деңгейін жоғарылатсақ, онда бұл қыздардың (ата-аналардың) уақытында қалқанша безінде болатын мүмкін патологияларды анықтау мақ­­сатында эндокринолог-дәрігерге қаралуға ықпал етер еді. Бұл фиртиль жасындағы әйелдер арасындағы қалқанша безінің эндемиялық ұлғаю көрсеткіш деңгейін төмендетуге мүмкіндік береді.Бұл тапсырманың тиімді шешілуі барлық мамандықтағы дәрігерлердің бірігуін талап етеді. Әрбір дәрігер өз пациенттеріне (оның отбасы мүшелеріне) йод тапшы­лығының алдын алу мақсатында керекті препараттарды қолдануға кеңес бергені жөн. Осы мақсатта белгілі препарат – йодид 100, 200. Қалқанша безінің пато­логиясына күдіктенген жағдайда дер кезінде эндокринологтан кеңес алу қажет. Гейне өз сөзінде: “Мен білетін жалғыз сұлулық – бұл денсаулық” деген екен. Энде­миялық жемсау адамды дұрыс емдеген жағдайда аурулар тізімінен сызып тастауға болады. Бұл үшін қоғамның осы бағытта жұмыс жүргізгені айрықша маңызды.

Топырақтын желді жане сулы эрозиялары. Топырак өте күрделі орг сиякты үнемі өсу, даму және өзгеру үстінде болады. Су, жел, антропогендік факторлардың топырақ пен оның қабаттарын бұзу, беткі құнарлы қабатының сумен шайылу, желмен ұшу құбылыстары эрозия деп аталады. Эрозия терминін латынның бұзу деген сөзінен шыққан. Эрозия дегеніміз топырак жабынынынсу, не желмен шайылуы, бұзылуы. Эрозиялык процестердің байқалу сипатына карай калыпты, не геологиялық және жылдам, не антропогендік эрозияболып бөлінеді. Қалыпты эрозия орманды жерлер мен шөптесін өсімдіктердің

Топырақ ластануының табиғи және антропогендік факторлары және ластаушы көздері. Топырақты ластайтын факторлар физикалық,химиялық және биологиялық болады.Ластаушы заттар топыраққа әртүрлі жолдар арқылы түседі:табиғи және жасанды.Табиғи физикалық(радиациялық) фактор иондаушы сәулеленудің табиғи көздері (уран,радий,торий) арқылы сипатталады.Қоршаған ортаның нысандарының, әсіресе топырақтың радиациялық ластануының жиынтық дозасына негізінен алғанда(70пайызға дейін) табиғи көздер үлес қосады.Радий-228дің жоғары табиғи құрамы Шығыс Қаз.ң Ақсуат,Марқакөл,Күршім елді мекендердің топырағында байқалған.Топырақ құрамына:кремний,алюминий,магний,азот,темір,натрий,калий,фосфор,күкірт,молибден, мыс,йод,бор,фтор, қорғасын,алтын,күміс басқа да Менделеев кестесінің элементтері кездеседі.Топырақтағы химиялық элементтердің басым көпшілігі тотыққан түрде кездеседі.Сортаң топырақта кальций,магний,натрий,сульфаттар көп кездеседі.Қазақтанның бірқатар аудандарында микроэлементтердің табиғи құрамы фондық шоғырланудан 5-10 есе асып туседі.Металдардың табиғи жоғары шоғырлануы бойынша табиғи химиялық аймақтар ерекшеленеді.Мыс,Қаз,да 3 табиғи бор аймағының бар екендігі анықталды.Олар: 1Батыс Қаз,Атырау,Ақтөбе облысы; 2Орталық Қаз; 3Шығыс ҚазТопырақтың химиялық заттармен табиғи ластану көздеріне кейбір полиметал кен орындар жатады,ондағы топырақ құрамында металдардың(қорғасын,мыс,мырыш,кадмий)жоғары шоғыры болады.Мысалы,бұлар Өскемен,Лениногорск,Зырьяновск,Шымкент қалаларының аудандарында кездеседі.Топырақ құрамында жоғары мөлшерде кездесетін мыс кен орындары Балқаш,Жезқазған,Шемонайха қалаларының аудандарында болады.Топырақ құрамында жоғары мөлшерде темір кездесетін темір кен орындарында топырақ адсорбцияланған газдармен қаныққан жерлер Батыс Қаз,Атырау облыстарнда орн.Топырақтардағы табиғи химиялық заттардың мөлшері топырақ тузуші жыныстарға,кен орындарының туріне ғана емес,сонымен бірге топырақ типтеріне турлеріне,химиялық заттардың суда ерігіштігіне байланысты.Топырақтардағыхимиялық заттардың турлері жалпы және қозғалмалы болып ажыратылады. Топырақтағы заттардың жалпы мөлшері,металдар мен микроэлементтердің жалпы саны құрғақ топырақтың немесе тау жыныстарының гІкг немесе мгІг салмағында көрсетіледі.Қазақстан топырағының көпшілігінде ванадийдің жалпы мөлшері ТМД елдері топырақтарының орташа фондық деңгейлерінен жоғары болады.Мысалы,Еділ далаларында және таулы,орманды Алтайда ванадий мөлшері жоғары екі табиғи шет аймақ ерекшеленеді.Хромның жоғары мөлшері негізінен саздау топырақтар мен сортаңдарда байқалады,олар хромның мөлшері жоғары шет аймақтар ретінде сипатталады.(Каспий маңайының ойпаты,Ақтөбе облыс)Көкшетау,Солтустік Қаз,Ақтөбе облыстарының қара топырақты жерлерінде және Торғай облысының қызылтопырақты өңірлерінде никель өте көп.Адам топырақты мәпелеп күтумен қатар, оған орынсыз қиянат жасайды.Беткі жамылғысының куйіне табиғи факторлар секілді адамның әрекеттері әсер етеді.Жердің беткі қабатын судың,желдің,сел тасқындарының бүлдіру үрдістері табиғатта унемі болып жатады.Алайда,топырақтың куйінің жаһандық шеңберде елеулі турде бұзылуы,ауқымды шөлдердің пайда болуы ең алдымен адамның шаруашылық қызметіне байланысты орын алатыны сөзсіз.Мәселен,Сахара шөлінің пайда болуын көп ретте мал шаруашылығымен айналысқан көшпенділердің тіршілігінен байланыстырады,ал Греция мен Түркиядағы жерлердің жасыл желегінің –көп ғасырлық мал шаруашылығымен айналысудың нәтижесі болды.Кезінде ормандар мен жузіммен алқаптары тұнып тұрған жабылған Сирия қазір шөлді өңір мен жүзіммен алқаптары тұнып тұрған жабылған Сирия қазір шөлді өңір мен жалаңаш жаптасты аймаққа айналған.1933-1937 жылдардағы қатты құрғақшылықтан кейін техастың құнарлы прерияларының беткі қабатын қопарып жырту жер қыртыстары мен мал бағатын өрістерді шаң басқан құмдақ тауларға айналдырды.АҚШтың осы штаттындағы ормандардың жартысына жуығының құртылуын осы жағдаймен байлныстырады.XX ғ.жерді қарапайым тәсілмен өңдеу,жайылыстарды тиімді пайдаланбау және техниканы қолдану аридизацияга ұшыратты,яғни Африканың,Оңт.Шығ. және Оңт Азияның,ОРталық Азияның және Қаз.ң, Оңт.Американң орасан зор аумақтарындағы жерлердің құнарсыз дамуына әкеліп соқтырды.Топырақты дұрыс пайдаланбау олардың аса зор эрозияға ұшырауына себепкер болды.Тау кен қазатын орындар мен топырақтың ерекше бұзылуына және оның эрозияға ұшырауын тудырады.Шығыс, Оңт.Батыс және Солт.Қазда құрылыс тау кен қазатын орындардың салынуы ондаған мың гектар жерлердің жарамсыз боып қалуына әсер етті.Жерді жедел ирригатциялаудың(суарудың)және құрғай бастаған көлдерден немесе теңіздерден тұздың ауа арқылы ұшуының нәтижеснде қазіргі таңдағы егіншілік үшін елеулі проблемалар туындауда.Шетелдік сарапшылардың деректері бойынша суарылатын жерлердің 50% елеулі дәрежеде сортаңданған.Орт.азия мен Қаз.дағы әсіресе Арал маңындағы егіс алқаптарын суару топыраққа елеулі нұқсан келтіріп отыр.

Топырақтың химиялық және биологиялық ластануы және халық денсаулығы. Топырақты ластайтын факторлар физикалық,химиялық және биологиялық болады.Ластаушы заттар топыраққа әртүрлі жолдар арқылы түседі:табиғи және жасанды.Табиғи физикалық(радиациялық) фактор иондаушы сәулеленудің табиғи көздері (уран,радий,торий) арқылы сипатталады.Қоршаған ортаның нысандарының, әсіресе топырақтың радиациялық ластануының жиынтық дозасына негізінен алғанда(70пайызға дейін) табиғи көздер үлес қосады.Радий-228дің жоғары табиғи құрамы Шығыс Қаз.ң Ақсуат,Марқакөл,Күршім елді мекендердің топыроағында байқалған.Топырақ құрамына кремний,алюминий,магний,азот,темір,натрий,калий,фосфор,күкірт,молибден, мыс,йод,бор,фтор, қорғасын,алтын,күміс басқа да Менделеев кестесінің элементтері кездеседі.Топырақтағы химиялық элементтердің басым көпшілігі тотыққан түрде кездеседі.Сортаң топырақта кальций,магний,натрий,сульфаттар көп кездеседі.Қазақтанның бірқатар аудандарында икроэлементтердің табиғи құрамы фондық шоғырланудан 5-10 есе асып туседі.Металдардың табиғи жоғары шоғырлануы бойынша табиғи химиялық аймақтар ерекшеленеді.Мыс,Қаз,да 3 табиғи бор аймағының бар екендігі анықталды.Олар: 1Батыс Қаз,Атырау,Ақтөбе облысы; 2Орталық Қаз; 3Шығыс ҚазТопырақтың химиялық ластануы — топырақта тірі организмдерге қауіп туғызатын химиялық заттектердің жиналуы. Топырақтың химиялық ластануының көздеріне өнеркәсіптік кәсіп орындардың шығарындылары, көлік, ауыл шаруашылығында қолданылатын шөп жойғылар мен минерал тыңайтқыштар жатады. Өнеркәсіптік кәсіп орындардың құбырлары арқылы атмосфераға шығарылатын ластағыштар жел арқылы 50 км өңірге таралады. Бірақ ластағыштардың негізгі массасы 8—10 км жердегі топыраққа түседі. Мұнай-химиялық завод кешендерінің төңірегіндегі аумақтар қатты ластанады. Көп жағдайда бұл жерлер ауыл шаруашылығына немесе бақ өсіруге пайдалануға жарамайды. 3 км-ге дейінгі қашықтыққа Топырақтың химиялық ластануы мұнай-химия кәсіп орындарының тұған-тұндырғыштары маңында көмірсутек бұларының тұнуынан болады. Түсті металл кендерін алу және байыту процестерінен де топырақ көп ластанады. Ауыр металдардан топырақтың химиялық ластануының зардабы тұрақты болып келеді. Соңғы кездері мұнайға байланысты ластану жиі кездеседі. Мұнаймен ластанған топыраққа лады. Мұнайдан топырақтың химиялық ластануының төменгі деңгейінде топыраққа микрофлора мен өсімдік дамуын реттейтін тыңайтқыш енгізу керек. Үлкен мөлшердегі және ұзак мерзімдік ластанудан топырақта қайтымсыз өзгерістер жүреді — топырақ асфальтқа ұқсас массаға айналады. Бұл кезде едәуір ластанған қабаттарды алып тастауға тура келеді Топырақтың химиялық заттармен табиғи ластану көздеріне кейбір полиметал кен орындар жатады,ондағы топырақ құрамында металдардың(қорғасын,мыс,мырыш,кадмий)жоғары шоғыры болады.Мысалы,бұлар Өскемен,Лениногорск,Зырьяновск,Шымкент қалаларының аудандарында кездеседі. Топырақ құрамында жоғары мөлшерде кездесетін мыс кен орындары Балқаш,Жезқазған,Шемонайха қалаларының аудандарында болады.Топырақ құрамында жоғары мөлшерде темір кездесетін темір кен орындарында топырақ адсорбцияланған газдармен қаныққан жерлер Батыс Қаз,Атырау облыстарнда орн.Топырақтардағы табиғи химиялық заттардың мөлшері топырақ тузуші жыныстарға,кен орындарының туріне ғана емес,сонымен бірге топырақ типтеріне турлеріне,химиялық заттардың суда ерігіштігіне байланысты.Топырақтардағыхимиялық заттардың турлері жалпы және қозғалмалы болып ажыратылады.Топырақтағы заттардың жалпы мөлшері,металдар мен микроэлементтердің жалпы саны құрғақ топырақтың немесе тау жыныстарының гІкг немесе мгІг салмағында көрсетіледі.Қазақстан топырағының көпшілігінде ванадийдің жалпы мөлшері ТМД елдері топырақтарының орташа фондық деңгейлерінен жоғары болады.Мысалы,Еділ далаларында және таулы,орманды Алтайда ванадий мөлшері жоғары екі табиғи шет аймақ ерекшеленеді.Хромның жоғары мөлшері негізінен саздау топырақтар мен сортаңдарда байқалады,олар хромның мөлшері жоғары шет аймақтар ретінде сипатталады.(Каспий маңайының ойпаты,Ақтөбе облыс)Көкшетау,Солтустік Қаз,Ақтөбе облыстарының қара топырақты жерлерінде және Торғай облысының қызылтопырақты өңірлерінде никель өте көп.Өнеркәсіп шығындылары.Өнеркәсіп өндірісі дамыған ірі қалаларда топырақластануының басты көзі болады.Ірі өнеркәсіптік қалаларда топыраққа туседі орташа химиялық жүктеме фоннан 40 есе жқғары, ал ең шекті жүктеме-600 есе артық.Химиялық заттардың ең жоғарғы шоғырлануы өнеркәсіп кәсіпорындарының өндірістер маңайында байқалады.Мысалы,Өскемен, Шымкент, Балқаш тусті металлургия өнеркәсіп алаңшылары ауданында қорғасын,мырыш,кадмий,мыс концентрациясы топырақта ШРЕКтен 100-500 есе жоғары.Қуат көздерінің шығындылары.Ірі ЖЭОда қатты отын жағылған кезде топыраққа күл,ыс,және улы металдар туседі.Қазақстанда аса ірі отын энергетикалық кешен Екібастұздық кешен.Қатты және сұйық қалдықтар.Өзінің қажетін өтеу үшін адамдар дидіретін дуниенің барлығын өнеркәсіп,ауылшаруашылық өндірісінде өндірген кезде өніммен бірге қалдық заттар да шығарылады.Осы қалдықтардың бір бөлігі қаттты,ал екншісі сұйық заттар.Соңғы 25 жыл ішінде ТМД елдерінің ірі қалаларында соның ішінде Қазақстанда,қалдық көлемі екі есе ұлғайды.Қала қоқысының 45,3% ас үйлік,тағамдық қалдықтар, 28,3%қағаз, 5,1% тері және резина, 2,6%пластмасса, 5%метал, 5,5%шыны болады.Қоқыс заттардың уйінділеріндегі қалдық заттар жағылғанда улызатттарпайдаболады(қорғасын,мырыш,кадмий,мыс) олар топырақтың үстіңгі қабатын ластайды.Сұйық қалдықтар құрамында улы заттар бар шаруашылық тұрмыстық және өнеркәсіптік жуынды сулар,бұлар әсіресе егін шаруашылығында ауылшаруашылық дақылдарын суару үшін қолданғанда топырақты ластайды.Өнеркәсіп қалдықтары қалдықтары топырақ пен судың ластануына ерекше қауіп туғызады.Олар өнеркәсіп кәсіпорындарының маңайында шамамен 60% шамасында жиналады(тусті металлургия,өнеркәсіптік көмір,химия салалары,ЖЭО),олардың қалдықтары сынап,қорғасын,кадмий,бериллий,мышьяксияқты улы заттардың құрамында болуы мумкін.Улы химикаттарды дұрыс пайдалнбау олардың топырақта және суда жинақталуына және ауылшаруашылық егіншілікпен мал шаруашылығынан алынатын өнімдеріне,азық түлікке зиянды әсепр етуі ыктимал.Улы химикаттар республиканың оңтүстігінде,мақта шаруашылығы,күріш,шаруашылығы және бақшалық шаруашылықтары шоғырланған жерлерде анықталған.

Топырақтың пестицидтермен,минералды тыңайтқыштармен ауыр металдармен мұнаймен және мұнай өнімдерімен ластануының экологиялық зардаптары. Пестицидтер адам үшін қажетсіз ағзаларды жоюға не санын кемітуде қолданылатын заттар.Пестицидттерге мыналар жатады: өсімдіктерді жою үшін қолданылатын гербицидтер,бунақденелілер инсектицидтер,саңырауқұлақтар фунгицидтер,кенелерге акарицидтер,балдырлар альгицидтер.Пестицидтерді қолданудың экологиялық зардаптары.Есептеулер қоршаған ортаға енгізілген улардың тек 1% ғана,олар қарсы пайдаланатын ағзалармен тікелей жанасатынын көрсетті.Алқалған массасы қоршаған ортаның әр түрлі звеноларына түседі.Олардың әсері ізсіз кетпейді.Пестицидтердің экологиялық заңдылығы негізінен олардың улылығына,өмір суру уакытына ,жеке ағзаларға таңдщамалы түрде әсер туіне және ортада өзгеруіне байланысты болады.Белгілі ДДТ препараты ультракүлгін сәулелердің әсерінен басқа тұрақты және улы көмірсутек полихлорлы бифенилге (ПХБ)айналады.Бұл заттың ДДТ тәрізді өмір сүру уакыты ұзақ,Қоректік тізбек буындарында жиналады және кобею мүшелерін зақымдайды.Экологиялық жағынан пестицидтерді пайдаланудың көлемінің артуы қауіп тудырып отыр.Бұл тек өңделетін жерлердің артуымен ғана емес,ағзалардың пестицидтерге уйренуімен де байланысты.Уақыт өтуіне қарай бірдей нәтиже алу үшін пестицидтерді көп қолдану қажет.Адам қоркетену тізбегінің ждоғары деңгейінен қоректік заттар алады.Сондықтан,пестицидтер мен олардың туындылары адам ағзасына жоғары концентрленген түрде түседі.Дүние жүзінде жыл сайын шамамен 500 мың адам пестицидтерден зардап шегеді.Пестимцидтерді қолданудың белгілі бір сатысында адам өзі зиянкестердің көбеюін туғызады.Бұған жылдам бейімделуден басқа, олардың бәсекелестері немесе жыртқыштарын жою әсер етеді. Минералды тыңайтқыш Экожүйеде тыңайтқыштарды енгізуден іс жүзінде өнімнің артуы болмайтын,ал тыңайтқыштар мөлшерінің одан әрі артуы өнімнің төмендеуіне әкелетін жағдай қалыптасуы мүмкін.Топырақ жуйесінде оның құнарлылығының төмендеуіне әкелетін өзгерістер жүреді: қышқылдығының артуы,топырақ ағзаларының түрлік құрамы артады,заттардың зат алмасуы,құрылымы бұзылады және басқа да қасиеттері нашарлайды.Тыңайтқыштардың, соның ішінде қышқыл азот тыңайтқыштары әсерінен топырақтың қышқылдығының артуы одан кальций мен магнийдің шайылып кетуіне әкеледі.Бұл процесті нейтралдау үшін топыраққа осы элементтерді енгізу керек.Азоттық тыңайтқыштардың жоғарғы дозалары өсімдіктердің ауруы қаупін туғызады.Фосфорлық тыңайтқыштардың азоттық тыңайтқыштар тәрізді анық қышқылдандырушы эффектісі болмайды.Олар өсімдіктерде цинктің жетіспеушілігіне және алынған өнімде стронциийдің жиналуына әсер етеді.Көптеген тыңайтқыштарда қоспа заттар болады.Олар радиоактивті фонның,ауыр металдардың мөлшерінің артуына әкелуі мүмкін.Аталған құбылыстарды болдырмау үшін оптималды дозасы,зиянды қоспалардың минималды мөлшері,органикалық тыңайтқыштармен кезектестіріп отыруы керек.Калий тыңайтқышы.Негізінен хлорлы калийді енгізгенде өсімдікте хлордың жиналуы арқылы калийдің артық мөлшері уландырады.Негізгі калий жинаушы дақылдар:картоп,жүзім,қарақұмық,теплица көкөністері.Фосфор мен калий әдетте азоттың зиянды әсенрін төмендетеді.Бірақ көп мөлшерде бұл элементтер де өсімдіктердің жеңіл улануына әкеледі.Ауыр металдар.Сынап :Жуйке жуйесіне, ас қорыьту органдарының,бүйректуң қызметіне әсер етеді,хромосомдарда өзерістер туғызады.Ластаушы көздер:ластанған су мен топырақ. Мышьяк:терінің рак ауруларын,интоксикация туғызады,жуке жуесіне әсер етеді.Ластаушы көздер:Ластанған топырақ пен зақымданған дәнді дақылдар.Қорғасын:Суйек тканьдерінбұзады, қанда протеиннің синтезделуін нашарлатады,жуйке жүйесі мен буйректің қызметне әсер етеді.Ластаушы көздер:Ластанған топырақ,жер бетілік,жер астылық сулар.Мыс:Тканьдерде органикалық өзгерістер туғызады,суйек тканьдерін бұзады,гепаттит пайда болады.Ластаушы көздер: Ластанған топырақ,жер бетілік,жер астылық сулар.Кадмий:Бауырдың циррозын туғызады,бүйректің қызметін бұзады,протеинурия пайда болады.Ластаушы көздер:ластанған топырақ.Топырақты бұлардан басқа гельминтті инвазиялар,патогенді микроорганизмдермен ластаушылар фекалды массалар,өндірістік қалдықтар,топырақтан шайылған су немесе жануарлардың өліктері болуы мүмкін.Топырақтың гельминттермен латануы тұрғын үйлер маңындағы огородтарды жиі кездеседі.

Топырақтың биологиялық ластануы және оның эпидемиологиялық қауіптілігі. Топырақ көптеген қарапайымдылардың, жануарлардың,микроорганизмдердің,соның ішінде бактериялардың,көгеретін саңырауқұлақтардың,вирустардың тіршілік ететін ортасы. Топырақта тұрғыоықты немесе уақытша тіршілік ететін микроорганизмдер:а)жануарлар мен адамға зияндық жасамайтын сапрофиттер;б)патогендік микроорганизмдер.Топырақтағы патогендік бактериялар мынадай аурулар жұқпалы туғызады:сібірлік жара(қарасан),газдық гангрена,тырысқақ,ботулизм.Жұқпалы ауруды адам топырақты өңдеуде,ауылшаруашылық өнімдерін жинауда,құрылыс жұмыстарында,мал жайылымдарда,жер суаруда,немесе көкөніске,жемістерге,балыққа,саңырауқұлақтарға микробтар тускенде жұқтырады(ботулизм таяқшасы)Жануар мен адамның қаупі жұқпалы аурулардың қатарына сібір жарасы кіреді.Сібір жарасының қоздырғышы сібір жарасының таяқщасы,ол ауру малдың шығаратын зәр,тезегімен бірге түсіп,спора жасайды және сол күйнде жылдар бойы,әсіресе қызғылт және қаратопырақты жерлерде сақталады.Осы таяқшалармен ластанған шөпті жануарлар жеп,сібір жарасын жұқтырады.Адам ұлпалары жарақаттанса онда топырақпен ластанған газдық гангрена қоздырғышы адам денесіне кіреді.Топырақта жиі кездесетіндер А Перфрингенс тектес клостридий болады.Осы микробтар жараланған жерге түсіп,токсин өндіреді,ол ұлпалардың ісінуіне және өлуіне ұшыратады.Ботулизмді жұқтыру тағам өнімдерін уйде сүрлеп дайындау алараларымен тығыз байланысты болады:балық тұздағанда немесе не қақтағанда,консервіленген саңырауқұлақтар,көкөністер мен жемістер дайындауда болады.Ботулинус таяқшасы тудыратын токсин анаэробтық жағдайларда барлық басқа бактериалдық токсиндер мен химиялық уларға қарағанда адам организміне аса кушті әсер етеді.Актиномициттер,терінің үстіңгі қабатында және терең микоздар,сондай-ақ туберкулез,алапес,дифтерия,микобактерияларын тудырады топыраққа түскенде әжептәуір қауіп туғызады:топырақта туберкулез таяқшалары 15 айға дейін,дифтериялық таяқшалар 2-3 аптаға дейін тіршілік етеді.Адам организміне тускен глисттер паразаттер гельминттерден болатын аурулар –гельминтоздардың таралуында топырақтың алатын рөлі аса улкен.КЕйбір гельминттердің даму кезеңдерінің бірі топырақта өтеді.Гельминттармен ластанған топырақта көкөніс,жеміс жидектерді,ластанған суды қолданғанда адам организміне гельминттердің жетілген жұмыртқалары туседі.Энтеровирустар полимиелиттің және кейбір ішек ауруларының қоздырғыштары топырақта 25 тен 170кунге дейін сақталады.Әдетте адам ішек жұқпалы ауруларын ластанған көкөністер арқылы,әсіресе шаруашылқ мақсатындағы жуынды сулармен егістермен суарғанда жұқтырады.

Топырақтың маңызы мен экологиялық қасиеттері.Топырақтың табиғи ландшафтармен экожүйелердегі маңызы зор.Топырақты жекеленген экожүйе деп қарастыруға болады.В.В.Докучаев XX ғасырдың басында топырақты өзіне тән өзара байланыстары,тіршілік ету заңдылықтары мен өзін өзі реттеуге қабілетті табиғи тарихи дене деп қарастырады.Топырақ зат айналымның маңызды буыны.Биологиялық айналым топырақтан басталады:одан минералдық заттар мен су сіңіріледі де ,айналым редуцент ағзалардың қызметімен аяқталады.Топырақтағы детрит пен гумуста,оның сіңірілу комплексінле энергия мен химиялық элемнттер шоғырланады.Топырақтың тазартушылық рөлі оның физикалық және химиялық қасиеттеріне байланысты.ОЛ су мен сулы ерітінділерді тазартуда кушті сузгі және химиялық элементтер мен қосылыстарды байланыстыруға қабілетті.Топырақтың буферлік қасиеттері де жоғары.Топырақтану ғылымының негізін салушылардың бірі Докучаев топырақтың планетаның тарихымен ,тау жыныстарымен,климатымен,өсімдіктермен рельефімен және ландшафтымен тығыз байланысты болатынын атап көрсеткен.Докучаев «топырақ ландшафттың айнасы»деген. кемуімен сипатталады.Топырақтағы энергияның жиналу және сақталу факторы ретнде ең алдымен ерекше органикалық зат гумус пен тірі ағзаларды атауға болады.Аталған затардың топырақтағы мөлшерінің кемуі құнарлылықпен қатар,оның өзін өзі реттелуі мен тұрақтылығын да төмендетеді.Топырақ барлық материалдық игіліктердің көзі.Ол азық түлік,малға жем,киім үшін талшық,құрылыс материаларынын береді.Топырақтың ең маңызды байлық екенін айта келіп,К.Маркс,еңбек байлықтың әкесі болса,топырақ анасы деген.Топырақ тешнәрсеге айырбасталмайтын табиғи ресурс.Қазіргі таңда,ғылым әлі күнге дейін табиғи топырақтың орнын баса алатын жасанды материал таба алған жоқ.Өсімдкті топырақсыз өсірудің кез келген әдісі (гидропонды,пластопонды,аэропонды)топырақтың рөлін дәл өз мәнінде орындай алмайды.Сондықтан адамзат қоғамы алдында тұрған және әлі де маңызды болып қала беретін аса маңызды проблема топырақтың топырақтың топырақ тузілу процесінлегі Адамның топыраққа әсері табиғи ландшафттардың бұзылуымен,алуантурліліктің кедейленуімен,экожуйелердің тұрақтылығының күрт төмендеуі мен,өнімділігі мен биомассасының өздігінен қалпына келу қабілетін сақтап қалуға барынша жағдай жасау.Топырақтың деградациялануының негізгіфакторлары:эрозия,миреалдық тыңайтқыштар мен пестицидтерді шамадан тыс көп қолдану т.с.с.Топырақтыңқорғау мен бақылау обьектісі ретінде қоршаған ортаның басқат обьектілермен салыстырғанда бірқатар өз ерекшеліктері бар.Ең алдымен топырақ атмосфералық ауа мен жер бетілік суларға қарағанда әлдеқайда қозғалыссыз орта, соған байланысты басқа орталарға тән аса қуатты табиғи өздігінен тазарту қасиеті жоқ.Топыраққа түскен антропогендік ластаушылар онда жинақталып,көбейе береді.

Экология терминін» (грекше үй, тіршілік ету ортасы) 1866 ж неміс биологы Эрнст Геккель ұсынды. Ол өз зерттеулері б/ша экология термини бірнеше сатыларға бөлді:1) Организмдердің өзара ж/е қоршаған ортамен қарым-қатынасын зерттейтін биолоэкология. Биоэкология- особьтар экологиясы, популяциялар экологияы , қауымдастықтар экологиясы болып бөлінеді.2) Эклогия-әртүрлі иеархиялық деңгейдегі экожүйелерің тіршілік етуінің жалпы заңдылықтарын зерттейтін ғылым.3) Экология- барлық тірі организмдердің тіршілік ету ортасын зерттейтін комплексті ғылым.4) Экология- адамның түр ретінде ж/е қоғамның планета экосферасындағы орнын, оның экологиялық жүйелермен байланыстар мен олларға әсер ету жағдайларын зерттейді.5) Экология адамның шаруашылық тіршілік әрекетінде өз қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін биофера ресрстарын тиімді пайдалану жолдарын қарастыратын ғылым.Экологияның зерттеу нысандары: аутоэкологиялық ж/е синэкологиялық. Аутоэкологиялық әдіс- бір түрге жататын организмдердің қоршаған ортамен қарым-қатнасын, ал синэкология- көптеген түрлрдің қоршаған ортамен қарым-қатынасы.Бұл зерттеулер: бақылау, тәжірибелер, модельдеу әдістер жатады: табии ж/е техногенді әдістерді зерттеу, проестермен құбылыстарды статистикалық әдіспен бағалау, математиалық модельдеу, әлеуметтк-демографиялық, табиғи жасанды объектілерді паспорттау, экологиялық менеджмент, эклогиялық сараптама.Қазіргі экологияның негізгі міндеті- бүкіл биосфераны қамтитын процестермен құбылыстарды зерттеу.

Экологияның даму тарихы Білімнің барлық салалары сияқты экология ғылымы да тұрақты дамыды.Жануарлар мен өсімдіктердің таралу сипаты , қоршаған ортамен байланысы туралы мәліметтердің жиналуы адамның табиғатты терең меңгеруінен басталды. Аристотель жануарлардың 500 түрін інез-құлығын сипаттап жазды. Ал оның шәкірті Теофраст әр түрлі өсімдіктердің ерекшеліктерін , олардң пішіні мен өсуінің топыра пен ауа-райына тәуелділігі туралы мәліметтер жинақтады.Қайта өрлеу дәуірінде географиялық ашылуларға байланысты түрлі жануарлар мен өсімдіктер ашылды. Бірінші эволюциялық ілімнің авторы- Ламарк ол «сыртқы жағдайлардың әсері ағзалардың бейімделуі ж/е өсімдіктердің мен жануарлардың эволюциясының негігі себептерінің бірі», Дарвин табиғаттағы тіршілік үшін күресті теория жүзінде тұжырымдады «түлердің табиғи сұрыпталу жолымен шығу тегі

немесе тіршілік үшін күресте оған қолайлы қолтұқымдардың сақталуы», Геккель өзінің еңбектерінде экологияны ағзалардың қоршаған ортамен іршілік ету жағдайларымен қатынасын зерттейтін жалпы ғылым ретінде түсіндіреді. Экология ғылым ретінде негізінен 19ғ аяғында қалыптаса бастады.3.20ғ экология жылдам дами бстады.Жалпы экологяны қарқнды дамтқан ғалымдар: Одумдар,Сукачев,Реймерс, Шварц, Наумов т.б. Қазақстанда экология мәселелерімен Ғылым Академиясының топырақтану, ботаника, зоология, физиология институттары айналсады.

Экологияның негізгі заңдарыАғылшын ғалымы Коммонер тірі ж/е өлі табиғатың арасындағы барлық эколоигялық өзара қарым-қатынастарды 4 заңға бірікірді. 1-ші заң: барлығы барлығымен байланысты. Бұл заңның негізінде тірі табиғаттағ жалпы байланыстар принципі жатыр. Аталған принцип б/ша табиғаттағы күрделі трофтық н/е басқа байланыстағы қандайда бі бөлігінің күтпеген нәтижелерге әкеліп соқтыруы мүмкін.Әрбір түр көптеген басқа түрлермен байланыста болады.М: оңтүстік аралдардың бірінде ДДТ препаратының көмегімен масаларға қарсы күрес жргізілген. Масалар олық жойылды.Бірақ біраз уақыттан соң осы бунақденелермен қоректенетін кеірткелер қырыла бастаған. Содан осы жорғалаушылармен қоректенетін жабайы мысықтардың саны кеми бастаған. Натижеде тышқандардың саны артқан. Кесірткелердің жойылуы натижесінде термиттер көбейіп, үйлердің ағаш тірелерін кемірген.Олай б/са масаларда қалыптасан экожүйенің маңызды құрамы болып табылады.2-ші заң:матери жойылмайы жоқтан пайда болмайды ол біір түрден 2- ші түрге өтеді. ККз келген табиғи жүеде бір ағзалардың экскементтері мен қалдықтары 2—шілер ұшін азық болып табылады. Жануарлардың тыныс алуы нәтиижесінде бөлініп щығатын қалдық ккөмір қышқыл газы жасыл өсімдіктер үшін қорек. Өсімдіктер жануарлар тыныс алуы кезінде сіңіретін оттегіні бөліп шығарады. Жануарлардың қалдықтары- олардың ыдырататын бунақденелілермен бактериалар үшін азық. Ал олардың қалдыққтар- бейорганикалық заттар.-өсімдіктер үшін азық .3-ші заң табиғат өзі жақы біледі. Табиғи жүйеге кез келген ірі антропогенді әсер зиянды. Табиғатта егер оны ыдырату жолы болмаса. Ешқандай органикалық зат жасалмайды. Тір ағада жасалатын кез келген оргаиккалық атт ыдыраттын фермент болады.Адамның қолмен жасалған,бұрын ттабиғатта болмаған жаңа органикалық затты ыдырататын фермент жоқ. Сондықтан бұл затжинала береді.Бұған улы химикаттар цесстидтер мен гербициттер мысал олады.4-ші заң: Тегін ешнарсе жоқ. Ғаламдық экожүйе біртұтас бүтінді құрайды. Адамның еңбе қызметі нәижесінде экожүйеден алынған нарсенің барлығы қайтарлуы тиіс.

Экология әдістері Қаіргі заманғы экологияның әдістемелік негзінің жүйелік тұрғыдан қарастыру ораның жағдайын бақылау, эксперимент ж/е модельдеу құрайды. Жүйелік тұрғыдан қарастыру экологияның кез келген объектісі, тірі табиғаттың барлық элементтері өзара байланыста болғандықтан, жүйе н/е жүйенің бөлігі болып табылатындықтан көптеген экологиялық ерттеулерде қолданылады.Ортаның жағдайын бақылау ж/е есепке алу. Бұларға метеорологиялық бақылау, температкраны өлшеу, судың химиялық құрамын тұздылығын мөлдірлігін топырақ ортасының сипатын анықтау радиациялық фонды өлшеу, ортаның химиялық ж/е бактериалық ластануын анықтау т.б.Экологиялық мониторинг- биосфера н/е оның жеке бөліктерін элементтерінің жағдайының антропогенді әсерден болатын өзгерістерін болжау, бағалау, бақылау комплексті жүйесі.Мониторингте ьиосфераның жағдайы геофизикалықб физико-географикалық, геохимиялық биологиялық көрсеткіштері сипатталады.

Экологиялық қуыс ғылымын зоолог Глиннер биоценоздагы түрдің рөлін анықтау үшін енгізді. Экологиялық қуыс- обстракты ұғым, бұл табиғатта түрдңің тіршілік етуіне ықпал ететін барлық орта факторларының жиынтығы. Ю. Одумның айтуынша бұл ұғым организмнің экожүйедегі атқаратые рөліне жатады. Яғни тіршілік ететін ортасыы түрдің мекен жайы, ал қуыс түрдің мамандығы мысылы: өсімдік қоректі антилопамен кенгіру әртүрлі жерде тіршілік еткенімен бір экологиялық қуысты иеленеді. Керісінше орман тиінімен бұғысыда өсімдік қоректі болғанымен әртүрлі экологиялық қуысты иеленеді. Қорек түрлері әртүрлі болуына байнысты эклогиялық қуыс жануарлар арасндада жақсы байқалады.Африка саваннасында жацылып жүрген тұяқты жауарлар жайылым шөптерімен әтрүрлі қоректенеді: зебралар өсімдіктің бас жағымен, антилопа Гну зебралардан қалған өсімдіктердің тек кейбір түрлерімен,газел аласа өсімдіктермен, ал топи антилопалары басқа жануарлардан қалған қураған биік шөптермен қоректенеді.Гаузе принципі б/ша екі түр кішкентай 1 кеңістікте бірге тіршілік ете алмайды. Өмір сүруі үшін 1 түр міндетті түрде экологиялық қуысын өзгертіу қажет. Экологиялық қуысты тіршілік ететін орын деп қарастыруға болады. Әрбір жеке организмнің жеке өзіне тән тіршілік ететтін экологиялық қуысы болады. Ол көбінесе биоценоздың құрылымына б/ты өзінің атқаратын ерекше қызметімен сипатталады.Биосферада әр организмнің алатын өзінің орны, қызметі болады.Экологиялық қуыстың тұрақты болуы көбінесе қоректік бәсекелестікке тікелей б/ты.М: организмнің біреуі жыртқыш 2-сі қалдықпен қоректенсе экологиялық қуыс тұрақты болып келеді. Фундаментальды қуыс түрдің тіршілік ете алатын жағдайлары, ал іске асырылған түрдің сол қауымдастықтағы кездесуі. Іске асырылған қуыс фундаментальды қуыстың 1 бөлігі

Экологиялық жағдай жіне адам денсаулығы. Қоршаған орта жағдайын бағалау. Қоршаған ортаның ластануын интегралдық көрсеткіш ретінде тұрғындар денсаулығы.Денсаулықты бағалау кезінде 4 деңгейді атап айту қалыптасты: 1 деңгей – жеке адам денсаулы. 2 деңгей – шағын әлеуметтік немесе этникалық немесе этникалық топтардың денсаулығы – топтық денсаулық. 3 деңгей – халықтың денсаулығы – әкімшілік – аумақтық бірлік.4 деңгей – қоғамдық денсаулық – тұтасымен қоғамның денсаулық сиппатамалары статикада және кезеңдерде жеке – дара алғанда әрбір адамның жеке басы денсаулығының аралық түсінігі ретінде қарастыралды.Дербес денсаулықты бағалау үшін бірқатар шартты көрсерткіш – денсаулық ресурстары, денсаулық мүмкіндіктерін, денсаулық мүмкіндігі және денсаулық балансы сияқты терминдер қолданылады.Денсаулық ресурстары – организмнің моральдік – фунционалдық және психологиялық мүмкіндіктерін, денсаулық балансын оң жаққа өзгерте алатын мүмкіндігі. Денсаулық ресурстарын жоғарлату салауатты өмір салтын барлық шаралары арқылы қамтамасыз етіледі.Денсаулық мүмкіндігі – бұл сыртқы факторлар әрекетіне жеке адамның осыған ұқсас реакция жасау қабілеттерінің жиынтығы. Реакциялардың ұқасастығы компенсаторлық – беймдегіш жүйелердің жағдайы және психикалық өзін – өзі реттеу тетігі арқылы анықталады.Денсаулық балансы – денсаулықтың мүмкіндігі мен оған әсер ететін факторлар арасындағы тепе – теңдіктің көрініс тапқан жағдайыХалық денсаулығының жағдайына тек қоршаған ортаның ластануы ғана әсер етіп қоймайды, сонымен бірге, щған бір қатар биологиялық, әлеуметтік – экономикалық, климаттық-географиялық факторлар мен жағдайлардың да әсері болады. Қоғамдық денсаулық факторларын зерттеу кезінде, оны анықтайтын жағдайларды мынадай топтарға біріктіруге болады: 1.Әлеуметтік – эконмикалық факторлар (еңбек жағдайлары, баспана жағдайлары, материалдық қолайлықтары, т.т.). 2.Әлеуметтік – биологиялық факторлар (ата – анасының жасы, жынысы, антенальдық кезеңің ағыны т.т.). 3.Экологиялық және табиғат – климаттық факторлар (тіршілік ортасының ластануы, орташа жылдық температура, күн радиациясының деңгейі, т.т.)4.Ұйымдастырушылық және медициналық факторлар (медициналық көмектің деңгейі және ұйымдастырылуы).Қоршаған ортаның ластануының негізгі түсініктер, оның ауқымы кең. Тар мағынада ластану деп қандай да бір ортада жаңа, оған тән емес физикалық, химиялық және биологиялық агенттерді әкелу немесе осы агенттердің табиғи ортадағы орташа көп жылдық деңгейін көтеруді айтады. Экологиялық көзқарас бойынша бұл түсінікті екі тұрғыдан қарастыруға болады 1) қоршаған ортаға түсіп жатқан немесе адам мен табиғатқа зиянды әсерлердің нәтижесіде пайда болып жатқан заттар; 2) қоршаған ортаны ластайтын заттарЛастану түрлерінің жіктелуі (классификациясы). Шыққан бойынша ластанудың екі түрін қарастырылады: Адамдардың қатысынсыз табиғи құбылыстардың нәтижесінде болатын ластанулар;Адамдардың іс – әрекетінің нәтижесінде болатын антропогенді ластанулар;бұғанөнеркәсіптік өндірістік техногенді әсерлері үлкен үлес қосады. Ластаушылардың табиғаты бойынша ластаудың мына түрлерін айырады: 1)биологиялық ластану – экожүйедегі оған жат организм түрлерін әкелу және олардың көбеюі. Микоорганизмдермен ластануды сондай-ақ бактерологиялық, немесе микробиологиялық ластану деп те атайды; 2)Физикалық (радиациялық, жылулық, жарықтық, электормагниттік, шулық және т.б.); 3)химиялық (биосфераның химиялық заттармен ластануы). Кеңістік тұрғыдан бүкіләлемдік, аймақтық және жергілікті ластануларға бөледі.Ластаушы заттардың табиғатына және биологиялық әсер ету ерекшеліктеріне, оның денсаулыққа ықпал етуінің ұзақтығы мен қарқындылығына байланысты оны шартты түрде жедел және созылмалы деп бөлуге болады. Ластаушы заттардың тигізетін жедел әрекеті ерекше жағдайларда ғана білінеді: белгілі бір елді мекендер үшін әдеттегі ластауыштардың күрт көбеюі нәтижесінде немесе сағаттармен есептелуі мүмкін, бұл бұрынғы ластану деңгейін сипаттау үшін материалдың орташа дәрежесін анықтайды. Әлемнің әртүрлі құрлықтарындағы қалаларда әр уақытта пайда болатын улы тұмандар атмосфералық ластаудың жедел түрде провакациялықәсер етудің осындай түрі болып саналады. Улы тұмандар төменгі қабаттағы желдің белсенділігі төмендегенде температуралық инверсиялар кезеңдерінде, немесе өнекәсіптік шығарындылардың атмосфераның жер бетіне жақын қабатындағыжинақталуына ықпал жасайтын жағдайлар пайда болады. Ауаның желсіз тымық күндердегі құбылыстары қаншалықты ұзақ уақыт сақталса, улы тұмандар кезеңдерінде соғұрлым ластанудың көбеюі тіркелуді.

Экологиялық қауіп қатер.Экологиядагы «оргонизм-орта» бирлиги заны-коршаган орта тиршиликтин болу мумкиндтгин ж/е онын жеке белгилерин аныктайды.Организм мен ортанын бул бирлиги,орта мен ондагы тиршилик ететин организмдер арасындагы энергия агыны негизинде уздиесиз журип жататын зат пен информация алмасу натижесинде тиршилик процестери журип,дамиды. Кез-келген оргонизмнин тиршилиги ушин колайлы,не колайсыз болып саналатын факторлар асертнин белгили интервалы болады. Организмнин кажеттилигине сайкес келетин жане онын даму ушин колайлы жагдайлармен камтаиасыз ететин фактордын сан молшери ОПТИМУМ,ал организм ушин колайсыз молшери ПЕССИМУМ аймагы деп аталады.Сонгы жагдайда организмнин тиршилик процестери басынкы куйде болып,бул онын дамуына кери асерин тигизеди.

Экологиялық жағдай шаруашылык пен озге де кызмет немесе табиги процестердін нәтижесінде коршаган ортада халык денсаулыгына экожуйеге осимдиктер мен жануарлардын генофондына улкен кауіппен озгеріс әкелетін белгілі бір аймақтағы экологиялық ақуал. Аймақтығы экологиялық жағдайды анықтау үшін қоршаған ортаның жәй-күйін нашарлап отыратын факторларды анықтау арқылы экологиялық қалайсыздық деңгейін тұрақтындыру үшін халық деңсаулығына әсер ететін барлық әсерлердің зияндылықтарына ескерте отырып әс шара жүргізіледі.Комиссия аймақтың экологиялық жағдайын тудырушы себептері аймактык шекараларды эклоогиялық жагдайды тудырушы себептерду аймактык шекаралады нашарлытын барлық факторлары аныктайды.Он нәтиже берген жумыстар аймактык экологиялык жағдайда нашар б/н жагдай ластану денгейін б/ты апат аймагы деп аталады.

Экологиялық нормативтер ұғымы. барлық табиғатты қорғау іс-шараларының негізгі қоршаған орта сапасын нормау болып табылады. Бұл термин қоршаған ортаға адамның әсер ететін іс-әрекетінің шектеулі нормативтерін белгилери: -адамның экокауыпсыздыгы; адам, жануарлар мен осимдиктер генофондын сактауды; туракты даму жагдайында табиги ресурстарды тиімді пайдалану мен калпына келтіруді қамтамасыз етеді.

Қоршаған орта сапасы мен оларға әсер ететін факторлардың нормативтері төмендегідей:Санитарлық-гигиеналық нормативтер, зиянды заттардын концентарциясы- физикалык факторлар. 2. өгдірістік шаруашылык нормативтері: курамына зиянды заттар бар агызынды сулардагы олардын концентрациясы, табиги орта компонентердин молшери, ондиристик нормативтер 3. комплексти нормативтер. Қазіргі кезде табиғи сулар ұшін зиянды тигізбейтін мөлшері концентрациясы 1900ШМҚ,атмосфералық ауа үшін-130ШМК болып табылады.

Химиялык жане биологиялык ластанган сулардын адам денсаулыгына асерi. 1)мышьяк. Биосферада мышьяктын барлык жерде таралуына карамастан, су коздерi суында байкалган мышьяктын коп болiгi онеркасiптiк шыгарындылардын салдарынан болган. Адам орг мыш жалпы тусуiн еске алатын болсак, онда аз молшерде тускен кезде осы урдiстегі судың yлесi аса аз болады. Бiрак ауыз суда мыш молшерiнiн денгейi 0,05мг/л болса онда ол касiби арекетте душар болмаган адам ушiн тамак аркылы жалпы тусуiне тен немесе артык болуы да мумкiн. Мыш канга туседi, одан кейiн бауырда, булшыкетте, буйректе болады, содан сон зармен шыгады. 2) хром табиги суларда хромнын валенттiлiгіне судын кышкылдыгы асер етедi. Бейресмилiк pH магынасы болганда уш валенттiк хром ерiтiлмейтiн гидроксидке айналады. Орг болатын хромнын адамга колайсыз асерлерi алты валенттiк хроммен байланысты. Адам ушин эссенциалдык тури деп саналатын уш валенттiк хром iс жузiнде улы емес. Жогары дозаларда алты валенттiк хром адамнын ас корыту жуйесiнiн катерлi iсiк тауекел факторларынын бiрi болады. 3) сынап. Адам орг сынап ешкандай физиологиялык функция аткармайды. Жапонияда минамата ауруы байкалган, ол орталык жуйке жуйесiн закымдаумен, сойлеу кабiлетiнiн бузылуымен, кору мен есту касиеттерінін нашарлауымен сипатталады.

Жер планетасының биосферасы – адам және басқа барлық тірі организмдердің тіршілік ету ортасы.Бұл-планетадағы тірі заттардың тіршілік аймағы.Биосфераның құрылымы,құрылысы және энергетикасы онда тіршілік ететін тірі организмдердің тіршілік процестердіңжиынтығымен анықталады.Планетатүгелдей биосфера емес.Оның жоғарғы шегі теңіз деңгеінен озон қабаты,20-25 км –ге дейін,ал құрлықта 2-3 км мұхит түбіне дейінгі аралықты алып жатыр.Жер планетасында мекендейтін халық саны соңғы жылдары өте жоғары қарқынмен өсуде . Бұл адамзат қоғамы үшін жаңа проблемалар туғызары анық.Өте ертедегі тарихи кезеңдерден бастап өткен ғасырдың басына дейін халық саны аштық пен әртүрлі эпидемиялар әсерінен біресе азайып,біресе көбейіп,бірнеше жүз. Арасында ауытқып отырды.Тек ХVII-XIX ғасырларда жағдай біршама өзгерді.1960жылдарға қарай халық саны 3 млрд-қа,1975жылы 4млр-қа, 1987жылы 5млр-қа жетіп, жылына шамамен 90 млн-ға артып отыр.

В.ИВернадскийдің биосфера туралы ілімі.Биосфера ұғымы алғаш рет ғылымда 19ғ. Француз ғалымы ЛАмарк ал кейін термин ретінде австралиялық ғалым ЗЮСС қолданды.Биосфера,тіршілік аймағы туралы ғылыми ілімді жетілдірген орсы ғалымы Вернадский болды.Ол биосферадеп тіршілікті түзуде маңызды роль атқаратын жер қабатын түсінді.Тіршілік жер бетінің материясын құрайтын атомдардың көп бөлігін қамтуда деп жазды Вернадский Оның әсернен бұұл атомдар үздіксіз қозғалыста болады.Осы атомдардан әрдайым алуан түрлі қосылыстар түзіледі.Бұл процесс үзіліссіз ондаға млн жылдар бойы ертедегі археозой дәуірінен қазіргі кезге дейін жүруде жер бетінде бүкіл тірі организмдер сияқты үнемі әсер ететін, соңғы нәтижелері б\ша мықты да қуатты мұнай асқан химиялық күштер жоқ .Сондықтан Вернадскийдің тірі организмдерді негізгі өзгертуші күштер деп ерекше атап көрсетті.Сонымен биосфера деп тіршілігі бар кеңістікті яғни тірі организмдер немесе олардың тіршілік өнімдері кездесетін жерлерді айтады.Вернадскитйдің биосфера туралы ілімі жердің бигеологиялық даму кезеңдері ұзақ уақыт бойынша жүретін энергия мен заттар айналымының өнімі ретінде биосфераның құрылуына тірі заттың планетарлық геохимиялық рөліне негізделген. Биосфера атмосферадағфы шекарасы 20-25 мкм биіктікте азон қаьатына дейін жетеді. Азон қабаты жер бетіндегі тіршілікті күннің ультракүлгін сәулелірінен қорғайды.Зеңді саңы және кейбір бактериялардың споралары 22 км биіктікте табылған .Кейбір тірі организмдер қысымы 100 атом жоғары су тереңдігінде тіршілік ете береді. 12 мың атотм дейінгі қысымға шыдайтын бактерияларда бар.

Тірі заттар және оның құрамы.Біздің планетадағы тірі заттың сапалық құрамы бірнешеэлементтерден тұрады,олар-сутек,оттек,азот,фосфор,көміртек және күкірт-барлық тірі заттар құрамының негізгі элементтері болып,биогенді элементтер деп аталады.Олардың атомдарытірі организмдерде су мен минералдық тұздармен бірге күрделі молекулалар түзеді.Тірі зат құрамындағы органикалық қосылыстар негізінен,белоктар,көмірсулар,липидтер,нуклейн қышқылдары, т.б түрінле кездеседі.Көмірсулар-көміртек, сутек пен оттектен тұратын органикалық қосылыстар.Олардың жалпы құрамын СНО формуламен өрнектеуге болады.Белоктар-организмдегі ең негізгі күрделі қосылыстар.Олар 20түрлі амин қышқылдарын молекулаларынан құралады.

Ле Шателье-Браун принципі, Ле Шателье — Браун принципі, тепе-теңдіктің ығысу принципі — жүйені термодинамикалық тепе-теңдік күйден ауытқытатын сыртқы әсердің салдарынан сол жүйедегі тепе-теңдік осы әсерді әлсірететін (немесе оған қарсы әсер ететін) реакция бағытына қарай ығысатындығын тұжырымдайтын принцип. Жүйедегі тепе-теңдіктің ығысуына реагенттер мен өнімдердің концентрацияларының, қысымның (газдар үшін) және температураның өзгеруі әсер етеді. Тепе-теңдік күйге келген жүйеде тура және кері реакциялардың жылдамдықтары бірдей болады. Жүйедегі азот немесе сутектің концентрациясын арттырғанда Ле Шателье принципі бойынша тепе-теңдік олардың концентрациясын кемітетін, яғни аммиак түзілетін бағытқа қарай ығысады. Керісінше, жүйедегі аммиак концентрациясын арттырғанда тепе-теңдік аммиактың концентрациясын азайтатын, яғни сутек пен азот түзілетін реакция бағытына қарай ығысады. Тура реакция жылу бөле жүретін болғандықтан жүйенің температурасын жоғарылатқанда тепе-теңдік Ле Шателье принципі бойынша сол әсерді бәсеңдететін, яғни жылу сіңіре жүретін реакция бағытына, яғни сутек пен азоттың түзілу реакциясы бағытына қарай ығысады. Керісінше жүйенің температурасын төмендеткенде тепе-теңдік жылу бөле жүретін реакция бағытына қарай ығысады.Қысымның тепе-теңдікке әсерін болжау үшін реакция теңдеуінің сол және оң жақтарындағы молекулалар сандарын салыстыру керек. Қысымды ұлғайтқанда Ле Шателье принципі бойынша тепе-теңдік молекулалар саны азаятын, яғни аммиак түзілу реакциясы бағытына қарай ығысады. Керісінше қысымды кеміткенде тепе-теңдік молекулалар саны көбейетін жаққа ығысады. Егер қайтымды реакция теңдеуінің оң және сол жақтарындағы молекулалар саны бірдей болса, онда қысымның өзгеруі тепе-теңдіктің ығысуына әсер етпейді. Ле Шателье принциін 1885 ж. А. Ле Шателье (1850 — 1936) тұжырымдап, ал теорилық тұрғыдан 1887 ж. К.Ф. Браун (1850 — 1918) негіздеген.

Заттар айналымының ролі үлкен геологиялық және кіші биохимиялық,биогеохимиялық айналымдар. Планетадағы барлық заттар үнемі айналымда болады.Күн энергиясы жер бетінде 2 зат айналымын қамтамасыз етеді:улкен геологиялық және кіші геологиялық.Биосферадағы заттардың үлкен айналымы негізгі 2 кезеңнен ерекшеленеді.Жер дамуының геологиялық өне бойында жүріп келетін және биосфераның дамуында негізгі роль атқаратын планетарлық процесс.Геологиялық зат айналымы тау жыныстарының түзілуінен үгілуімен және бұзылған өнімдердің сынықтармен химиялық элементтердің кейн басқа жерге ауысуымен байланысты.Бұл процесстердегі басты рольды су мен топрыақ бетінің термиялық қасиетіи күн сәулелерінің сіңірілуімен шағылуы жылу өткізгіштігі және жылу сыймдылығы атқарылады. Жер бетінің тұрақсызь гидротермиялық жағдайы атмосфера айналымының планеталық жүйесімен бірге жер дамуының бастапқы этаптарында құрлықтарды мұхиттарды және қазіргі геосфарны түзумен байланысты болды.Биосфераның қалыптасуымен үлкен айналымға организмдердің тіршілік өнімдеріде қосылды.геологиялық айналым тірі организмдерді қоректік элементтермен қамтамасыз етіп көбіне олардың тіршілік етуін анықтайды. Биогеохимиялық айналымдар.организмдер тіршілігінің барысында биосфераның әртүрлі құрылымдық бөлімдері арасында жүретін энергиямен зат айналымын яғни химиялық элементтердің тірі организмдердің қатысуымен қозғалуын және өзгеруін беогеохимиялық айналымдар деп атайдыы.Химимялық элементтер биосферада биологиялық айналымның әртүрлі жолдарымен тірі затпен жұтылып энергиямен қамтамасыз етіледі де сосын тірі затты тастап жиналған энергияны сыртқы ортаға беріп үздіксіз айналымда болады.Осындай үлкенді-кішілі тұйық жолды Вернадскийдің беогеохимиялық айналымдар деп атады.Бұл айналымды екі типке бөлуге блады:1)газ тәрізді заттардың атмосферадағы немесе гидросферадағы айналымы 2. Жер қыртысындағы шөгінділер.Көміртегінің айналымы.фотосинтез үшін көміртегінің көзі атмосферадағы немесе суда еріген көмірқышқыл газы болып табылады.Өсімдіктер түзген органикалық заттың құрамында көміртегі қоректену тізбегі бойынша тірі не өлі өсімдік ұлпалары арқылы өтіп,тыныс алу,ашу немесе отынның жануы нәтижесінде көмірқышқыл газы түрінде атмосфераға қайтады Көміртегі циклының ұзақтығы үш-төрт жүз-жылдаққа тең. Азот айналымы.Өсімдіктер азотты ыдыраған өлі органикалық заттан алады.Бактериялар ақуыздардың азотын өсімдіктер сіңіре алатын түрге өткізеді.Атмосферадағы бос азотты өсімдіктер тікелей сіңіре алмайды.Бактериялар мен көк жасыл балдырлар атмосфералық азотты байланыстырып,топыраққа өткізеді.Көптеген өсімдіктер оладың тамырларында түйнектер түзетін азот-фиксациялаушы бактериялармен симбиоз түзеді.Өлген өсімдіктерден немесе жануарлардың өлекселерінен бактериялардың басқа топтарының іс-әрекеті нәтижесінде бос түрге өтеді де қайтадан атмосфераға қайтады.Фосфор мен күкірттің зат айналымы.Фосфор мен күкірт тау жыныстарында болады.Тау жыныстарының бұзылуы мен эрозиясының әсерінен топыраққа өтеді де,оларды өсімдіктер пайдаланады.Редуцент-ағзалардың тіршілік қызметі нәтижесінде олар қайтадан топыпаққа қайтады.Азот пен фосфор қосылыстарының бі бөлігін жауын сулары өзендерге,одан теңіз бен мұхитқа қарай шайып,оны балдырлар қолданады.Оттегінің циклі Жердегі оттегінің циклі шамамен 2000жылда,судың* шамамен 2млн.жылда жүріп өтеді.Бұл заттардың атомдары Жер шарында әр түрлі тірі зат арқылы өткенАтмосферадағы оттегінің мөлшері біртіндеп артты.Соңғы600млн.жылда зат айналымдардың жылдамдығы мен сипаты қазіргі кездегі деңгейіне жақындады.

Биогеохимиялық негізгі : көміртегі, азот, оттегі, фосфор, күкірт айналымы.Тірі ағзалар биосферада маңызды биогенді элементтердің зат айналымын жүзеге асырады.Олар кезектесіп тірі заттан бейорганикалық материяға өтіп отырады.Бұл циклдер екі негізгі топқа бөлінеді:газдардың айналымы және шөгінді заттар айналымы.Біріншісінде элементтердің негізгі көзі-атмосфера (көміртегі,оттегі,азот)екіншісінде-таулы шөгінді жыныстар(фосфор,күкірт және т.б)болып табыладыКөміртегінің айналымы.фотосинтез үшін көміртегінің көзі атмосферадағы немесе суда еріген көмірқышқыл газы болып табылады.Өсімдіктер түзген органикалық заттың құрамында көміртегі қоректену тізбегі бойынша тірі не өлі өсімдік ұлпалары арқылы өтіп,тыныс алу,ашу немесе отынның жануы нәтижесінде көмірқышқыл газы түрінде атмосфераға қайтады Көміртегі циклының ұзақтығы үш-төрт жүз-жылдаққа тең.Азот айналымы.Өсімдіктер азотты ыдыраған өлі органикалық заттан алады.Бактериялар ақуыздардың азотын өсімдіктер сіңіре алатын түрге өткізеді.Атмосферадағы бос азотты өсімдіктер тікелей сіңіре алмайды.Бактериялар мен көк жасыл балдырлар атмосфералық азотты байланыстырып,топыраққа өткізеді.Көптеген өсімдіктер оладың тамырларында түйнектер түзетін азот-фиксациялаушы бактериялармен симбиоз түзеді.Өлген өсімдіктерден немесе жануарлардың өлекселерінен бактериялардың басқа топтарының іс-әрекеті нәтижесінде бос түрге өтеді де қайтадан атмосфераға қайтады.Фосфор мен күкірттің зат айналымы.Фосфор мен күкірт тау жыныстарында болады.Тау жыныстарының бұзылуы мен эрозиясының әсерінен топыраққа өтеді де,оларды өсімдіктер пайдаланады.Редуцент-ағзалардың тіршілік қызметі нәтижесінде олар қайтадан топыпаққа қайтады.Азот пен фосфор қосылыстарының бі бөлігін жауын сулары өзендерге,одан теңіз бен мұхитқа қарай шайып,оны балдырлар қолданады. Оттегінің циклі Жердегі оттегінің циклі шамамен 2000жылда,судың* шамамен 2млн.жылда жүріп өтеді.Бұл заттардың атомдары Жер шарында әр түрлі тірі зат арқылы өткенАтмосферадағы оттегінің мөлшері біртіндеп артты.Соңғы600млн.жылда зат айналымдардың жылдамдығы мен сипаты қазіргі кездегі деңгейіне жақындады.

Биосфера эволюциясы .Биосфера дамуының пайда болуындағы Вернадскийжн іліміБиосфера эволююциясы-түрлердің,оолардың ара қатынастарының үздіксіз бір мезгілде өзгеру және бір түрдің жойылып,бұрын блмаған 2-ші бір турлердің пайда болу құбылыстары.Қазіргі биосфераның қалыптасуы ғасырлар бойы орын алған эволюцияның нәтижесә.Биосфералық эволюция тіршіліктің пайда болуына дайындық кезеңінен,дәлірек айтқанда биологиялық эволюциядан тұрады.Олардың негізгі сатылары ғаламшармен оның атмосфеерасының түзілуі шамамен 4-5млрд жыл бұрн басталды.Алғашқыда пайда болған атмосферада температурасы жоғары азот су буы,етан ,аммияк,инертті газдардан құралған көміртегі тотығынң формальдегидпен басқа жай қосылыстар болуымүмкін.2.Күннің сәулелену энергиясымен атмосфераның сууыеың нәтижесінде заттардың абиотикалық айналымы пайда болды.Суық су пайда болып гидросфера құрылып,элементтердің судағы миграциясы мен ерітінділерде бірнеше фазалық химиялық реакциялар жүрді3.Күннің ультра күлгін сәуле энергиясының радиоактивтіліктің жжәне әртурлі энергиялық күш нәтижесінде көміртегінің,азоттың,сутегінің,оттегінің,қосылыстары конденсациямен полимеризацция процестеріне су арқылы органикалық қосылыстар тузілді.4.тортнші сатыны анторопоген сатысы деп атауга болады себебі жердің геологиялық тарихының соңғы кезеңі.Осы антропогендік кезеңнің көрнекті оқиғасы эволюцияның басқарушысы саналы адамның пайда болуы.Адамзат қоғамының пайда болуы мен даму өте көөп мөлшерде зать пен энергия ағысын тартып,биологиялық айналымның тұйықтығынн бұзды.Антропогендік экологиялық дағдарыстар туып эволюцияның джағымсыз факторына айналды. Биосфера ұғымы алғаш рет ғылымда 19ғ. Француз ғалымы ЛАмарк ал кейін термин ретінде австралиялық ғалым ЗЮСС қолданды.Биосфера,тіршілік аймағы туралы ғылыми ілімді жетілдірген орсы ғалымы Вернадский болды.Ол биосферадеп тіршілікті түзуде маңызды роль атқаратын жер қабатын түсінді.Тіршілік жер бетінің материясын құрайтын атомдардың көп бөлігін қамтуда деп жазды Вернадский Оның әсернен бұұл атомдар үздіксіз қозғалыста болады.Осы атомдардан әрдайым алуан түрлі қосылыстар түзіледі.Бұл процесс үзіліссіз ондаға млн жылдар бойы ертедегі археозой дәуірінен қазіргі кезге дейін жүруде жер бетінде бүкіл тірі организмдер сияқты үнемі әсер ететін, соңғы нәтижелері б\ша мықты да қуатты мұнай асқан химиялық күштер жоқ .Сондықтан Вернадскийдің тірі организмдерді негізгі өзгертуші күштер деп ерекше атап көрсетті.Сонымен биосфера деп тіршілігі бар кеңістікті яғни тірі организмдер немесе олардың тіршілік өнімдері кездесетін жерлерді айтады.Вернадскитйдің биосфера туралы ілімі жердің бигеологиялық даму кезеңдері ұзақ уақыт бойынша жүретін энергия мен заттар айналымының өнімі ретінде биосфераның құрылуына тірі заттың планетарлық геохимиялық рөліне негізделген.

Суды тазарту жане ластанудан коргау. Су коймаларындағы жане ластанган агынды сулардагы зиянды заттарды нормалау. Суды тазарту жолдары оның қандай заттармен және қаншалықты ластануына қарай жүргізіледі. Еріген қоспалардан суды айдау арқылы тазартады. Ауыз суын табиғи суларды тазарту арқылы алады, ол үлкен қалаларды сумен қамтудың ең басты мәселесі. Ол үшін табиғи суды алдымен тұндырып, содан кейін сүзгіден өткізіп алып, зиянды бактериялардан тазарту үшін хлорлау және озондау өдістері колданылады. Осы үрдістердің барлығы сумен жабдықтау стансаларында арнайы қондырғыларда жүргізіледі. Мұнан басқа ірі өндіріс орындарының өндірісте қолданған суларын да тазартпай ағын суға жіберуге болмайды, сол үшін қатаң экологиялық шектеу қойылып, үнемі тексеру жүргізіледі. Соңғы кездері суды тазарту үшін ион алмастырғыш шайырлар да кеңінен қолданыла бастады. Агынды суларды оларды ластаушы заттардан тазарту курделi процесс. Олар механикалык, физико-химиялык, химиялык жане биологиялык болып болiнедi. Суды тазартудын механикалык адiсi бойынша суды тундыру жане сузу аркылы ондагы механикалык коспалардан тазартады. Физико-химиялык адiс –ластаушы заттардын физикалык куйiн озгертуге негiзделген. Бул адiске коагуляция, флокуляция, флотация, ион алмасу, кристалдау, дистильдеу, электролиз жатады. Химиялык адiс – екi турлiжолмен жузеге асырылады; нейтралдау жане тотыктыру. Бул адicте суды тазарту ушiн хлор жане онын хлорамин, хлорлы iзбес, натрий гипохлоритi сиякты косылыстарды колданылады. Суды тазартудын биологиялык адiсi сулардын биохимиялык жане физиологиялык оздiгiнен тазару кубылыстарынын зандылыктарына негiзделген. Суга микроорг осiру аркылы олардын судагы орг жане минералдык заттармен коректенуi натижесiнде су бiршама тазарады. Типтерi; биофильтрлер, биологиялык тогандар мен аэротенклер, метантенклер.

Қазакстаннын су ресурстары. Гидросфера-бiздiн планетамыздын аса манызды курам болiктерiнін бірі. Ол ауыз суы ретiнде ауылшар. Энергия ондiрiсiнiн шикiзаты,химиялык элементтердi алу ушiн кеме тасымалы, балык осiру, т.с.с. колданылады. КР тұщы cу корлары орасан коп, алайда онын аумагы бойынша судын орналасу денгейі бiркелкі емес. Озендер-республиканын негiзгi су коздерi. Ірі озендер негизинен солт. Шыг-ертic өзені, бат орал өзені, онт-сырдария өзені ағады. Каз-нын коптеген озендері, әсіресе олардын салалары суынын аздыгынан жазгы уакытта кеуіп, жеке көлшіктерге айналады және қар еріген кезде ғана тасиды. Республикада (балкаш, зайсан, маркакөл, алакөл) және мындаган кіші көлдер орн.

Химиялык жане биологиялык ластанган сулардын адам денсаулыгына асерi. 1)мышьяк. Биосферада мышьяктын барлык жерде таралуына карамастан, су коздерi суында байкалган мышьяктын коп болiгi онеркасiптiк шыгарындылардын салдарынан болган. Адам орг мыш жалпы тусуiн еске алатын болсак, онда аз молшерде тускен кезде осы урдiстегі судың yлесi аса аз болады. Бiрак ауыз суда мыш молшерiнiн денгейi 0,05мг/л болса онда ол касiби арекетте душар болмаган адам ушiн тамак аркылы жалпы тусуiне тен немесе артык болуы да мумкiн. Мыш канга туседi, одан кейiн бауырда, булшыкетте, буйректе болады, содан сон зармен шыгады. 2) хром табиги суларда хромнын валенттiлiгіне судын кышкылдыгы асер етедi. Бейресмилiк pH магынасы болганда уш валенттiк хром ерiтiлмейтiн гидроксидке айналады. Орг болатын хромнын адамга колайсыз асерлерi алты валенттiк хроммен байланысты. Адам ушин эссенциалдык тури деп саналатын уш валенттiк хром iс жузiнде улы емес. Жогары дозаларда алты валенттiк хром адамнын ас корыту жуйесiнiн катерлi iсiк тауекел факторларынын бiрi болады. 3) сынап. Адам орг сынап ешкандай физиологиялык функция аткармайды. Жапонияда минамата ауруы байкалган, ол орталык жуйке жуйесiн закымдаумен, сойлеу кабiлетiнiн бузылуымен, кору мен есту касиеттерінін нашарлауымен сипатталады.

Жер асты жане жер устi сулардын ластануы. Жер асты немесе жер устi суларына химиялык заттардын, микроорганизмдердiң немесе адеттегiден жогары температурадагы сулардын, не баска заттардын тусуi судың ластану козi деп аталады. Жер устi йндерi ластануынын негiзгi себептерi өнеркәсіптік мекемелер, коммуналдык жане ауыл шаруашылыктары су коймаларына жеткiлiксіз тазартылган немесе тазартылмаган жуынды сулардын агызуы. Жеа асты суларынын ластану коздерiне жататындар; 1) онеркасiп калдыктарын сактайтын орындар мен оларды колiкпен тасымалдау: 2) коммуналдык жане турмыстык калдыктар аккумуляциялану орындары; 3) пестицидтермен жане минералдык тынайткыштармен онделетін ауылшаруашылык жерлер; 4) жер асты суларына куйылатын ластанган су коймалары; 5) ластанган атмосфералык жауын-шашыннын сузгiден откiзiлуі; шыгу тегi турi жане сапалык сипатына орай жуынды суларды 4 негiзгi категорияларга болуге болады 1) ондiрiстiк 2) турмыстык 3) ауылшаруашылык 4) жанбырлык. Ондірістік шайынды сулар технологиялык урдiстерде суды колданганнан кейiн артурлi онеркасiптiк обьектiлерден туседі. Оларга пайдалы казбалар ондiрiлуiнде жер бетiне сорылып шыгарылатын жуынды суларда жатады. Ластаушы коспаларга кышкылдар, сiлтiлер артурлi металдар туздары, кукiрттiк косылыстар, минералдык калкыган заттар кiредi. Турмыстык жуынды сулар жогары емес органикалык ластануымен, бiрак жогары бактериалдык ластануымен жане гельминттер жумырткасынын жогары молшерi болуымен сипатталады. Турмыстык жуынды сулао тургынд-уйлерден жане когамдык гимараттардан да онеркасiп ондiрiстердiн турмыстык болмелерiнен де туседi. Ауылшаруашылык жуынды сулар су коймаларынын экологиялык тепе-тендiгiне ауыл шар асерi кушеюде. Жана жерлердi егiндiкке жырту, батпактарда кургату, ормандарды шабу, онын iшiнде кiшi озендер бассейндерiнде орманды шабу озеннiн гидрогиологиялык тартiбiн озгерiске акеледi, кайнарлар мен булактардын кеуiп калуына акеледi. Жанбырлык агынды сулар атмосфералык жауын-шашын тусуiнiн натижесiнде пайда болады. Оларды жауынды жане муздык деп боледi. Жауындык сулар категориясына егiн сугару, жуу суларын жаткызуга болады.

Өндірістік, турмыстык, жауындык, ауылшаруашылык агындылардын су коймалары суы мен жер асты суларына асерi артурлi. Жуынды суларга жане обьектiлерiне тусетiн ластаушылар 3 негiзгi топка болiнедi. 1) минералдык. 2) органикалык 3) бактериялык жане биологиялык. Минералдык ластаушыларга металлургиялык жане машина жасау ондiрiстерiнiн шайынды сулары, мунай, мунай ондеу жане кен шыгарушы онеркасiптердiн калдыктары жатады. Бул ластаушыларда кум, саз заттары, кен болшектерi, шлак, минерал туздардын, Кышкылдардын, сiлтiлердiн ерiтiндiлерi, минералдык майлар болады. Орг ластаушыларга шаруашылык-турмыстык канализациянын, ет комбинаттарынын, терi, кагаз-целлюлоза, сыра кайнату, арак-шарап ондiрiстерiнiн шайынды сулары жатады. Орг ластаушылар осiмдiк тектес жане жануар тектес болады. Осiмдiк ластанулардын негiзгi химиялык заты – комiртегi болады. бактериялык жане биологиялык ласт турмыстык жуынды сулар мен кейьiр онеркасiптiк ондiрiстерге тан. Оларда артурлi микроорг болады. Олар; ашыткылык жане когеру санылаукулактары, усак балдырлар, бактериялар, онын iшiнде тифтiн, паратифтiн, дизентериянын коздыргыштары, жане гельминиттер жумырткалары.

Әлемдiк мухиттардын экологилык маселелерi.Мұхит құрлықтар мен аралдарды қоршап жатқан Жердің тұтас су қабаты. Аумағы 361,26 млн. км2, көлемі 1340,74 млн. км3, орташа тереңдігі 3711 м, ең терең жері 11022 м (Тынық мұхиттағы Мариана шұңғымасы). Дүниежүзілік Мұхит құрлықтар арқылы 4 бөлікке бөлінеді: Тынық (50%), Атлант (25%), Үнді (21%) және Солтүстік Мұзды Мұхит (4%). Мұхит Солтүстік жарты шардың 61%-ын, Оңтүстік жарты шардың 81%-ына жуығын алып жатыр. Мұхиттық жарты шардағы судың мөлшері 91%-ды және құрлықтық жарты шардағы мөлшері 53%-ды құрайды. Гидрология режимінде Дүниежүзілік Мұхит жеке мұхиттарға, теңіздерге, шығанақтарға, қойнаулар мен бұғаздарға ажыратылады; сыртқы шекарасы құрлықтың жағалық сызықтарымен айқын кескінделіп, ішкі шекарасы теңіздермен және оның бөліктерімен бөлінеді. Кейбір зерттеушілер Дүниежүзілік Мұхитты Бес Мұхитқа бөледі. Оның шекарасы субтропиктік және субантарктикалық конвергенция сызығы бойымен немесе Ортамұхиттық жоталардың ендік бөлігі бойынша өтеді. Мұхит ластануы, Дүниежүзілік мұхиттың ластануы – адамдардың әрекеті нәтижесінде мұхит (теңіз) суларындағы табиғи процестердің бұзылуы. Ластаушы заттардың өте көп мөлшерде жиналуы салдарынан жылдан-жылға мұхиттың өзін-өзі тазарту мүмкіншілігінің төмендеуі – онда тіршілік ететін организмдердің құрып кетуіне немесе шектен тыс көбеюіне алып келеді. Мысалы, теңіз жұлдызының (Asteroіdea) тым көбейіп кетуінен Австралия жағалауындағы Үлкен Барьерлі рифтің түбінде “тікенді шеңбер” қалыптасуда. Сондай-ақ Дүниежүзілік мұхиттың, әсіресе мұнай өнімдерімен ластануы әлемдік мұхит пен атмосфера арасындағы газ алмасу процесіне кері ықпал етеді, соның салдарынан Жер атмосферасындағы газ қоспаларының концентрациясы үздіксіз артуда; жағалауға жақын және атыраулық аймақтарды қоса есептегендегі теңіздік ортаға заттардың немесе энергияның тікелей не жанама жолмен түсуі теңіз биотасының дамуына кедергі келтіріп, судың сапасын нашарлатады. Бұл жағдай тірі организмдер мен адамның денсаулығына қауіп төндіреді.

Арал дагдарысы. Бұл проблеманың тууына себепші болған - адам әрекеті. Арал теңізі — Қазақстан мен Өзбекстан шекарасында орналасқан. Қазіргі кезде Арал теңізі екі су айдынына Үлкен және Кіші теңізге бөлінген Теңіз ХХ ғасырда ауданы жағынан (68 мың км²) әлемде төртінші орында болған болатын, бірақ 1960 жылдардан бастап теңіздің суы азайып келеді. Арал теңізі – Қазақстанның інжу-маржаны, шөл белде-міндегі бірден-бір көгілдір су айдыны еді. Оның апатқа ұшырағанға дейінгі көлемі – 1066 км², тереңдігі – 30-60 метр, тұздылығы – 10-12 % болған. Қойнауы кәсіптік бағалы балықтарға бай, жағасы қоға мен қамысты теңіз еді. Сол кездерде жылына 50-150 мың балық ауланса, теңіз жағасынан едәуір мөлшерде бұлғын терісі игерілген. Арал өңірінің тұрғындары 1970 жылдарға дейін әлеуметтік-экономикалық тұрғыда жақсы қамтамасыз етілген тіршілік кешті. Теңіз өңіріндегі елді мекендерде 17 балық колхозы, 10 балық өңдейтін зауыт және 2 балық комбинаты тұрақты жұмыс істеген. Арал апатына себеп болған факторлар:жергілікті жердің тарихи-табиғи ерекшеліктерін ескермеу; ауыл шаруашылығын дұрыс жоспарламау, судың қорын есепке алмау; суды өте көп қажет ететін күріш, мақта дақылдарын барынша көбейтіп жіберу; жерді игерудің агротехникалық шараларын сақтамау және суды үнемді пайдаланбау; табиғат ресурстарын пайдалануға жіберілген қателіктер мен оны меңгерудің ғылыми тұрғыдан негізделмеуі болып табылады.

Адамның шаруашылық әрекеті табиғаттың өзгеруіне әсер ететін ерекше фактор. Адам еңбек пен ақыл ойдың арқасында қоршаған ортаға бейімделумен қатар, оны өзгертеді де. Сондықтан табиғатты өзгерту барысында адамзат оның кейінгі зардаптарын да ескеруі қажет. Табиғат кешендеріне кері әсер ететін озық ғылыми-техниканың тікелей қатысы жоқ. Ол өзгерістерге кінәлы прогресс емес, техникалық жобаларда адамның шаруашылық әрекетінің әсері есепке алынбаған. Жауын-шашын мөлшерін, топырақ ылғалдығын ескерместен топыраққа минералды тыңайткыштар енгізу, ол заттардың шайылып, өзендер мен бөгендердің ластануын туғызды. Мұның бәрі қаншама еңбек пен шикізатты зая кетірумен бірге, қоршаған ортаның жағдайын нашарлатады. Ірі бөгендер салуда аумақтың табиғат ерекшеліктерін ескермеу мезгілсіз батпақтануға, топырак, өсімдік жамылғысы мен сол жердің микроклиматының өзгеруіне әкеп соғады. Қазіргі кезде антропогендік ландшафтар басым. Ландшафтарды жақсарту үшін оларды өзгертетін шаралар жүргізеді. Соның бірі – мелиорация Мелиорация жердің жағдайын жақсарту мен оны пайдалану тиімділігін арттыруға бағытталған шаралардың жиынтығы болып табылады. Табиғатты тиімді пайдалану, көркейту және қорғау кешенді түрде қарастырылуы қажет. Рио-де-Жанейро декларациясының қағидаларын есепке ала отырып Қазақстанның экологиялық қауіпсіздігі проблемалары және қоршаған ортасының жағдайына ғаламдық, ұлттық және жергілікті деңгейде қаралуын қарастырады. Суды ластау факторларынасемей полигонын, балкаш, арал тенизин жаткызуга болады.

Қазақстан су ресурстары. Қазақстан кең-байтақ аумағында ірілі-ұсақты 48 мыңнан астам көлдер және 3 мыңға жуық бөгендер бар. Қазақстан аумағында жер беті ағындарын реттеу мақсатында өзен арналарын бөгеу арқылы жасалады. Егер көлемі кіші ойыстарды бөгейтін болса, оларды тоған деп атайды. Бөгендер негізінде халықтың қажетін өтеу үшін жасалады. Бөгендер су айдынының алып жатқан ауданына қарай келесі бөліктерге бөлінеді: 50 км2-ге дейін - кіші, 250 км2- ге дейін - орта, 1000 км ге дейін - ірі, одан үлкендері - аса ірі бөгендер. Қазақстанда қазір 4 мыңдай бөгендер мен тоғандар бар. Алып жатқан ауданы 10 мың км2. Оларда 90 км3 тұщы су жиналған. Республикада екі өте ірі, бір - ірі және алты орта бөгендер бар, калғандары кіші бөгендер . Бөгендердің көбі Орталық, Оңтүстік жөне Шығыс Қазақстанда шоғырланған. Олар: Бұқтырма, Қапшағай, Шардара, Самарқан, Бөген, Ақкөл, Молодежное Шерубай-Нұра, Кеңгір, Өскемен, т.б. Осы аймақтың 20 бөгенінің су айдыны (акваториясы) 8,7 мың км2-ді (барлық бөгендердің 87%) құрайды, ал су көлемі 86 км3- ден (барлық бөгендердің 95%) артық. Бөгендердің шаруашылық маңызы зор. Оларды энергетикалық, транспорттық, ирригациялық, рекреациялық мәселелерді шешуде, спорт, балық аулау бағдарламаларында пайдаланады.

Литосфера.Топырак – жер кыртысынын жогаргы кунарлы кабаты. Коршаган ортанын баска нысандарымен салыстырганда топырактын озiне тан ерекшелiктерi болады. Атмосфералык ауага немесе жер устi суларына караганда топырак бiршама аз козгалады жане осыган байланысты шын манiнде баска затпен араласуы секiлдi озге ортага тан табиги турде озiн озi тазалайтын куатты факторы мундай болмайды. Топыракка тускен зат трансформацияланады. Топырак катты, суйык жане газ тарiздi фазалардан турады. Адам ушин топырактын манызды касиетi онын кунарлыгы. Кунарлылык топырактын турiне, су режимiне, онда болатын минералдык жане орг заттарга байланысты. Адам ушiн топырактын негiзгi ролi осiрiлетiн азык тулiк онiмдерiн осiру.

Ауыл тұрғын жерлерінің урбанизациясы оның салдары. Қазіргі кезде урбанизация мәселесі ауылдық жерлерді де қамтиды. Соңғы онжылдарда шаруашылықтардың іріленуіне байланысты ауылшаруашылық өндірісі бір ортаға шоғырландырылды, бұл бір елді мекендердің ұлғаюына , басқаларының бос қалуына әкеліп соқты. Ауылшаруашылық өндірісінің қайта жарақтандырылуы – кең түрде механикаландырылуы, ірі малшаруашылық кешендерінің салынуы , ауылшаруашылық өнімдерді алғашқы өңдеу және ауылшаруашылық техникаларын жөндеу қуаттарының іске қосылуы (қуатты элеватор, машина – трактор станциялары , сүт зауыттары , дән, көкөніс, жеміс комбинаттары ) міне, осылар бой көтерді. Жеке ауылдық елді мекендерде тұрғындардың шоғырлануы, ауылды жақсы жабдықтау , жоспарлау, құрылыс мәселелерін шешу, сумен қамтамасыз ету, қатты және сұйық қалдықтарды жинау секілді шаралар қоршаған ортаңа залалсыздандыру және пайдалану мәселелерін шешу қажеттігін туғызды, басқаша айтқанда ауылда өмір сүру үлгісі іс жүзінде қалалық өмірге жақындады. Осылыйша, адамның ауыл табиғатына белсенді араласуы ауылдық жердегі экологиялық жағдайдың өзгеруіне себепкер боды.

Қазіргі қалалардың экологиялық мәселері. Қала қоршаған ортамен энергия және заттармен белсене алмасып отырады. Ол отын және электр энергиясының әртүрлi түрлерi, шикiзатты қолданады және өз кәсiпорындары үшiн шикiзаттар, қосалқы материалдар,үшiн тұрғын, жабдық үшiн азық-түлiк және халық тұтынатын тауарлар өнеркәсiп, көлiктер, шаруашылықтың тұрмыстық-коммуналдығымен. Қолдана және қала өнiмдi бұның барлығы қайта өңдей шығарады, қызметте болады және қалдықтардың үлкен массасына қоршаған ортаға қатты, газ және сұйық түр сияқты лақтырып тастайды. Ауаға шығатын улы заттардың концентрациясы (ауыр металдар, шаң-тозаң, күкірт тотығы, көмірқышқыл газы және т.б.) белгіленген мөлшерден он есе артық. Ең ауыр жағдай Тараз, Теміртау, Алматы, Шымкент, Балқаш, Риддер, Өскемен және басқа да қалаларда қалыптасқан. Осы қалаларда лас заттардың концентрациясы жыл бойынша белгіленген мөлшерден 5-10 есе артады. Ауа кеңістігінің ластануы пайдалы қазбалар өндіретін аудандарда да байқалады. Атмосфераның ластануы Байқоңыр космодромында ғарыш кемелерін ұшыру кезінде де байқалады. Өнеркәсіпті аудандарда ауа кеңістігінің ластануымен катар ластану сол жердегі су көздерін қамтиды. Сырдария өзені ағысының 35-40%-ы өндіріс орындарының қалдық суларынан түрады. Өзен суында дизентерия, паратиф, гепатит, сүзек ауруы қоздырғыштары мен өте қатерлі гексахлоран ДДТ кездеседі. Өнеркәсіп орындарының ластаушы заттарына жер игеру нотижесінде пайда болған масштабы химиялық ластанудың көлемдері ұлғаюда. Өсімдік жамылғысын қорғайтын әр түрлі химиялық заттар, дефолианттар, пестицидтер, мөлшерден артық қолданған тыңайтқыштар, тек қана қоршаған ортаны емес, тамақ өнімдерін де ластауда.Сонымен қатар Урбанизация процесінің дамуына байланысты қалалық ортаның көптеген проблемалары (урбанистикалық, құрылыс- архитектуралық, технологиялық, әлеуметтік, экологиялық) пайда болды. Қалалардың демографиялык, және экономикалық тұрғыдан өсуі әсерінен экожүйеге техногенді әсердің артуы тек қала маңында ғана емес, олардан біршама қашықтықтарда да біліне бастады. Осыған байланысты қаланың экологиялық жағдайы көптеген өнеркәсіпті қалаларда нашарлап кетті.Физикалық факторларға

Урбанизация түсінігі.Мәселенің қазіргі кездегі жағдайы. Экономикалық тұрғыда дамыған елдерде соңғы онжылдықтарда адамзат денсаулығының жағдайы елеулі дәрежеде өзгерді. Ғылыми -–техникалық прогресс жағдайларында өнеркәсіп жедел өсуде. Бұл жағдай өз кезегінде урбанизация үрдісін туғызады. Урбанизация – қалалану – латын сөзі. Ол тұрғындар мен экономикалық өмірдің қалаларда шоғырлануын және сол қалалар саны менаумағының өсуін білдіреді. Қазіргі кезде адамның қоршаған ортамен өзара қатынасы күрделі болып келеді.Тұрғындардың шоғырлануы болып жатқан қалаларда өндірістік күштерді тиімді пайдалануға және кадрлық ресустарды тиімді пайдалануға мүмкіндік береді. Қалалардың өсуі мен дамуы экологиялық – канализациялау, су өткізу торабы, жылумен қамтамасыз ету, өндірісиік және қоғамдық білім беру мен денсаулық сақтау сияқты әлеуметтік – көлік пен байланыс, инфрақұрылымдардың өрістеуіне ықпал етуде.Қазіргі уақытта еліміздің бірқатар аймақтарында тұрғындар жақсы сапалы ауыз сумен қамтамасыз етілмеген, кейбір қалаларда ауа бассейндерде зиянды заттардың шоғырлануы нормативтерден бірнеше есе артады.Қала тұрғындары мен әсіресе ірі қалалардың өсуі адамзат өркениетінің ажырамас бөлігі болып табылады.Мысалға алып қалаларға Мехико, Сан- Паулу, Шанхай кіреді. Қазіргі урбанизация – біртұтас алғанда қоғамның жаңа өркениеттің түріне өтуін сипаттайтын қоғамдық үрдістердің бірі.Бұл өндіргіш күштің жіне өндірістік қатынастардың дамуының тарихи заңдылық үрдісі. Барлық жерлердің урбанизациясына байланысты тұрғындардың шкетен тыс орналасуы және қоршаған ортаның ластануы үрей тудыруда.Сапалы ауыз су мен тамақпен қамтамасыз ету бірінші міндет болып табылады. Урбанизация қазіргі кезде негізгі әлемдік тенденция болып отыр. 1900-2000 жылдар аралығында қала халқы шамамен 0,2-ден 2,9 млрд адамға көбейді. Ал осы уақыт ішінде халық саны 1 миллионная асатын қалалар 17-ден 388-ге дейін көбейді. Қалалар Құрылықтың аз ғана бөлігін алып жатыр, алайда мұнда бүкіл халықтың жартысына жуығы тұрып жатыр. Урбанизация процесінің дамуына байланысты қалалық ортаның көптеген проблемалары (урбанистикалық, құрылыс- архитектуралық, технологиялық, әлеуметтік, экологиялық) пайда болды. Оның ішінде қала саны мен көлемінің өсуі, өнеркәсіп орындарының, транспорттың, тұрғындар санының артуы да бар. Ауыл тұргындарының қалаға көшуіне байланысты ауыл мен қала тұрғындарының саны үнемі өзгеріп отырады. Қала халқының саны және қалалар саны мен көлемдері де өсуде. Қала халқының сандық пайызы әлемнің әртүрлі аймақтарында әрқалай. Ең үлкен көрсеткіштер әлемнің дамыған елдері - Солтүстік Америка мен Европаның үлесінде (70%-дан жоғары), ал ең төменгі көрсеткіш - Азия және Африка елдерінің еншісінде. Үлкен қалалар өздерінің маңайымен және кішкене қалалармен қосылып, ұзындығы жүздеген километрге жететін урбанизацияланған ареалдардың (мегаполистердің) түзілуіне алып келді. Қазіргі кезде ең ұзын мегаполис «Босваш» (Бостон- Вашингтон) 500-дей қаланы біріктірді. Мұнда АҚШ халқының 20% (45 млн адам) тұрады. Түнгі уақытта бұл территория Жер спутниктерінен жарық дақ сияқты көрінеді. Мұндай урбоареалдардың саны әлемде 10-нан асты. Оның әрқайсысы 30- 40 агломерацияларды «жұтып қойды». Қалалардың демографиялык, және экономикалық тұрғыдан өсуі әсерінен экожүйеге техногенді әсердің артуы тек қала маңында ғана емес, олардан біршама қашықтықтарда да біліне бастады. Осыған байланысты қаланың экологиялық жағдайы көптеген өнеркәсіпті қалаларда нашарлап кетті. Қалалар планетамыздың азғана бөлігін алып жатуына байланысты, қалған табиғаттың бөлігін аман сақтап қалуға мүмкіндік бар. Қалалар - адамзаттың болашағы. Аристотель айтқандай - «Біз қалаларды тұрғызамыз, алқалалар бізді қалыптастырады». Урбанизацияның экожүйелер үшін жағымсыз болуы міндетті түрде емес, ал оны экологияландыру жағымды құбылыс. Қала және қалалық орта сонда өмір сүретін халықтың Қажеттіліктерін өтеуге, денсаулығына, өмір сапасына қатты әсер етеді. Сондықтан қазіргі таңда қалалық ортаны экологияландыру адамзат үшін өмірлік қажеттілік болып табылады.

Қала урбанистикалық жүйе ретінде.Урбожүйенің табиғи жүйеден айырмашылығы. (урбосистема ) дамыған жүйе - сәулетшiлiк - құрылыс объекттерi және кенет бұзылған (Реймерс, 1990) табиғи экосистема тұратын аумалы табиғи - жасанды жүйе. Ондағы қаланың дамытулары шара бойынша барлық оның функционалдық аймақтарын көп дифференциалдайды - бұл орман паркi қоныстанатын өнеркәсiптiк. Өнеркәсiптiк аймақтар - бұл (металлургиялық, химия, машина жасау, электрондық тағы басқалар) әр түрлi салалардың өнеркәсiптiк объекттерiнiң шоғырлауды аумағы. Олар қоршаған ортаның ластанулары негiзгi қайнар көзi болып саналады. Қалалық орта табиғидан айтарлықтай айырмашылығы болады. Ол адамның қажеттiктерiмен сәйкес өзгертедi.Қалалар жасанды табиғатты бұзылысының өзiндiк ядро болды. Олардың өсуi таза ауаны сан, су, топырақ, жасыл кеңiстiктiң қысқартуымен әрдайым жарысайды. Қалалар тiршiлiк әрекетiмен геологиялық Құрылыс, бедер, аумақтың ауа райының өзгерiсi, жер асты суларының қоректенуiнiң шарттары, олардың химия құрамы байланған. Ауада, қалаларды топыраққа, суға заттардың жылулық және газды айырбастың процесстерiне трофика шынжырларының үзiлуi және қаланың ықпал шақырылған тұрақты жинақталуында болады. Қала ашық жүйе болып табылады, затпен және энергияның қоршаған ортасымен өйткенi ауысып кетедi. Ол өзара байланысты компоненттердiң жиынынан тұрады. Қала бұл түпкiлiктi түрдемен урбосистема табиғи экосистемалардан айырмашылығы болады. Бұл айырмашылықтар келесi схемада көрсеткен. Заттардың биологиялық айналымының процесстерi урбосистемахқа бұзылған. Адамға зат және энергияның ағындарының реттеуi дәл келедi мойнына алды. Сан да, энергия және қор-шикiзат және азықтың қаласымен тұтыну да адам өнеркәсiп және көлiк атмосфераны, суды және топыраққа қызметтiң нәтижесiнде түсетiн ластайтын заттар реттеуi керек. Сайып келгенде, қалалық орта тепе-теңдiк жүйеден үлкен дәрежеде шегiнедi және адамдардың тiршiлiк қамтамасыздың жүйесiнiң сүйемелдеуi үшiн маңызды күштер талап етедi: азықтың жеткiлiктiлiктерi, шығарылған қаланың сыртына, суды сапа және атмосфералық ауа. Қаланың өз пайда болулары моменттен ендi қоршаған табиғи орталарды түрлендiрдi: сатыларды шабып сиредi, батпақтар кептiрдi, жолдар салынды, ғимараттарды салды, каналдар және су қоймалары жасалды.

Қаланы ластаушы химиялық көздері. Қазақстанның үлкен қалаларында көп тараған химиялық ластаушы - күкіртті газ (күкіртті ангидрид). Зерттеулер өкпе паталогиясы мен атмосфералық ауаның ластануының арасында тікелей байланыс бар екенін көрсетеді. Күкіртті ангидридтің мөлшерінің көбеюі бронхиалды астма мен созылмалы бронхит ауруының асқынуьша алып келеді. Қолдана және қала өнiмдi бұның барлығы қайта өңдей шығарады, қызметте болады және қалдықтардың үлкен массасына қоршаған ортаға қатты, газ және сұйық түр сияқты лақтырып тастайды. Ауаға шығатын улы заттардың концентрациясы (ауыр металдар, шаң-тозаң, күкірт тотығы, көмірқышқыл газы және т.б.) белгіленген мөлшерден он есе артық. Ең ауыр жағдай Тараз, Теміртау, Алматы, Шымкент, Балқаш, Риддер, Өскемен және басқа да қалаларда қалыптасқан. Осы қалаларда лас заттардың концентрациясы жыл бойынша белгіленген мөлшерден 5-10 есе артады.. Химиялық ластану – көміртегі өнімдері, күкірт, көмірсулар, пестицидтер мен гербицидтер, шайынды сулар, фторлы қосылыстар, ауыр металдар, аэрозолдар. Тұрғынның денсаулығына әсерлер заттардың үлкен шоғырландыруларын нәтиже өлiмдердiң қосымша жағдайларының барлық себептерiнен пайда болу болып табылады - өлімнің 40 мың жағдайларына, сонымен бiрге тыныс мүшелерiнiң ауруларынан өлiмдердiң, жүрек-қолқа ауруларды, бронхиттiң қосымша жағдайлары балаларда

Қаланы ластаушы физикалық факторлар және көздері. Физикалық ластаушылар - Бұл биосфераға техногендік себептерден түсетін энергияның артық көздері. Мысалы, жылу (атмосфераға қызған газдардың бөлінуі); жарық (жасанды жарықтың әсерінен табиғи жарықтың нашарлауы); шуыл (шуылдың мүмкін деңгейден артуы); электромагнитті (электр желісі, радио, теледидар); радиоактивті (атмосфера радиоактивті заттардың бөлінуі); озон бұзғыш (фреондардың атмосфераға бөлінуі). Ал үлкен қалалар үстінен қара тұманды байқауға болады. Мұнда шаңды қоспалар мұхитпен салыстырғанда 200 еседен аса көп. Лас ауа ірі қалаларда 1,5-2 км биіктікке дейін созылады. Бұл лас тұман жазда күн сәулесінің 20%, ал қыстың күні онсыз да күн сәулесі аз болғандықтан жартысын Автокөліктерден бөлінетін заттар. Әрбір автокөлік жылына 4 тонна ауа жұтып, 800 кг көміртегі оксидін, 40 кг азот оксидін және 200 кг-дай әртүрлі көмірсутектерді атмосфераға бөледі. Автокөліктерден бөлінетін газдар - 200-дей заттардың Қоспалары. Мұнда отынның толық және жартылай жанған өнімдері - көмірсутектер болады. Транспорт моторы жай айналымда, жылдамдық алар кезде және кептелісте тұрғанда қоршаған ортаға көмірсутектер көп бөлінеді. Осындай жағдайда отын толық жанбайды да, лас ауа 10 есе көп бөлінеді. Қалыпты жағдайда қозғалтқыштан бөлінетін газдың құрамында С02 - 2,7% болса, жылдамдықты түсірген жағдайда - С02 3,9%-ға, ал жай қозғалған кезде - 6,9% дейін көбейеді. II валентті, IV валентті С02 ауаға қарағанда салмағы ауыр, жердің бетіне жақын жиналады. Сондықтан тротуарда, бесік- арбада отырған нәресте С02-ын анасынан көп жұтады. Адам организміне жағымсыз әсерлердің бірі - көліктерден бөлінетін газ құрамында көп кездесетін қорғасын және оның бейорганикалық түрдегі формалары. Ауадағы қорғасын мөлшері көбейген сайын оның мөлшері адам қанында да көбейе түседі. Нәтижесінде қанның оттегімен қанығуы нашарлап, ферменттердің белсенділігі төмендейді. Ал бұл өз кезегінде зат алмасу процесінің бұзылуына алып келеді. Сондай-ақ II валентті СО-да қандағы гемоглобинмен қосылып басқа мүшелерге оттегінің жеткізілуін қиындатады. Транспорттан бөлінген газдардың құрамында одан басқа иісі күшті, тітіркендіргіш альдегидтер (акролен, формальдегид) болады. Мұнан басқа бөлінген лас газдардың құрамында отынның толық жанбауынан ыдырап бітпеген көмірсутектер болады. Негізінен этилен қатарына жататын гексан мен пентан. Отынның толық жанбауы себебінен көмірсутектердің бір бөлігі құрамында шайырлы заттары бар қара күйеге айналады. Егер автокөліктің моторы нашар жұмыс істейтін болса бөлінетін шайырлы заттар мен қара күйенің мөлшері де соғұрлым көп болады. Мұндай жағдайда машинаның артынан будақтап қара түтін шығады. Көлік түтіні құрамында бензинге қосылатын тетраэтил-қорғасынның жануынан бейорганикалық қорғасын да бөлінеді. 1 литр бензин құрамында 1 гр тетраэтилқорғасын болады. Бензиннің құрамына траэтилқорғасынды антидетонатор ретінде қосады. Тетраэтилқорғасынның жануы кезінде бөлінген қорғасын қосылыстары бүкіл планета атмосферасына таралады. Соңғы 100 жыл ішінде Гренландия мұздықтарында қорғасынның мөлшері 5 есе, ал судағы еріген қосылыстарының мөлшері соңғы 20 жылда мұхитта 10 есеге көбейген. Атмосфераға бөлінетін қорғасыннын 86% автокөліктерден бөлінеді. Аэропорттарда ұшақтардың қонған және ұшқан кездерінде де ластаушы газдар мейлінше көп бөлінеді. Мысалы, «Боинг» ұшағының ұшуы кезінде бөлінген зиянды заттардың мөлшері бір мезетте оталған 6850 «Фольксваген» автокөлігінен шыққан зиянды заттар мөлшеріне тең. Ағылшынша Noise pollution, Lның немiсi (акустикалық ) даңғырлатып ойнайтын ластануы ма?rm ) - қағылез организмдардың тiршiлiк әрекетi және адам озонды бұзатын ушықтыратын жасанды шу. Қағылез организмдар эволюцияның процессiнде оған бейiмделгендiгiнен, ушықтыратын шулар бар болады және (абиотикалық және биотиялық) табиғатта, дегенмен олар ластанумен қате санау. Даңғырлатып ойнайтын ластануын бас көз көлiк құралдары болып табылады - автокөлiктер, темiр жол пойыздары және ұшақтар.Мысалы, тұрғын аудандардағы даңғырлатып ойнайтын ластануын деңгей қалада қаланың сызығындағы әуежайдың орналастырылуын арқасында терiс қалалық жоспарлау күштi үлкейте алады.Көлiктен тысқары 60 бе?80 % даңғырлатып ойнайтын ластануы ) қалалардағы даңғырлатып ойнайтын ластануының басқа маңызды көздерiмен өнеркәсiптiк кәсiпорындар, құрылыс және жұмыстың Ремонтноелерi, автомобилдiк сигнализациялар болып табылады, ит үр, шулы адамдар және тағы басқалар. Даңғырлатып ойнайтын ластану экосистемалардағы табиғи баланстың бұзушылығы жылдам шақырады. Даңғырлатып ойнайтын ластану кеңiстiкте, қарым-қатынас, азықтың iздестiруi және тағы басқалар бағдарлануды бұзылысына алып келе алады. Осыған байланысты кейбiр малдар қатты дыбыстардан астам шығарады, өздерi олар артынан не екiншi дыбыстық ластағыштардың рөлдерiнде болып қалыптасады. Даңғырлатып ойнайтын табиғаттың ластану келтiрiлетiн залалдардың өзi белгiлi жағдайларының бiрi дельфиндер және киттер (сонарлар ) әскери гидролокаторлардың сарт-сұрттары артынан бағытты жоғалта жағаға лақтырылғанда көп жағдайлар болып табылады. Жылулық қалдықтар (Тепловые отходы) — адамзаттың шаруашылық әрекеті нәтижесінде пайда болатын, айнала қоршаған ортаға тарайтын жылулық. Жылулықтың қомақты бөлігі энергия өндіру, химиялық процестер, суыту процестері кезінде бөлінеді. ірі қалаларда және өндіріс орталықтарында жылулық қалдықтардың атмосфераға таралуы ауаның жылдық орташа температурасының кейбір жекеленген пункттерде 1°С-қа дейін көтеруге алып келді. Нәтижесінде, қаланың орталығының температурасы оның шет аймақтарына қарағанда белгілі дәрежеде жоғары болып, қалалық жылулық аралын туғызады. Оқшауланған аймақтарда жылулықтың артуы жылу электр станциялары мен өндірістік кәсіпорындардың күшті жылу шығаруларымен байланысты болады. Мұндағы ауа температурасының артуы мен ылғалдануы тұманның, аймақтық бұлттың және жергілікті жауын-шашынның пайда болуына апарып соқтырады. Өзен суларын электр станцияларына, оның ішінде атом электр станцияларын салқындатуға апарып соқтырады, себебі олардан шыққан сулар температураны көтеріп жібереді. Әдетте, суыту агрегаттары өзінен шыққан судың температурасын 8—10°С-қа дейін көтереді. Жазғы уақытта мұндай сулар суқойманың температурасын 30°С-қа дейін жоғарылатады. Мұндай температурада көптеген су организмдері өзінің өсуін, азықтануын және кобеюін тоқтатады. 27°С-та суқоймадағы организмдердің жұтаңдануы басталады. Температураның 25—26"С-қа дейін көтерілуі барлық организмдердің көбеюіне жағдай жасайды да, нәтижесінде судың жаппай гүлденуі және гидротехникалық имараттарды балдырлардың қаптауы басталады, кальцийлік тепетеңдік бұзылады, судағы оттек мөлшері азаяды, ол кейде тіршілік ету деңгейінен де (3 мг/л) төмендеп кетеді, сөйтіп балықтардың қырылуына әкеп соқтырады. Осылайша жылулық қалдықтар эвтрофтануеа соқтырады, ал оның жанама салдары көптеген уытты ластағыштардың күшеюіне алып келеді.

Қазіргі қалалардың мәселесін шешу жолдары және оның энергетикасы.Қоршаған ортаны қорғау туралы әр кезде әр түрлі ұсыныстар болып жатады. Науқанға айналған көгаландыру жұмысы жүйелі түрде жүрмейді. Әрбір елді мекенді, қаланы, көгаландыру мәселесінің өз алдына ғылыми тұжырымдамасы болу қажет. Ірі өнеркәсіпті қалаларда, көбірек игерілген егістік аймақтарда, бау-бақшаларда сол жерлердің топырағының құнарлығын арттыру, суының жеткіліктігін, түсетін өнімнің сапасын анықтау экологиялық тұрғыда негізделуге тиіс. Қаланың микроклиматының өзгеріп, шаң-тозаң, қапырыққа айналуы, асфальттардың еруі, қуаңшылық лебінің енуі молайды. Автокөліктердің көбеуі, улы газдардың таралауы қаланың ауасын ластаумен бірге, халықтың денсаулығына үлкен зиян тигізіп отырғаны жасырын емес.Мұндай көріністер Қазақстанның барлық қалаларын, елді мекен, ауыл маңдарын қамтып, соңғы ондаған жылдар бойы Үкімет тарапынан бақылаусыз қалғаны шындық. Өтпелі экономиканың дағдарыс кезінде оңтүстіктің өңірлердің ірі қалалары мен елді мекендерінде орын жетіспей, өсіп тұрған ағаштарды кесу орын алды. Бұл жағдай көп ауылдарда әлі де бар. Соның орны бүгін немен толады? Осыларды айта келіп, мен ендігі жерде еліміздің экологиялық ахуалын жақсарту үшін мынадай шараларды жүзеге асыру керек деп білемін. Елді мекендерді көгаландыру бағдарламасы бойынша: қала, елді мекендердің көгаландыру аймағының экологиялық кртасын жасау, көгаландыру аймағының агро-экологиялық ландшафтық ерешеліктерін алдын-ала анықтау; елді мекен, қала іші-сыртындағы кішігірім орман-тоғайды қалпына келтіруді жоспарлау және оның мерзімін белгілеу, ірі қала елді мекендердегі ғимараттарды, құрылыстар салуды экологияландыру және жергілікті жердің табиғи-тарихи ерекшіліктерін есеру, елді мекендерді көгаландыруды «экологиялық соқпақ» моделі арқылы жүзеге асыру керек. Туризм индустриясын дамытуда экологиялық соқпақ басты міндет атқаратыны ескерілуге тиіс. «Экологиялық соқпақ» дегеніміз-табиғат қорғау ісінде экологиялық білім мен тәрбие беруге, оны көпшілік арасында насихаттауға бағытталған, әрі экологиялық ақпаратқа толы, ұйымдасқан және белгіленген маршрут немесе демалыс орын. Экологиялық соқпақта оқу экологиялық білім мен тәрбие беру процесін үйрету ғана емес, жасөспірімдердің еркін түрде ақпаратты қабылдау, табиғи ортада жүріс-тұрыс ережесін сақтау мақсатын көздейді. Табиғат соқпағында экологиялық білім беру және тәрбие беру мәселелері шешілуімен қатар, олардың дұрыс ұйымдастырылуы табиғатты қорғау шараларына жәрдемдесуі. Еліміздің экологиялық ахуалын шешу үшін ғылыми жетістіктерін қолданумен бірге өркениетті елдердегі экологиялық білім беру жүйесіндегі жаңалықтардың, жаңа технологиялық бағдарламалардың тиімді жақтарын пайдалану қажет.

Қазіргі ауылдық елді мекендердің экологиялық проблемасы. «Жасыл революция» ғылыми-техникалық революцияның бір көрінісі - ауыл шаруашылығының қарқынды:ауыл шаруашылығын техникаландыру (машина мен техникаларды пайдалану); өсімдіктер мен жануарлардың жасанды жолмен алынған жаңа сорттарын қолдану; химияландыру (улы химикаттар мен тыңайтқыштарды пайдалану); мелиорация (суғармалы жерлердің көлемін ұлғайту) жолдармен дамуы. «Жасыл революцияның» екі түрі бар. 1. XX ғасырдың 60-70 жылдары пайда болды. Оның бастамасын көтерген мексикандық селекционер Норман Берлоуг болды. Ол ескі сорттарға қарағанда өнімді 3 есе көп беретін жаңа «Мексикале» сортын сұрыптап шығарды. Н.Берлоугтан кейін басқа селекционерлер де жаңа жүғері, мақта, күріш сорттарын сұрыптап шығара бастады. Тек жем-шөппен ғана емес, витаминдермен, антибиотиктермен, сондай-ақ салмағы тез артуы үшін - өсу стимуляторларымен өсірілген өнімділіғі жоғары жануарлар пайда болды. Осы революцияның арқасында астықты дақылдардың өнімділігі 2-3 есе артып, өнімдердің ассортименті екі есе көбейді. Қазіргі шығарылып жатқан өнімдердің жартысынан көбі 1950 жылдарға дейін шығарылмаған. Кейбір дамушы елдер, мысалы, Үндістан астыққа деген сұранысын өзі қамтамасыз ете бастады. «Жасыл революция» халықтардың тағамға деген сұранысын қанағаттандырғанмен, көптеген жағымсыз жағдайларға: топырақтың деградацияға ұшырауына, ауыл шаруашылығы өнімдерінің төмендеуіне және т.б. алып келді.2. 80-ші жылдардың ортасынан бастап ғалымдар, егер ауыл шаруашылығы антропогендік энергияны дәл осылай жұмсай берсе екінші «Жасыл революцияның» болатыны туралы айта бастады. Оның негізінде - ауыл шаруашылы дақылдарын, мал шаруашылығы өнімдерін экологиялық технология бойынша өңдеуге ауысу принциптері жатыр.Су қоймасына түскен жуынды судың әсері суда еріген оттегі мөлшерінің азаюы, шіріген иістердің пайда болуы , қарақошқыл түсі, органикалық заттар ОБК және қышқылдануының көбеюі арқылы білінеді. Осының салдарынан суда нитраттар, аммиак, және органикалық қосылыстар шоғыры күрт жоғарылайды . Топырақта ішек тобына жататын патогендік бактериялар мен сальмонеллездер бір айға дейін тіршілігін сақтайды. Олар топыраққа 50 cvжәне одан да көп тереңге кіруі мүмкін.Атмосфералық ауаны газдармен ластаудың негізгі көзі – көң мен құс саңғырығы болып табылады .Газдар жерге түсу , тасымалдану, сақтау, өңдеу жіне жою үрдісінде шығады.Жерге жаңа түскен тезекте анаэробтық үрдістер дами бастайды.Мал шаруашылығы мен құс шаруашылығы қалдықтарының анаэробтық ұрдістерінің нітижесңнде 27 газ тәрізді қосылыстар шығады, олардың негізгілері күкіртті сутек, аммиак, көмір қышқыл газы, индол, скатол, меркаптандар.Олар жануарларға да адамдарға да зиянды әсер етеді.Бас ауыру, жиіркеніш сезімі, жүрек айну, тыныс органдарының функциясы бұзылуы.Химияландыру топырақ ластануына алып келді.Минерал тыңайытқыштар, пестицидтер, гербициттер, инсектицидтер бұлар топырақпен қатар ауаныда ластап адамға улы әсерін тигізеді.

Ауылдың қоршаған орта нысандарының ластану көздері. Топырақ және су көздерінің ластануы тудыратын жағдпйлар мыналар:- өнеркәсіптік алаңшалардың үстіңгі бетінен атмосфералық жауын-шашынмен жуылған заттар; көң сақтайтын орындардан немесе сыйымдылықтардан топырақтағы суларға және ашық су көздеріне жуынды ағынды сулардың жырып өтіп кетуі;- жуынды су жинағыштардан немесе жер суару өрістерін жырып өтіп шығуы, ауылдық елді мекендердің аумақтарын дұрыс жоспарламау. Су қоймасына түскен жуынды судың әсері суда еріген оттегі мөлшерінің азаюы, шіріген иістердің пайда болуы , қарақошқыл түсі, органикалық заттар ОБК және қышқылдануының көбеюі арқылы білінеді. Осының салдарынан суда нитраттар, аммиак, және органикалық қосылыстар шоғыры күрт жоғарылайды . Топырақта ішек тобына жататын патогендік бактериялар мен сальмонеллездер бір айға дейін тіршілігін сақтайды. Олар топыраққа 50 cvжәне одан да көп тереңге кіруі мүмкін. Атмосфералық ауаны газдармен ластаудың негізгі көзі – көң мен құс саңғырығы болып табылады .Газдар жерге түсу , тасымалдану, сақтау, өңдеу жіне жою үрдісінде шығады. Жерге жаңа түскен тезекте анаэробтық үрдістер дами бастайды. Мал шаруашылығы мен құс шаруашылығы қалдықтарының анаэробтық ұрдістерінің нітижесңнде 27 газ тәрізді қосылыстар шығады, олардың негізгілері күкіртті сутек, аммиак, көмір қышқыл газы, индол, скатол, меркаптандар. Олар жануарларға да адамдарға да зиянды әсер етеді.Бас ауыру, жиіркеніш сезімі, жүрек айну, тыныс органдарының функциясы бұзылуы.Химияландыру топырақ ластануына алып келді.Минерал тыңайытқыштар, пестицидтер, гербициттер, инсектицидтер бұлар топырақпен қатар ауаныда ластап адамға улы әсерін тигізеді.

Ауылдың экологиялықжағдайын анықтайтын факторлар.Ауылдық жердегі экологиялық жағдай тікелей елді мекендердің дұрыс жобалануы мен құрылысын салу мәселелрімен байланысты.Ең алдымен құрылыстың бір екі қабат болғаны жөн.аймақты сумен қамтамасыз ету және канализациялау ерекшкліктеріне тәуелді.Ауылдық елді мекендердің бас жоспарында,жоспарлану мен қайта жасалынуында экологиялық жағадайын жақсарту мәселелері алдын ала қарастырылуы керек.ңқ пайызын жасыл желектер қоршап жатуы керек арнаулы мақсаттағы (өнеркәсіп секторының санитарлық қорғау аймағын және қар тоқтату жолақтарын көгалдандыру) орындар болу керек.Ауылшаруашылық қажеттіліг өсіп, агробиоценоздар қалыптасты жасанжы бірлестіктер.Ал ол экологиялық компоненттерге өз әсерін тигізуде топырақты химияландыру атмосфералық ауаға химияландыру және су алаптарын тиімсіз пайдаланғаннан сумен қамтамасыз ету және ластану проблемасы.Мал және құс шаруашылығының өркендеуі оның қалдықтары қоршаған ортаны ауылдық жерлердегі аса мол ластауда Мал шаруашылығы мен құс шаруашылығы қалдықтарының анаэробтық ұрдістерінің нітижесңнде 27 газ тәрізді қосылыстар шығады, олардың негізгілері күкіртті сутек, аммиак, көмір қышқыл газы, индол, скатол, меркаптандар. Олар жануарларға да адамдарға да зиянды әсер етеді.Бас ауыру, жиіркеніш сезімі, жүрек айну, тыныс органдарының функциясы бұзылуы.Химияландыру топырақ ластануына алып келді.Минерал тыңайытқыштар, пестицидтер, гербициттер, инсектицидтер бұлар топырақпен қатар ауаныда ластап адамға улы әсерін тигізеді.

Ғылыми – техникалық прогресс және қоршаған ортаның дамуы. Ғылым мен техниканың дамуы – қоғамды ілгері қарай дамытатын аса маңызды жағдайлар. Ғылым мен өндірістегі сапалық өзгерістер ХХ ғасырдың ортасында басталған ғылыми – техникалық революциямен байланысты. Ғылыми – техникалық революция – ғылымның ролі артып отырған кездегі қоғамдағы өндіргіш күштердің түбегейлі өзгерісі болып табылады.Ғылыми – техникалық революция жағдайында адамзат қоғамының табиғатпен арасындағы қарым – қатынасы біршама күрделенеді.Адам табиғи процестердің барысына әсер ету мүмкіндігіне ие болды. Пайдалы қазбалар өндіре отырып , олжер қойнауларындағы заттарды алып , ауаны өндіріс қалдықтармен ластайды , құрамын өзгертеді , суды суғаруға пайдаланып , батпақтарды құрғатады, су тепе-тендігін өзгертеді, отын жағады знергетикалық балансқа әсер етеді.Өнеркәсіптік прогресс биосфераның өте қатты ластануымен қатар жүріп отыр,табиғат күштерін бағындыра отырып,оны ластануы мен бұзылуына мүмкіндік жасайды және табиғаттағы тепе-теңдік бұзылып, адамдардың денсаулығына қауіп төндіруде.Революция ғасырында адамзат барлық қалпына келетін келмейтін ресурстарды игеріп отыр және келтірілмейтін ресурстардың көп бөлігі пайдаланып болды.Құрылыс алу, тау –кен жұмыстары ,тұздану т.б Жыл сайын 100 млрд тонна кен ,7 млрд т отын жағылады, 500 млн тминералды тыңайтқыштар, 4 млн т улы химикаттаржұмсалып отыр.Шикізаттар толық өңделмей қазір жылына боисфераға 30 млрд т тұрмыстық және өндірістік газ, сұйық, қатты қалдықтар түсіп , олар атмосфера, гидросфера, литосфераны ластауда.

Өндірістің дамуы және қоршаған ортаға тигізетін әсері. Ғылыми – техникалық революция жағдайында адамзат қоғамының табиғатпен арасындағы қарым – қатынасы біршама күрделенеді.Адам табиғи процестердің барысына әсер ету мүмкіндігіне ие болды. Пайдалы қазбалар өндіре отырып , олжер қойнауларындағы заттарды алып , ауаны өндіріс қалдықтармен ластайды , құрамын өзгертеді , суды суғаруға пайдаланып , батпақтарды құрғатады, су тепе-тендігін өзгертеді, отын жағады знергетикалық балансқа әсер етеді.Өнеркәсіптік прогресс биосфераның өте қатты ластануымен қатар жүріп отыр,табиғат күштерін бағындыра отырып,оны ластануы мен бұзылуына мүмкіндік жасайды және табиғаттағы тепе-теңдік бұзылып, адамдардың денсаулығына қауіп төндіруде.Революция ғасырында адамзат барлық қалпына келетін келмейтін ресурстарды игеріп отыр және келтірілмейтін ресурстардың көп бөлігі пайдаланып болды.Құрылыс алу, тау –кен жұмыстары ,тұздану т.б Жыл сайын 100 млрд тонна кен ,7 млрд т отын жағылады, 500 млн тминералды тыңайтқыштар, 4 млн т улы химикаттаржұмсалып отыр.Шикізаттар толық өңделмей қазір жылына боисфераға 30 млрд т тұрмыстық және өндірістік газ, сұйық, қатты қалдықтар түсіп , олар атмосфера, гидросфера, литосфераны ластауда.Экологиялық проблемалар халық саны мен өнеркәсіптің өсуі нәтижесінде емес,капиталистік өндірістік қатынастардың нәтижесінде пайда болды.

Биогеохимиялык аймақ дегеніміз-топырагында бир химиялык элементтин асиресе микроэлементтин кобейген немесе азайган жерлерин айтамыз. Топырак оте курдели организм сиякты унеми осу даму жане озгеру устинде болады. Онда уздиксиз тузилу жане бузылу журип отырады. Су,жел,антропогендик факторларлардын топырак пен онын кабаттарын бузу бетки кунарлы кабатынын сумен шайылуы,желмен ушу кубылыстары Эрозия деп аталады! ТОПЫРАКТЫН ТУЗДАНУЫ деп-натрий,кальций,магний туздарынын топыракта осимдиктердин осуи мен дамуына зиянды асер ететин концентрацияда жинакталуы айтады.ТОПЫРАК ЭРОЗИЯЛАРЫ деп-топырактын табиги жане жасанды факторлардан(жел,су,колик) салдарынан болатын маселелер. ТОПЫРАКТЫң БАТПАқТАНУЫ деп-су молшеринин шамадан тыс жинакталуы мен топырак санылауындагы ылгалдын кобеюинен болатын маселе.ТОПЫРАКТЫН РАДИОАКТИВТИ ЛАСТАНУЫ –табиги жане жасанды коздеримен топыракта радиоактивти элементтердин жинакталы. АУЫР МЕТАЛДАРДЫН АДАМ ДЕНСАУЛЫГЫНА АСЕРИ: СЫНАП (Hg),жуйке жуйесине,ас корыту оргондарынын,буйректин кызметине асер етеди,хромосомаларда озгеристер тугызады.ЛАСТАНГАН су мен топырак.МЫШЬЯК(As)теринин рак ауруларын,интоксикация тугызады,жуйке жуйесине асер етеди.ЛАСТАНГАН топырак пен закымданган данди-дакылдар. КОРГАСЫН(Pb)суйек тканьдерин бузады,канда протейннин синтезделуин нашарлатады,жуйке жуйеси мен буйректин кызметине асер етеди.ЛАСТАНГАН топырак,жер бетилик ,жер астылык сулар. МЫС(Cu)тканьдерде органикалык озгеристер тугызады,суйек тканьдерин бузады,гепатит пайда болады.ЛАСТАНГАН топырак,жер бетилик,жер астылык сулар. КАДМИЙ(Cd)бауырдын ,буйректин кызметин бузады,протеинурия пайда болады ЛАСТАНГАН топырак.

КОРШАГАН ОРТА-табиги обектилердин сонын ишинде озара карым-катынасты,ауаны,суды,топыракты,жер койнауын,осимдиктер мен жануарлар дуниесин,климатты коса алгандагы табиги ресурстардын жанды жане жансыз жиынтыгы. Коршаган ортаны коргау нысандары:жер,жер койнауы,жер усти жане жер асты сулары,ауа,орман,осимдиктер мен жануарлар,тири агзалардын емдик коры,табиги экожуйе климаты,жердин озон кабаты,осыган коса ерекше коргауга алатын аймактар мен мемлекеттик табиги корыктар

ЕРЕКШЕ КОРҒАУҒА АЛЫНАТЫН ТЕРРИТОРИЯЛАР-ерекше коргау тартиби белгиленген мем,н табиги корыктардын кешендери мен обьектилери! Мысалы:жер,су жане олардын устиндеги ауе кенистигинин учаськелери. Адамнын кунделикти омиринде жеке жане занды тулгалардын,шаруашылык жане озге де кызметинде табиги ресурстарды пайдалануды коршаган ортага асер етуин ТАБИГАТТЫ ПАЙДАЛАНУ деп айтады. Табигатты пайдаланудын 2 тури бар:ЖАЛПЫ,АРНАЙЫ.

ТАБИГАТТЫ ПАЙДАЛАНУ ТУРЛЕРИ:жерди,СУДЫ,ОРМАНДЫ,ЖЕР КОЙНАУЫН,жануарлар дуниесин,осимдиктерди,коршаган ортага иммиссия,КР зандарында белгиленген озгеде табигатты пайдалану жатады.

ТОПЫРАК-биосферанын баска элементтеримен уздиксиз алмасып отыратын,олармен тыгыз байланысты жане биосферанын кейбир элементтерине ози де асер ете алатын оте курдели ашык система.ЭРОЗИЯ дегенимиз-топырак жабынынын су,не желмен шайылуы,бузылуы.Топырактын эрозиямен куресу-егин шаруашылыгындагы негизги маселелердин бири.

ТОПЫРАКТЫ ТУЗДАНУ МЕН БАТПАКТАНУДАН КОРГАУ:топырактын туздануына себеп болатын факторлар турлише,олардын бири тениздерден пайда болган тузды жел аркылы таралуы.Галофит-осимдиктер тузды ортага жаксы бейимделип кабаттарынын одан ари туздануынасебеп болады.Гелофит-осимдиктердин асеринен суда еритин туздардын топыракта жинакталуы 1 га жерде 500кг дейин жететин жагдайлар байкалады. Егер олар теренде болмаса ,капилляр аркылы булану натижесинде топырактын жогаргы кабатында туздар жинакталады. Екинши реттик АЛДЫН АЛУ:терендиги 1-1,8м етип территорияда дренаждар жасау.Сол сиякты жанбырлатып сугару-ирригациялык эрозияга карсы курес шараларынын бири,тузды топырактарды натрийдин туздарынан гипстеу аркылы тазарту.Сулардын жетилдирилген технологияларын колданумен катар,жер асты суларынын денгейинин котерилуине байланысты грунд суларын сорып алу аркылы ж/е топыракты шаю аркылыда да тузданумен куресуге болады. Химиялык адистер де жаксы натиже береди.

ТОПЫРАКТЫ ЛАСТАНУДАН КОРГАУ:пестициттерди пайдаланудын ережелерин катан сактау,ал тынайткыштарды колданганда гылыми-зерттеу мекемелеринин усыныстарын басшылыкка алу керек.

Бузылган жерлерди кайта калпына келтиру процестери РЕКУЛЬТИВАЦИЯ деп атайды.Казирги кезде галымдар мен мамандар бузылган жерлерди кайта калпына келтирип ,оларды ауыл жане орман шаруашылыктарына кайтарудын жолдарын издестируде. Бузылган жерлерди кайта калпына келтиру жумыстары тау-кен,инженерлик-курылыс,мелиоратиовтик, орманманшаруашылыктык,,ауылшаруашылыкиык ис-шаралар комплексин курайды. Жерди рекультивациялаудын 2 негизги этапы бар:тау-техникалык жане биологиялык.Тау-техникалык рекультивациялаудын максаты-территорияны жондеуге дайындау. Бул кезде топырактын бетки кунарлы кабаты сакталады,негизинен избестеу,гипстеу,дренажды жуйелер аркылы жузеге асырады.Биологиялык рекультивациялауда топырак кунарлылыгын калпына келтиру арнайы агротехникалык шаралар мен тынайткыштар беру аркылы топырактын кунарлылыгын жогарылату,калпына келтируге багытталган жумыстар жузеге асырылады.Рекультивациялык жумыстарды жоспарлау ушин топырагынын физико-химиялык курамын,гидрологиялык режиминин ерекщеликтерин ,рельефтин ерекшеликтерин жаксы билу керек.Геологиялык мунай издестиру жане ондеу жумыстары кезинде бузылган жане мунаймен ,турли жугыш улы заттармен ластанган жерлерди рекультивациялаудын манызы оте зор.

ЛАСТАНУ-кез-келген ортага оган тае емес жана физикалык,химиялык жане биолгиялык агенттердин тусуи.Ластаушы коздер турлише болады:олардын арасында тек кана ондирис орындары мен жылу энергетикалык комплекстери гана емес,сол сиякты турмыстык калдыктар,мал шаруашылыгы,транспорт калдыктары ,адамдар аркылы экожуйелерге тускен химиялык заттар(пайдалы продуценттердин зиянкестери,турли аурулар мен арамщоптерден коргайтын химикаттар). Коршаган ортаны ластаушы кез-келген физикалык реагент,не химиялык косылыс,не биологиялык болуы мумкин.Ластаушы заттар биологиялык процестер аркылы БУЗЫЛГАН ж/е биологиялык процесс аркылы БУЗЫЛМАЙТЫН антропогенди ластаушылар болып 2 ге болинеди.1-си:заттардын табиги айналымына катысады,сондыктан тез жойылып кетеди.2-си:табиги зат айналымына катысады,сондыктан коректик тизбектердеги оргонизмдер аркылы ыдырайды. Коршаган ортага ластаущы заттардын бираз молшеринин тусуи (азот оксидтери ,кукирт оксидтери т.б) улкен катастрофаларга акеп согады.Европага 70 ж.н басынан бери Коршаган ортанын ластануы мен кышкыл жанбырлардын асеринен агаштар –карагай,пихта,шырша т.б жаппай закымданган.германияда жургизилген зерттеулер бойынша ормандардын 8% закымданган.Коршаган ортанын ластаушылары БИОЛОГИЯЛЫК –кездейсок,не адам ис-арекети натижесинде болатын;МЕХАНИКАЛЫК:ортанын физика-химиялык емес техникалык,механикалык асер ететин агенттермен ластануы;ХИМИЯЛЫК-ортада бурын болмаган косылыстардын пайда болуы,не калыпты нормадан асатын концентациядагы косылыстардын кобеюи натижесинде ортанын табиги химиялык касиеттеринин озгеруи ж/е ФИЗИКАЛЫК-физикалык реагенттер аркылы ластану болып табылады.ХХ г.2-ши жартысында техникалык прогрестин дамуына байланысты табигатка жагымсыз асерлер кобейди. Табигат оздигинен калпына келу процесин жогалта бастады. Пестициттерди пайдаланудан туындайтын алеуметтик проблемаларды шешудин жолы-олардын коршаган ортадагы ж/е азык тулик онимдериндеги концентрациясын аныктап,бакылауга алу.

Экологиядагы «организм-орта» бирлиги заны-коршаган орта тиршиликтин болу мумкиндтгин ж/е онын жеке белгилерин аныктайды. Организм мен ортанын бул бирлиги,орта мен ондагы тиршилик ететин организмдер арасындагы энергия агыны негизинде уздиесиз журип жататын зат пен информация алмасу натижесинде тиршилик процестери журип,дамиды. Кез-келген оргонизмнин тиршилиги ушин колайлы,не колайсыз болып саналатын факторлар асертнин белгили интервалы болады. Организмнин кажеттилигине сайкес келетин жане онын даму ушин колайлы жагдайлармен камтаиасыз ететин фактордын сан молшери ОПТИМУМ,ал организм ушин колайсыз молшери ПЕССИМУМ аймагы деп аталады.Сонгы жагдайда организмнин тиршилик процестери басынкы куйде болып,бул онын дамуына кери асерин тигизеди. Экологиялық жағдай шаруашылык пен озге де кызмет немесе табиги процестердін нәтижесінде коршаган ортада халык денсаулыгына экожуйеге осимдиктер мен жануарлардын генофондына улкен кауіппен озгеріс әкелетін белгілі бір аймақтағы экологиялық ақуал. Аймақтығы экологиялық жағдайды анықтау үшін қоршаған ортаның жәй-күйін нашарлап отыратын факторларды анықтау арқылы экологиялық қалайсыздық деңгейін тұрақтындыру үшін халық деңсаулығына әсер ететін барлық әсерлердің зияндылықтарына ескерте отырып әс шара жүргізіледі. Комиссия аймақтың экологиялық жағдайын тудырушы себептері аймактык шекараларды эклоогиялық жагдайды тудырушы себептерду аймактык шекаралады нашарлытын барлық факторлары аныктайды. Он нәтиже берген жумыстар аймактык экологиялык жағдайда нашар б/н жагдай ластану денгейін б/ты апат аймагы деп аталады.

Қоршаған ортаны коргаудын негізгі бағыттары негізгі занымен экологиялық кодексте белгіленген. Бұл заң мен кодекстесайкес табигат жане онын байланыстардыы ҚР халқының омири мен кизметин олардын экологиялык кауипсиздигин алеуметтик жагдайынын табиги негизи болып саналады. Зан мен кодекс казирги омир суретин жэне болашак урпактын муддеси ушин коршаган ортаны коргаудын экологиялык кукыктын экономикалык кауипсиздигин камтамасыз етуге шаруашылык негиздерин белгилейді. Сонымен катар экожуйеге зиянда әсерде болгызбауга алуан түрлікті сактаумен табигатты тиінді пайдалануга багытталган. Зан мен кодекстегі негізгі түсініктер. Коршаган орта- табиги обектилердин сонын имишде озара карым катынасы ауа суды топыракты эер койнауын осим мен жануарлар жуниесин климатты коса алгандагы табиги ресурстардын жанда жэне жиныс жиынтыгы. Коршаган ортаны коргау нысандары: жер, асер кайнауы, жер усти жэне асты сулары ауа орман осимдиктер мен жануарлар тірі агзалардын емдик коры табиги климат жердин озон кабаты осыган коса ерекше коргауга алынатын аймактар мен мем-к табиги корыктар. Ерекше коргауга алынган тереториялар-ерекше коргау тартиби белгиленген мем-к табиги корыктардын кешендери аян обектерлерде мыссалы жер су жэне олардын устиндеги ауе кеністігінің корыктары

Популяция-бір түрге жататын бірбірімен озара еркін будандасатын белгілі бір территорияны мекендейтін особьтар жиынтыгы. Популяция түрдуң табигаттагы элементарлы структурасы болып табылады. Популяцияда тіршілік үшін күрес, табиғи сұрыпталу жүріп отырады, нәтижесінде берілген жағдайда пайдалы болатын өзгерістері бар ұрпақтар өсіп жетіледі,дамиды. Осылайша, популяция бірнеше белгілері сипаттайды: олар популяцияның тығыздыңы саны туылымы олімі жас құрамы территорияда таралу және өсу типтері. Популяция тығыздығы ауданның не көлемнің белгілі өлшем бірлігіндегі особьтар санымен аныкталады.Популяция саны не популяциядагы особьтар саны әртүрлі түрлерде түрліші және белгілі бір шекте болады. Популяция туылымы түрдің ен алдымен эволюциялық орнымен онын биологиямен аныкталады.Популяциянын олімі белгілі уакыт кезеніндегі олген особьтар саны. Популяция-белгілі орта жағдайларына бейімделген түрлердің тіршілік ету формасы.

Эколог.мониторинг- колемі жағынан кішірігім аймактан жапандык маселеге дейінгі экожагдайды талдау бакылау жуйесі. Онын максаты табигатты коргау мен эколог.кауіпсіздіктердін шешімін кабылдауына корсету мен халыкты акпаратпен камтамасыз ету. Мониторинг багыты:

1. Бакылау нысаны алу

2. Алынган нысанды зерттеу

3. Зерттелген нысандар бойынша акпараттык моодель курастыру

4. Алынган нысаннын жагдайын багалау

5. Алынган акпаратты тутынушыга эеткізу

Міндеті:

1. Антропогендік әсерлердің көздерін бақылау

2. Барлық әсер етуші факторлады бақылау

3. Табиғи орта өзгерісстерің кеінгі жагдайын бакылау

4. Әсер ету алдындагы антропогендік факторлардың өзгерісін болжау

Мониторинг жәктелуі:

1. Әмбебап жүйелер және олардын өзі аймақтық табиги улттык мониторинг жатады

2. Әр түрлі орталарда б/ша ауа су топырак антропогендік факторлар мониорингі

3. Әсер етуші көздер бойынша: көлік өндіріс өндіретін орындар; ластану көздер

4. Озоносфера және мухиттар мониторингі жатады

5. Физикалык химиялык монит.

6. Медико-био,эко,клиникалык монит.

Табиғатты қорғау. Барлық табиғатты қорғау іс-шараларының негізгі қоршаған орта сапасын нормау болып табылады. Бұл термин қоршаған ортаға адамның әсер ететін іс-әрекетінің шектеулі нормативтерін белгилері:адамның экокауыпсыздыгы, адам, жануарлар мен осимдиктер генофондын сактауды, туракты даму жагдайында табиги ресурстарды тиімді пайдалану мен калпына келтіруді қамтамасыз етеді. Қоршаған орта сапасы мен оларға әсер ететін факторлардың нормативтері төмендегідей:Санитарлық-гигиеналық нормативтер: зиянды заттардын концентарциясы, физикалык факторлар, 2. өгдірістік шаруашылык нормативтері: курамына зиянды заттар бар агызынды сулардагы олардын концентрациясы, табиги орта компонентердин молшери; ондиристик нормативтер; 3. комплексти нормативтер. Қазіргі кезде табиғи сулар ұшін зиянды тигізбейтін мөлшері концентрациясы 1900ШМҚ,атмосфералық ауа үшін-130ШМК болып табылады.

Жануарлар мен өсімдіктер. Адамның өмірі мен жануарлардың тіршілігі атмосфералық оттекті жасаушы жасыл өсімдіктерсіз мумкін емес. Адам мен жануарлар өсімдіктердін жасаган органикалык заттарымен коректенеді. Осылайша фотосинтез процесінің нәтижесінде жасыл өсімдіктер алғашқы биологиялық өнім мен оттегі түзіп, Жер бетіндегі тіршіліктің пайда болуы мен дамуына жағдай жасайды. Біздің планетамыздағы жануарлар биомассасы мөлшерінің өте аз, бар болғаны бүкіл биосферадағы тірі заттың 2% ғана кұралады. Жануарлардың көп түрлігінің әсіресе биосферадағы негізгі процесс-заттар мен энергияның биотикалық айналымы үшін маңызы зор. Жануарлар дүниесінің ресурстарына сол сияқты үй жануарлары да, бағалы терілері үшін аң фермерларында өсірілетін жабайы түрлер де жатады. Өсімдіктер мен жануарлардың сақтап қалу үшін қорықтар мен қорықшылар ашып, бағалы және пайдалы түрлері көбейтідің арнаулы іс-шаралары жасалынып, оларды аулауға шек қойылады.

Биосфера-біздің тіршілік ететін ортамыз, бізді қоршаған табиғат. Адам баласы, ең алдымен, өзінің тыныс алуы, тіршілік еті іс-әрекеті арқылы осы табиғатпен тығыз байланысты.В.И.Вернадский. Академик В.И.Вернадскийдің биосфера жөніндегі негізгі идеялары ХХ ғасырдың басында қалыптаса бастады. Алғаш рет 1926 жылы оның БИОСФЕРА атты еңбегі жарыққа шықты. В.И.Вернадский биосфера- табиғаттың негізгі тірі және өлі заттарынығ бір-бірімен озара әсері болып табылатын тіршілік аймағы деп қарастырады. Осылайша В.И.Вернадский: биосфераның негізгі ерекшелігі-Күн сәулесі энергияны әсерінен болатын химиялықэлементтер атомдарының миграциясы нәтижесінде жүретін организмдердің көбеуі, өсу және зат алмасу процестері болып табылады деп түсіндірді.

Табиғи суларды олардың оздігінен тазару құбылысы жүреді. Бірақ бұл процесс өте жай жүреді. Ағызынды суларды оларды ластаушы заттардан тазарту кұрделі процесс. Олар механикалық физико-химиялык, химиялық және биологиялық болып бөлінеді. Қазіргі тандагы су корлары мен онын ресурстарынын ластану кездері. Ластану денгейімен сапалық дәрежесіне байланысты ерекшеленеді. Осыган сойкесінше биосфералык галамдык су мәселелері шыгады:

1. ауыз су мәселесі

2. судын табиги және жасанды радиоактивті ластануы

3. су тапшылығы

4. әр аймақтын су коздеріненің ерекшілігі

Су ластанудың көздер:

1. электроэнергетики

2. өнеркәсіптің барлық түрлері

3. радиоактивтілік

4. тұрмыстық қалдықтар

5. табиги көздер

Судың ластаушы қалықтар:

1. өнеркәсіптік

2. тұрмыстық

3. ауылшарушы

4. жанбырлык н-е атмосфералық

Экология терминін (грекше үй, тіршілік ету ортасы) 1866 ж неміс биологы Эрнст Геккель ұсынды. Ол өз зерттеулері б/ша экология термини бірнеше сатыларға бөлді:1) Организмдердің өзара ж/е қоршаған ортамен қарым-қатынасын зерттейтін биолоэкология. Биоэкология- особьтар экологиясы, популяциялар экологияы , қауымдастықтар экологиясы болып бөлінеді.2) Эклогия-әртүрлі иеархиялық деңгейдегі экожүйелерің тіршілік етуінің жалпы заңдылықтарын зерттейтін ғылым.3) Экология- барлық тірі организмдердің тіршілік ету ортасын зерттейтін комплексті ғылым.4) Экология- адамның түр ретінде ж/е қоғамның планета экосферасындағы орнын, оның экологиялық жүйелермен байланыстар мен олларға әсер ету жағдайларын зерттейді.5) Экология адамның шаруашылық тіршілік әрекетінде өз қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін биофера ресрстарын тиімді пайдалану жолдарын қарастыратын ғылым.Экологияның зерттеу нысандары: аутоэкологиялық ж/е синэкологиялық. Аутоэкологиялық әдіс- бір түрге жататын организмдердің қоршаған ортамен қарым-қатнасын, ал синэкология- көптеген түрлрдің қоршаған ортамен қарым-қатынасы.Бұл зерттеулер: бақылау, тәжірибелер, модельдеу әдістер жатады: табии ж/е техногенді әдістерді зерттеу, проестермен құбылыстарды статистикалық әдіспен бағалау, математиалық модельдеу, әлеуметтк-демографиялық, табиғи жасанды объектілерді паспорттау, экологиялық менеджмент, эклогиялық сараптама.Қазіргі экологияның негізгі міндеті- бүкіл биосфераны қамтитын процестермен құбылыстарды зерттеу.

Экологияның даму тарихы. Экологияның қалыптасуына үлес қосқан К.Линней, Ж.Б: Ламарк. Ч. Дарвин. Э. Геккель, В.И. Вернадский және т.б.ғалымдардың ролі. Білімнің барлық салалары сияқты экология ғылымы да тұрақты дамыды.Жануарлар мен өсімдіктердің таралу сипаты , қоршаған ортамен байланысы туралы мәліметтердің жиналуы адамның табиғатты терең меңгеруінен басталды. Аристотель жануарлардың 500 түрін інез-құлығын сипаттап жазды. Ал оның шәкірті Теофраст әр түрлі өсімдіктердің ерекшеліктерін , олардң пішіні мен өсуінің топыра пен ауа-райына тәуелділігі туралы мәліметтер жинақтады.Қайта өрлеу дәуірінде географиялық ашылуларға байланысты түрлі жануарлар мен өсімдіктер ашылды. Бірінші эволюциялық ілімнің авторы- Ламарк ол «сыртқы жағдайлардың әсері ағзалардың бейімделуі ж/е өсімдіктердің мен жануарлардың эволюциясының негігі себептерінің бірі», Дарвин табиғаттағы тіршілік үшін күресті теория жүзінде тұжырымдады «түлердің табиғи сұрыпталу жолымен шығу тегі немесе тіршілік үшін күресте оған қолайлы қолтұқымдардың сақталуы», Геккель өзінің еңбектерінде экологияны ағзалардың қоршаған ортамен іршілік ету жағдайларымен қатынасын зерттейтін жалпы ғылым ретінде түсіндіреді. Экология ғылым ретінде негізінен 19ғ аяғында қалыптаса бастады.

Одумдар,Сукачев,Реймерс, 20ғ экология жылдам дами бстады.Жалпы экологияны қарқнды дамтқан ғалымдар: Одумдар,Сукачев,Реймерс, Шварц, Наумов т.б. Қазақстанда экология мәселелерімен Ғылым Академиясының топырақтану, ботаника, зоология, физиология институттары айналсады.

Экологияның негізгі түсініктері,терминдер: биосфера, экожүйе, биогеоценоздар, популяция, қауымдастық, экологиялық факторлар. Биосфера-негізгі тірі ж/е өлі заттардың бір-бірімен өзара әсері болып табылатын тіршілік аймағы.Биосфераның құрылысы, құрылымы, ж/е энергетикасы онда тіршілік етеетінн тірі организмдердің тірілік процесстерінің жиынтғымен анықталады.Популяция- бір түрег жататын бір-бірімен өзара еркін будандасатын, белгілі бір территорины мекендейтін особьтар жиынтығы.Мұнда үнемі тұқым қаулаушылық өзгерістер болып тұрад. Биоценоз-белгілі бір территорияда, бір –бірімен өзара, ж/е қоршаған ортамен белггілі қарым-атынаста болатын бір түрдің барлық популяцияларынан тұрады.Экожүйе- құрамына белгілі бір территориядағы барлық организмдер кіретін ж/е оның қоршаған ортамен қарым-қатынасын нәтижесінде энергия ағыны белгілі трофикалық құрылымды, түрлердің көп үрліліг мен жүйе ішіндегі заттар айналымын түзетін үздіксіз өзгеріп отыратын кез келген құрылым. Бұл тірі организмдер қоректену, өсу, көбею үшін белгілі тіршілік ет у кеңісігін пайдаланатын тірі организмдер жиынтығы.

Экологияның негізгі заңдары, Б. Коммонер заңы, олардың маңызы. Ағылшын ғалымы Коммонер тірі ж/е өлі табиғатың арасындағы барлық эколоигялық өзара қарым-қатынастарды 4 заңға бірікірді. 1-ші заң: барлығы барлығымен байланысты. Бұл заңның негізінде тірі табиғаттағ жалпы байланыстар принципі жатыр. Аталған принцип б/ша табиғаттағы күрделі трофтық н/е басқа байланыстағы қандайда бі бөлігінің күтпеген нәтижелерге әкеліп соқтыруы мүмкін.Әрбір түр көптеген басқа түрлермен байланыста болады.М: оңтүстік аралдардың бірінде ДДТ препаратының көмегімен масаларға қарсы күрес жргізілген. Масалар олық жойылды.Бірақ біраз уақыттан соң осы бунақденелермен қоректенетін кеірткелер қырыла бастаған. Содан осы жорғалаушылармен қоректенетін жабайы мысықтардың саны кеми бастаған. Натижеде тышқандардың саны артқан. Кесірткелердің жойылуы натижесінде термиттер көбейіп, үйлердің ағаш тірелерін кемірген.Олай б/са масаларда қалыптасан экожүйенің маңызды құрамы болып табылады.2-ші заң:матери жойылмайы жоқтан пайда болмайды ол біір түрден 2- ші түрге өтеді. ККз келген табиғи жүеде бір ағзалардың экскементтері мен қалдықтары 2—шілер ұшін азық болып табылады. Жануарлардың тыныс алуы нәтиижесінде бөлініп щығатын қалдық ккөмір қышқыл газы жасыл өсімдіктер үшін қорек. Өсімдіктер жануарлар тыныс алуы кезінде сіңіретін оттегіні бөліп шығарады. Жануарлардың қалдықтары- олардың ыдырататын бунақденелілермен бактериалар үшін азық. Ал олардың қалдыққтар- бейорганикалық заттар.-өсімдіктер үшін азық .3-ші заң табиғат өзі жақы біледі. Табиғи жүйеге кез келген ірі антропогенді әсер зиянды. Табиғатта егер оны ыдырату жолы болмаса. Ешқандай органикалық зат жасалмайды. Тір ағада жасалатын кез келген оргаиккалық атт ыдыраттын фермент болады.Адамның қолмен жасалған,бұрын ттабиғатта болмаған жаңа органикалық затты ыдырататын фермент жоқ. Сондықтан бұл затжинала береді.Бұған улы химикаттар цесстидтер мен гербициттер мысал олады.4-ші заң: Тегін ешнарсе жоқ. Ғаламдық экожүйе біртұтас бүтінді құрайды. Адамның еңбе қызметі нәижесінде экожүйеден алынған нарсенің барлығы қайтарлуы тиіс.

Қазіргі кездегі экологияның құрылымы: жалпы,әлеуметтік, қолданбалы, адам экологиясы. Қазір Экология» ұғымы адам мен оның өмір сүру ортасна қатысты кеңінен қолданлад ж/е соған бағыталған. Қазіргі заманғы экологияның әлеуметтік, қолданбалы экология бөлімдері жылдам дамып келеді. Әлеуметтік экология- адамзат қоғамы мен қоршаған орта арасындағы қатынастарды, өндірістіік қызметтің қоршаған ортанң құрамы мен қаиеттеріне тікелей ж/е жанама әсерін, антропогенді факторлардың адамның адамның денсаулығымен адам популяцияларнң гендік қорына экологиялық әсерін зерттейді. Ол табиғатты тиімді пайдаландың теориялық негізі болып табылады.Қолданбалы экология- қоршаған ортаның практикалық мәселелерін шешу жақтарн қарастырады. Қоланбалы экологияда өнеркәсіптік, ауыл шаруашылық, химилық,медициналық басқа бағыттарда дами бастады. Адам экологиясы-табиғи орта-адамның әсерінен болмашы өзгеріске ұшыраған орталр. Адамның қолымен жаалған орта-оларға тұрғын ж/е өндірістік ғимараттар өнеркәсіптік кешендер қала ж/е т.б. жатады. Бұл ортаға қалдықардың жиналуы, ластану тән. Әлеуметтік орта – ортаға адамдардың бір-бірімен өзара қарым-қатынасы, психологиялық ахуал, денсаулық сақтау, жалпы мадени байлықтар кіреді.

Жалпы экология пәні оның құрлымы мен міндеттері.«Экология терминін» (грекше үй, тіршілік ету ортасы) 1866 ж неміс биологы Эрнст Геккель ұсынды. Экология дп біз абиғат экономикасына қатысты барлы білімдерді – жануарлардың олардың оны қоршаған органикалық ж/е бейорганикалық ортамен, өзімен ікелей не жанама қатынаста болатын жануарлармен өсімдікермен өзара ынтымақтастық н/е қастастық жаулық әрекеттерінің бүкіл жиынтығын зерттеу.

Биосфера жаһандық экожүйе ретінде.Биосфера түсінігі. Жер планетасының биосферасы – адам және басқа барлық тірі организмдердің тіршілік ету ортасы.Бұл-планетадағы тірі заттардың тіршілік аймағы.Биосфераның құрылымы,құрылысы және энергетикасы онда тіршілік ететін тірі организмдердің тіршілік процестердіңжиынтығымен анықталады.Планетатүгелдей биосфера емес.Оның жоғарғы шегі теңіз деңгеінен озон қабаты,20-25 км –ге дейін,ал құрлықта 2-3 км мұхит түбіне дейінгі аралықты алып жатыр.Жер планетасында мекендейтін халық саны соңғы жылдары өте жоғары қарқынмен өсуде . Бұл адамзат қоғамы үшін жаңа проблемалар туғызары анық.Өте ертедегі тарихи кезеңдерден бастап өткен ғасырдың басына дейін халық саны аштық пен әртүрлі эпидемиялар әсерінен біресе азайып,біресе көбейіп,бірнеше жүз. Арасында ауытқып отырды.Тек ХVII-XIX ғасырларда жағдай біршама өзгерді.1960жылдарға қарай халық саны 3 млрд-қа,1975жылы 4млр-қа, 1987жылы 5млр-қа жетіп, жылына шамамен 90 млн-ға артып отыр.

В.ИВернадскийдің биосфера туралы ілімі. Биосфера ұғымы алғаш рет ғылымда 19ғ. Француз ғалымы ЛАмарк ал кейін термин ретінде австралиялық ғалым ЗЮСС қолданды.Биосфера,тіршілік аймағы туралы ғылыми ілімді жетілдірген орсы ғалымы Вернадский болды.Ол биосферадеп тіршілікті түзуде маңызды роль атқаратын жер қабатын түсінді.Тіршілік жер бетінің материясын құрайтын атомдардың көп бөлігін қамтуда деп жазды Вернадский Оның әсернен бұұл атомдар үздіксіз қозғалыста болады.Осы атомдардан әрдайым алуан түрлі қосылыстар түзіледі.Бұл процесс үзіліссіз ондаға млн жылдар бойы ертедегі археозой дәуірінен қазіргі кезге дейін жүруде жер бетінде бүкіл тірі организмдер сияқты үнемі әсер ететін, соңғы нәтижелері б\ша мықты да қуатты мұнай асқан химиялық күштер жоқ .Сондықтан Вернадскийдің тірі организмдерді негізгі өзгертуші күштер деп ерекше атап көрсетті.Сонымен биосфера деп тіршілігі бар кеңістікті яғни тірі организмдер немесе олардың тіршілік өнімдері кездесетін жерлерді айтады.Вернадскитйдің биосфера туралы ілімі жердің бигеологиялық даму кезеңдері ұзақ уақыт бойынша жүретін энергия мен заттар айналымының өнімі ретінде биосфераның құрылуына тірі заттың планетарлық геохимиялық рөліне негізделген. Биосфера атмосферадағфы шекарасы 20-25 мкм биіктікте азон қаьатына дейін жетеді. Азон қабаты жер бетіндегі тіршілікті күннің ультракүлгін сәулелірінен қорғайды.Зеңді саңы және кейбір бактериялардың споралары 22 км биіктікте табылған .Кейбір тірі организмдер қысымы 100 атом жоғары су тереңдігінде тіршілік ете береді. 12 мың атотм дейінгі қысымға шыдайтын бактерияларда бар.

Ле Шателье-Браун принципі, Ле Шателье — Браун принципі, тепе-теңдіктің ығысу принципі — жүйені термодинамикалық тепе-теңдік күйден ауытқытатын сыртқы әсердің салдарынан сол жүйедегі тепе-теңдік осы әсерді әлсірететін (немесе оған қарсы әсер ететін) реакция бағытына қарай ығысатындығын тұжырымдайтын принцип. Жүйедегі тепе-теңдіктің ығысуына реагенттер мен өнімдердің концентрацияларының, қысымның (газдар үшін) және температураның өзгеруі әсер етеді. Тепе-теңдік күйге келген жүйеде тура және кері реакциялардың жылдамдықтары бірдей болады. Жүйедегі азот немесе сутектің концентрациясын арттырғанда Ле Шателье принципі бойынша тепе-теңдік олардың концентрациясын кемітетін, яғни аммиак түзілетін бағытқа қарай ығысады. Керісінше, жүйедегі аммиак концентрациясын арттырғанда тепе-теңдік аммиактың концентрациясын азайтатын, яғни сутек пен азот түзілетін реакция бағытына қарай ығысады. Тура реакция жылу бөле жүретін болғандықтан жүйенің температурасын жоғарылатқанда тепе-теңдік Ле Шателье принципі бойынша сол әсерді бәсеңдететін, яғни жылу сіңіре жүретін реакция бағытына, яғни сутек пен азоттың түзілу реакциясы бағытына қарай ығысады. Керісінше жүйенің температурасын төмендеткенде тепе-теңдік жылу бөле жүретін реакция бағытына қарай ығысады.Қысымның тепе-теңдікке әсерін болжау үшін реакция теңдеуінің сол және оң жақтарындағы молекулалар сандарын салыстыру керек. Қысымды ұлғайтқанда Ле Шателье принципі бойынша тепе-теңдік молекулалар саны азаятын, яғни аммиак түзілу реакциясы бағытына қарай ығысады. Керісінше қысымды кеміткенде тепе-теңдік молекулалар саны көбейетін жаққа ығысады. Егер қайтымды реакция теңдеуінің оң және сол жақтарындағы молекулалар саны бірдей болса, онда қысымның өзгеруі тепе-теңдіктің ығысуына әсер етпейді. Ле Шателье принциін 1885 ж. А. Ле Шателье (1850 — 1936) тұжырымдап, ал теорилық тұрғыдан 1887 ж. К.Ф. Браун (1850 — 1918) негіздеген.

Биосфера эволюциясы. Биосфера дамуының пайда болуындағы Вернадскийжн іліміБиосфера эволююциясы-түрлердің,оолардың ара қатынастарының үздіксіз бір мезгілде өзгеру және бір түрдің жойылып,бұрын блмаған 2-ші бір турлердің пайда болу құбылыстары.Қазіргі биосфераның қалыптасуы ғасырлар бойы орын алған эволюцияның нәтижесә.Биосфералық эволюция тіршіліктің пайда болуына дайындық кезеңінен,дәлірек айтқанда биологиялық эволюциядан тұрады.Олардың негізгі сатылары ғаламшармен оның атмосфеерасының түзілуі шамамен 4-5млрд жыл бұрн басталды.Алғашқыда пайда болған атмосферада температурасы жоғары азот су буы,етан ,аммияк,инертті газдардан құралған көміртегі тотығынң формальдегидпен басқа жай қосылыстар болуымүмкін.2.Күннің сәулелену энергиясымен атмосфераның сууыеың нәтижесінде заттардың абиотикалық айналымы пайда болды.Суық су пайда болып гидросфера құрылып,элементтердің судағы миграциясы мен ерітінділерде бірнеше фазалық химиялық реакциялар жүрді3.Күннің ультра күлгін сәуле энергиясының радиоактивтіліктің жжәне әртурлі энергиялық күш нәтижесінде көміртегінің,азоттың,сутегінің,оттегінің,қосылыстары конденсациямен полимеризацция процестеріне су арқылы органикалық қосылыстар тузілді.4.тортнші сатыны анторопоген сатысы деп атауга болады себебі жердің геологиялық тарихының соңғы кезеңі.Осы антропогендік кезеңнің көрнекті оқиғасы эволюцияның басқарушысы саналы адамның пайда болуы.Адамзат қоғамының пайда болуы мен даму өте көөп мөлшерде зать пен энергия ағысын тартып,биологиялық айналымның тұйықтығынн бұзды.Антропогендік экологиялық дағдарыстар туып эволюцияның джағымсыз факторына айналды. Биосфера ұғымы алғаш рет ғылымда 19ғ. Француз ғалымы ЛАмарк ал кейін термин ретінде австралиялық ғалым ЗЮСС қолданды.Биосфера,тіршілік аймағы туралы ғылыми ілімді жетілдірген орсы ғалымы Вернадский болды.Ол биосферадеп тіршілікті түзуде маңызды роль атқаратын жер қабатын түсінді.Тіршілік жер бетінің материясын құрайтын атомдардың көп бөлігін қамтуда деп жазды Вернадский Оның әсернен бұұл атомдар үздіксіз қозғалыста болады.Осы атомдардан әрдайым алуан түрлі қосылыстар түзіледі.Бұл процесс үзіліссіз ондаға млн жылдар бойы ертедегі археозой дәуірінен қазіргі кезге дейін жүруде жер бетінде бүкіл тірі организмдер сияқты үнемі әсер ететін, соңғы нәтижелері б\ша мықты да қуатты мұнай асқан химиялық күштер жоқ .Сондықтан Вернадскийдің тірі организмдерді негізгі өзгертуші күштер деп ерекше атап көрсетті.Сонымен биосфера деп тіршілігі бар кеңістікті яғни тірі организмдер немесе олардың тіршілік өнімдері кездесетін жерлерді айтады.Вернадскитйдің биосфера туралы ілімі жердің бигеологиялық даму кезеңдері ұзақ уақыт бойынша жүретін энергия мен заттар айналымының өнімі ретінде биосфераның құрылуына тірі заттың планетарлық геохимиялық рөліне негізделген.

Су коймаларындағы жане ластанган агынды сулардагы зиянды заттарды нормалау. Суды тазарту жане ластанудан коргау. Суды тазарту жолдары оның қандай заттармен және қаншалықты ластануына қарай жүргізіледі. Еріген қоспалардан суды айдау арқылы тазартады. Ауыз суын табиғи суларды тазарту арқылы алады, ол үлкен қалаларды сумен қамтудың ең басты мәселесі. Ол үшін табиғи суды алдымен тұндырып, содан кейін сүзгіден өткізіп алып, зиянды бактериялардан тазарту үшін хлорлау және озондау өдістері колданылады. Осы үрдістердің барлығы сумен жабдықтау стансаларында арнайы қондырғыларда жүргізіледі. Мұнан басқа ірі өндіріс орындарының өндірісте қолданған суларын да тазартпай ағын суға жіберуге болмайды, сол үшін қатаң экологиялық шектеу қойылып, үнемі тексеру жүргізіледі. Соңғы кездері суды тазарту үшін ион алмастырғыш шайырлар да кеңінен қолданыла бастады. Агынды суларды оларды ластаушы заттардан тазарту курделi процесс. Олар механикалык, физико-химиялык, химиялык жане биологиялык болып болiнедi. Суды тазартудын механикалык адiсi бойынша суды тундыру жане сузу аркылы ондагы механикалык коспалардан тазартады. Физико-химиялык адiс –ластаушы заттардын физикалык куйiн озгертуге негiзделген. Бул адiске коагуляция, флокуляция, флотация, ион алмасу, кристалдау, дистильдеу, электролиз жатады. Химиялык адiс – екi турлiжолмен жузеге асырылады; нейтралдау жане тотыктыру. Бул адicте суды тазарту ушiн хлор жане онын хлорамин, хлорлы iзбес, натрий гипохлоритi сиякты косылыстарды колданылады. Суды тазартудын биологиялык адiсi сулардын биохимиялык жане физиологиялык оздiгiнен тазару кубылыстарынын зандылыктарына негiзделген. Суга микроорг осiру аркылы олардын судагы орг жане минералдык заттармен коректенуi натижесiнде су бiршама тазарады. Типтерi; биофильтрлер, биологиялык тогандар мен аэротенклер, метантенклер.

Химиялык жане биологиялык ластанган сулардын адам денсаулыгына асерi. 1)мышьяк. Биосферада мышьяктын барлык жерде таралуына карамастан, су коздерi суында байкалган мышьяктын коп болiгi онеркасiптiк шыгарындылардын салдарынан болган. Адам орг мыш жалпы тусуiн еске алатын болсак, онда аз молшерде тускен кезде осы урдiстегі судың yлесi аса аз болады. Бiрак ауыз суда мыш молшерiнiн денгейi 0,05мг/л болса онда ол касiби арекетте душар болмаган адам ушiн тамак аркылы жалпы тусуiне тен немесе артык болуы да мумкiн. Мыш канга туседi, одан кейiн бауырда, булшыкетте, буйректе болады, содан сон зармен шыгады. 2) хром табиги суларда хромнын валенттiлiгіне судын кышкылдыгы асер етедi. Бейресмилiк pH магынасы болганда уш валенттiк хром ерiтiлмейтiн гидроксидке айналады. Орг болатын хромнын адамга колайсыз асерлерi алты валенттiк хроммен байланысты. Адам ушин эссенциалдык тури деп саналатын уш валенттiк хром iс жузiнде улы емес. Жогары дозаларда алты валенттiк хром адамнын ас корыту жуйесiнiн катерлi iсiк тауекел факторларынын бiрi болады. 3) сынап. Адам орг сынап ешкандай физиологиялык функция аткармайды. Жапонияда минамата ауруы байкалган, ол орталык жуйке жуйесiн закымдаумен, сойлеу кабiлетiнiн бузылуымен, кору мен есту касиеттерінін нашарлауымен сипатталады.

Жер асты жане жер устi сулардын ластануы. Жер асты немесе жер устi суларына химиялык заттардын, микроорганизмдердiң немесе адеттегiден жогары температурадагы сулардын, не баска заттардын тусуi судың ластану козi деп аталады. Жер устi йндерi ластануынын негiзгi себептерi өнеркәсіптік мекемелер, коммуналдык жане ауыл шаруашылыктары су коймаларына жеткiлiксіз тазартылган немесе тазартылмаган жуынды сулардын агызуы. Жеа асты суларынын ластану коздерiне жататындар; 1) онеркасiп калдыктарын сактайтын орындар мен оларды колiкпен тасымалдау: 2) коммуналдык жане турмыстык калдыктар аккумуляциялану орындары; 3) пестицидтермен жане минералдык тынайткыштармен онделетін ауылшаруашылык жерлер; 4) жер асты суларына куйылатын ластанган су коймалары; 5) ластанган атмосфералык жауын-шашыннын сузгiден откiзiлуі; шыгу тегi турi жане сапалык сипатына орай жуынды суларды 4 негiзгi категорияларга болуге болады 1) ондiрiстiк 2) турмыстык 3) ауылшаруашылык 4) жанбырлык. Ондірістік шайынды сулар технологиялык урдiстерде суды колданганнан кейiн артурлi онеркасiптiк обьектiлерден туседі. Оларга пайдалы казбалар ондiрiлуiнде жер бетiне сорылып шыгарылатын жуынды суларда жатады. Ластаушы коспаларга кышкылдар, сiлтiлер артурлi металдар туздары, кукiрттiк косылыстар, минералдык калкыган заттар кiредi. Турмыстык жуынды сулар жогары емес органикалык ластануымен, бiрак жогары бактериалдык ластануымен жане гельминттер жумырткасынын жогары молшерi болуымен сипатталады. Турмыстык жуынды сулао тургынд-уйлерден жане когамдык гимараттардан да онеркасiп ондiрiстердiн турмыстык болмелерiнен де туседi. Ауылшаруашылык жуынды сулар су коймаларынын экологиялык тепе-тендiгiне ауыл шар асерi кушеюде. Жана жерлердi егiндiкке жырту, батпактарда кургату, ормандарды шабу, онын iшiнде кiшi озендер бассейндерiнде орманды шабу озеннiн гидрогиологиялык тартiбiн озгерiске акеледi, кайнарлар мен булактардын кеуiп калуына акеледi. Жанбырлык агынды сулар атмосфералык жауын-шашын тусуiнiн натижесiнде пайда болады. Оларды жауынды жане муздык деп боледi. Жауындык сулар категориясына егiн сугару, жуу суларын жаткызуга болады.

Өндірістік, турмыстык, жауындык, ауылшаруашылык агындылардын су коймалары суы мен жер асты суларына асерi артурлi. Жуынды суларга жане обьектiлерiне тусетiн ластаушылар 3 негiзгi топка болiнедi. 1) минералдык. 2) органикалык 3) бактериялык жане биологиялык. Минералдык ластаушыларга металлургиялык жане машина жасау ондiрiстерiнiн шайынды сулары, мунай, мунай ондеу жане кен шыгарушы онеркасiптердiн калдыктары жатады. Бул ластаушыларда кум, саз заттары, кен болшектерi, шлак, минерал туздардын, Кышкылдардын, сiлтiлердiн ерiтiндiлерi, минералдык майлар болады. Орг ластаушыларга шаруашылык-турмыстык канализациянын, ет комбинаттарынын, терi, кагаз-целлюлоза, сыра кайнату, арак-шарап ондiрiстерiнiн шайынды сулары жатады. Орг ластаушылар осiмдiк тектес жане жануар тектес болады. Осiмдiк ластанулардын негiзгi химиялык заты – комiртегi болады. бактериялык жане биологиялык ласт турмыстык жуынды сулар мен кейьiр онеркасiптiк ондiрiстерге тан. Оларда артурлi микроорг болады. Олар; ашыткылык жане когеру санылаукулактары, усак балдырлар, бактериялар, онын iшiнде тифтiн, паратифтiн, дизентериянын коздыргыштары, жане гельминиттер жумырткалары.

Әлемдiк мухиттардын экологилык маселелерi. Мұхит құрлықтар мен аралдарды қоршап жатқан Жердің тұтас су қабаты. Аумағы 361,26 млн. км2, көлемі 1340,74 млн. км3, орташа тереңдігі 3711 м, ең терең жері 11022 м (Тынық мұхиттағы Мариана шұңғымасы). Дүниежүзілік Мұхит құрлықтар арқылы 4 бөлікке бөлінеді: Тынық (50%), Атлант (25%), Үнді (21%) және Солтүстік Мұзды Мұхит (4%). Мұхит Солтүстік жарты шардың 61%-ын, Оңтүстік жарты шардың 81%-ына жуығын алып жатыр. Мұхиттық жарты шардағы судың мөлшері 91%-ды және құрлықтық жарты шардағы мөлшері 53%-ды құрайды. Гидрология режимінде Дүниежүзілік Мұхит жеке мұхиттарға, теңіздерге, шығанақтарға, қойнаулар мен бұғаздарға ажыратылады; сыртқы шекарасы құрлықтың жағалық сызықтарымен айқын кескінделіп, ішкі шекарасы теңіздермен және оның бөліктерімен бөлінеді. Кейбір зерттеушілер Дүниежүзілік Мұхитты Бес Мұхитқа бөледі. Оның шекарасы субтропиктік және субантарктикалық конвергенция сызығы бойымен немесе Ортамұхиттық жоталардың ендік бөлігі бойынша өтеді. Мұхит ластануы, Дүниежүзілік мұхиттың ластануы – адамдардың әрекеті нәтижесінде мұхит (теңіз) суларындағы табиғи процестердің бұзылуы. Ластаушы заттардың өте көп мөлшерде жиналуы салдарынан жылдан-жылға мұхиттың өзін-өзі тазарту мүмкіншілігінің төмендеуі – онда тіршілік ететін организмдердің құрып кетуіне немесе шектен тыс көбеюіне алып келеді. Мысалы, теңіз жұлдызының (Asteroіdea) тым көбейіп кетуінен Австралия жағалауындағы Үлкен Барьерлі рифтің түбінде “тікенді шеңбер” қалыптасуда. Сондай-ақ Дүниежүзілік мұхиттың, әсіресе мұнай өнімдерімен ластануы әлемдік мұхит пен атмосфера арасындағы газ алмасу процесіне кері ықпал етеді, соның салдарынан Жер атмосферасындағы газ қоспаларының концентрациясы үздіксіз артуда; жағалауға жақын және атыраулық аймақтарды қоса есептегендегі теңіздік ортаға заттардың немесе энергияның тікелей не жанама жолмен түсуі теңіз биотасының дамуына кедергі келтіріп, судың сапасын нашарлатады. Бұл жағдай тірі организмдер мен адамның денсаулығына қауіп төндіреді.

Адамның шаруашылық әрекеті табиғаттың өзгеруіне әсер ететін ерекше фактор. Адам еңбек пен ақыл ойдың арқасында қоршаған ортаға бейімделумен қатар, оны өзгертеді де. Сондықтан табиғатты өзгерту барысында адамзат оның кейінгі зардаптарын да ескеруі қажет. Табиғат кешендеріне кері әсер ететін озық ғылыми-техниканың тікелей қатысы жоқ. Ол өзгерістерге кінәлы прогресс емес, техникалық жобаларда адамның шаруашылық әрекетінің әсері есепке алынбаған. Жауын-шашын мөлшерін, топырақ ылғалдығын ескерместен топыраққа минералды тыңайткыштар енгізу, ол заттардың шайылып, өзендер мен бөгендердің ластануын туғызды. Мұның бәрі қаншама еңбек пен шикізатты зая кетірумен бірге, қоршаған ортаның жағдайын нашарлатады. Ірі бөгендер салуда аумақтың табиғат ерекшеліктерін ескермеу мезгілсіз батпақтануға, топырак, өсімдік жамылғысы мен сол жердің микроклиматының өзгеруіне әкеп соғады. Қазіргі кезде антропогендік ландшафтар басым. Ландшафтарды жақсарту үшін оларды өзгертетін шаралар жүргізеді. Соның бірі – мелиорация Мелиорация жердің жағдайын жақсарту мен оны пайдалану тиімділігін арттыруға бағытталған шаралардың жиынтығы болып табылады. Табиғатты тиімді пайдалану, көркейту және қорғау кешенді түрде қарастырылуы қажет. Рио-де-Жанейро декларациясының қағидаларын есепке ала отырып Қазақстанның экологиялық қауіпсіздігі проблемалары және қоршаған ортасының жағдайына ғаламдық, ұлттық және жергілікті деңгейде қаралуын қарастырады. Суды ластау факторларынасемей полигонын, балкаш, арал тенизин жаткызуга болады.

Қазақстанныі су ресурстары. Қазақстан кең-байтақ аумағында ірілі-ұсақты 48 мыңнан астам көлдер және 3 мыңға жуық бөгендер бар. Қазақстан аумағында жер беті ағындарын реттеу мақсатында өзен арналарын бөгеу арқылы жасалады. Егер көлемі кіші ойыстарды бөгейтін болса, оларды тоған деп атайды. Бөгендер негізінде халықтың қажетін өтеу үшін жасалады. Бөгендер су айдынының алып жатқан ауданына қарай келесі бөліктерге бөлінеді: 50 км2-ге дейін - кіші, 250 км2- ге дейін - орта, 1000 км ге дейін - ірі, одан үлкендері - аса ірі бөгендер. Қазақстанда қазір 4 мыңдай бөгендер мен тоғандар бар. Алып жатқан ауданы 10 мың км2. Оларда 90 км3 тұщы су жиналған. Республикада екі өте ірі, бір - ірі және алты орта бөгендер бар, калғандары кіші бөгендер . Бөгендердің көбі Орталық, Оңтүстік жөне Шығыс Қазақстанда шоғырланған. Олар: Бұқтырма, Қапшағай, Шардара, Самарқан, Бөген, Ақкөл, Молодежное Шерубай-Нұра, Кеңгір, Өскемен, т.б. Осы аймақтың 20 бөгенінің су айдыны (акваториясы) 8,7 мың км2-ді (барлық бөгендердің 87%) құрайды, ал су көлемі 86 км3- ден (барлық бөгендердің 95%) артық. Бөгендердің шаруашылық маңызы зор. Оларды энергетикалық, транспорттық, ирригациялық, рекреациялық мәселелерді шешуде, спорт, балық аулау бағдарламаларында пайдаланады.

Литосфера. Топырак – жер кыртысынын жогаргы кунарлы кабаты. Коршаган ортанын баска нысандарымен салыстырганда топырактын озiне тан ерекшелiктерi болады. Атмосфералык ауага немесе жер устi суларына караганда топырак бiршама аз козгалады жане осыган байланысты шын манiнде баска затпен араласуы секiлдi озге ортага тан табиги турде озiн озi тазалайтын куатты факторы мундай болмайды. Топыракка тускен зат трансформацияланады. Топырак катты, суйык жане газ тарiздi фазалардан турады. Адам ушин топырактын манызды касиетi онын кунарлыгы. Кунарлылык топырактын турiне, су режимiне, онда болатын минералдык жане орг заттарга байланысты. Адам ушiн топырактын негiзгi ролi осiрiлетiн азык тулiк онiмдерiн осiру.

Топырақтын желді жане сулы эрозиялары. Топырак өте күрделі орг сиякты үнемі өсу, даму және өзгеру үстінде болады. Су, жел, антропогендік факторлардың топырақ пен оның қабаттарын бұзу, беткі құнарлы қабатының сумен шайылу, желмен ұшу құбылыстары эрозия деп аталады. Эрозия терминін латынның бұзу деген сөзінен шыққан. Эрозия дегеніміз топырак жабынынынсу, не желмен шайылуы, бұзылуы. Эрозиялык процестердің байқалу сипатына карай калыпты, не геологиялық және жылдам, не антропогендік эрозияболып бөлінеді. Қалыпты эрозия орманды жерлер мен шөптесін өсімдіктердің

Литосфераны қорғау бойынша шаралар. Топырақ күйіне мониторинг жүргізгенде, ең маңызды әрекетті факторларды , қоршаған орта ластану көрсеткіштерін дұрыстап толық көрсететін байқау торабын ұйымдастыру қажет. Ең әуелі қоршаған ортада ең салмақты, ұзақ уақыттық өзгерістерге әкелетін факторларды ескеруқажет. Қорғау шаралар жүйесіне мынадай негізгі қызмет бағыттары кіреді:

• бақылау нысандарын бөліп шығару ( анықтау)

• топырақ ластану нысанын зерттеу-тексеру

• бақылау нысаны үшін ақпараттық модель құрастыру

• топырақ сапасын зерттеулерді жоспарлау

• топырақ күйін бағалау

• топырақ сапасын болжамдау

• ақпаратты қолдануға ыңғайлы түрде көрсетіп ұсыну және оны тұтынушыға жеткізу

Бақылау, табиғат қорғау шараларын кешенді түрде анықтау және топырақ сапасын болжамдау а топырақ сапасы көрсеткіштерінің біріккен жүйесі қажет.

Литосфераны қорғау шаралары:

1. өзгеріске экологиялық қауіпсіз технологияларды ынталандыру

2. жел және су эрозиясынан қорғау үшін орман шаруашылығын дамыту

3. жерді тиімді пайдаланудың экологиялық нормативтерін енгізу.

Атмосфералық ауад а, суда, топырақта, атмосферада және ластанған ағынды сулардағы зиянды заттар қалдықтарындағы ластаушылар деңгейін гигиеналық нормалау. Қазіргі уақытта қоршаған орта ластануын бағалаудың көрсеткіштері н өңдеу гигиена ғылымы міндеттерінің бірі болып отыр. Қазіргі жағдайларда адам кең ауқымды қолайсыз факторлардың әрекетіне ұшырауда. Олардың аралас, кешенді, қабаттасып келетін әрекеттері болады. Сондықтан бірінші кезектегі міндет – қоршаған ота сапасын нормалау көрсеткіштерін негіздеу екендігі түсінікті. Нормалау көрсеткіштері кешенд і болуы керек, яғни зерттелетін ортаның (атмосфералық ауа, су, топырақ ) зиянды ингредиенттерінің мүмкіндігінше көп анын көрсеткен жөн. Атмосфералық ауаның, судың, топырақтың ластануын тура зерттеумен қатар, оны басқа нысандарды зерттеу арқылы (өсімдіктер, жануарлар органдары, биоорталар) . Қоршаған ортаның көптеген химиялық ластаушыларын нормалауда адамға қауіптілігі бойынша бірінші орында ауыр металдар мен радионуклидтер тұр. Түсті және қара металлургияның, химия, мұнай өнеркәсіптерінің , автокөліктің қарқынды дамуына байланысты, ауа бассейніне, адам организміне тигізетін әсері елеулі қауіпті заттар қорғасын және оның қосылыстары болып саналады. Ластаушыларының басым бөлігі улы химиялық заттарға жатады. Адам организміне гонадоулық әсер етуінің мүмкіндіктері металдар бойынша былайша орналастырылады: таллий,сынап,күміс,барий, кадмий,никель, мырыш; нефротоксикалық әсері бойыншаа : кадмий, сынап, таллий, мырыш, никель, күміс. Зиянды заттармен судың ластануы деңгейін нормалау мақсатымен орташа ШРЕК асу еселігі есептерді.Топырақтың химиялық заттармен ластануын нормалау үшін ШРЕК-тен асуының орташа еселігі фактылық шоғырлануы ШРЕК бөлу жолымен және әрбір қауіптілік сыныбы бойынша сынама санына бөлінеді.

Литосфераға антропогендік факторлардың әсері. Топырақты жекеленген экожүйе деп қарастыруға болады. В.В.Докучаев ХХ ғасырдың басында топырақты өзіне тән өзара байланыстары, тіршілік ету заңдылықтары мен өзін-өзі реттеуге қабілетті табиғи-тарихи дене деп қарастырады. Топырақ – зат айналымның маңызды буыны. Топырақтану ғылымының негізін салушылардың бірі Владимир Владимирович Докучаев топырақты планетаның тарихымен, тау жыныстарымен, климатымен, өсімдіктерімен, рельефімен және ландшафымен тығыз байланысты болатынын атап көрсеткен. В.В.Докучаев «топырақ – ландшафттың айнасы» деген. Қазақстанның барлық жер көлемі 2724,9 мың км2. Жерді дұрыс пайдаланбау салдарынан топырақ деградацияға ұшырап, құнарсыздану, шөлге айналу процестері күшейе түсуде. Соңғы мәліметтер бойынша Республика жерінің 180 млн. га немесе 60% шөлге айналған. Барлық жердің 235 млн. га жазық жерлер, 185 млн.га жайылым және 34 млн. га таулы аймақтар алып жатыр. Жоғарыда аталған 235 млн. га құнарлы жердің 180 млн. га жері жарамсыз жерлерге ұшырап, оның 30 млн. га топырақ эрозиясы, 60 млн. га тұздану, 10 млн. га химиялық және радиоактивті заттармен ластанған. Республиканың 30 млн. га жерлерін өнеркәсіп, көлік, байланыс, елді мекендер алып жатыр. Қазақстандағы егістікке пайдаланатын жерлердің де экологиялық жағдайы нашар. Ол республика бойынша 26610,7 мың га жерді алып жатыр

Батпақтану — аймақтың физикалық-географиялық жағдайына байланысты артық немесе мөлшерден көп ылғалданудан, атмосфералық судың іркіліп жиналуынан (топырақта су өткізбейтін қабат болса немесе суды бей-берекет пайдаланғаннан), суармалау процесінің бұзылуынан және грунт суы деңгейінің жер бетіне жақын жатуынан ойпаңды жерлердің, топырақтың суға толығымен қанығуы. Батпақтану екі процестен тұрады: алғашқысы шымтезектену (шала шіріген органикалық қалдықтардың жинақталуынан), екіншісі қорыс-қопалануға (топырақтың артық ылғалдануынан оксидсіз қосылыстардың түзілуі) байланысты өтеді де, батпақты топырақтар түзіледі. Топырақтын батпақтануы оның агрономиялық қасиеттерін нашарлатады. Батпақтану ағыстың тартылуына байланысты топырақ пен жер қыртысының мөлшерден тыс ылғалдануынан, жер асты суларының көтерілуінен немесе булану процесінің бәсеңдеуінен пайда болады. Жердің батпақтануы және жердің шымтезекті түріне айналуы деп сараланатын екі түрі болады; 2) геоботаникалық, топырақтық, гидрологиялық және геологиялық зерттеулердің нәтижесіне негізделген батпақ тұралы ғылым саласы.

Топырақ ластануының табиғи және антропогендік факторлары және ластаушы көздері. Топырақты ластайтын факторлар физикалық,химиялық және биологиялық болады.Ластаушы заттар топыраққа әртүрлі жолдар арқылы түседі:табиғи және жасанды. Табиғи физикалық(радиациялық) фактор иондаушы сәулеленудің табиғи көздері (уран,радий,торий) арқылы сипатталады.Қоршаған ортаның нысандарының, әсіресе топырақтың радиациялық ластануының жиынтық дозасына негізінен алғанда(70пайызға дейін) табиғи көздер үлес қосады.Радий-228дің жоғары табиғи құрамы Шығыс Қаз.ң Ақсуат,Марқакөл,Күршім елді мекендердің топыроағында байқалған. Топырақ құрамына:кремний,алюминий,магний,азот,темір,натрий,калий,фосфор,күкірт,молибден, мыс,йод,бор,фтор, қорғасын,алтын,күміс басқа да Менделеев кестесінің элементтері кездеседі.Топырақтағы химиялық элементтердің басым көпшілігі тотыққан түрде кездеседі.Сортаң топырақта кальций,магний,натрий,сульфаттар көп кездеседі. Қазақтанның бірқатар аудандарында микроэлементтердің табиғи құрамы фондық шоғырланудан 5-10 есе асып туседі.Металдардың табиғи жоғары шоғырлануы бойынша табиғи химиялық аймақтар ерекшеленеді.Мыс,Қаз,да 3 табиғи бор аймағының бар екендігі анықталды.Олар: 1Батыс Қаз,Атырау,Ақтөбе облысы; 2Орталық Қаз; 3Шығыс Қаз. Топырақтың химиялық заттармен табиғи ластану көздеріне кейбір полиметал кен орындар жатады,ондағы топырақ құрамында металдардың(қорғасын,мыс,мырыш,кадмий)жоғары шоғыры болады.Мысалы,бұлар Өскемен,Лениногорск,Зырьяновск,Шымкент қалаларының аудандарында кездеседі. Топырақ құрамында жоғары мөлшерде кездесетін мыс кен орындары Балқаш,Жезқазған,Шемонайха қалаларының аудандарында болады.Топырақ құрамында жоғары мөлшерде темір кездесетін темір кен орындарында топырақ адсорбцияланған газдармен қаныққан жерлер Батыс Қаз,Атырау облыстарнда орн. Топырақтардағы табиғи химиялық заттардың мөлшері топырақ тузуші жыныстарға,кен орындарының туріне ғана емес,сонымен бірге топырақ типтеріне турлеріне,химиялық заттардың суда ерігіштігіне байланысты.Топырақтардағыхимиялық заттардың турлері жалпы және қозғалмалы болып ажыратылады. Топырақтағы заттардың жалпы мөлшері,металдар мен микроэлементтердің жалпы саны құрғақ топырақтың немесе тау жыныстарының гІкг немесе мгІг салмағында көрсетіледі.Қазақстан топырағының көпшілігінде ванадийдің жалпы мөлшері ТМД елдері топырақтарының орташа фондық деңгейлерінен жоғары болады.Мысалы,Еділ далаларында және таулы,орманды Алтайда ванадий мөлшері жоғары екі табиғи шет аймақ ерекшеленеді. Хромның жоғары мөлшері негізінен саздау топырақтар мен сортаңдарда байқалады,олар хромның мөлшері жоғары шет аймақтар ретінде сипатталады.(Каспий маңайының ойпаты,Ақтөбе облыс)Көкшетау,Солтустік Қаз,Ақтөбе облыстарының қара топырақты жерлерінде және Торғай облысының қызылтопырақты өңірлерінде никель өте көп. Адам топырақты мәпелеп күтумен қатар, оған орынсыз қиянат жасайды.Беткі жамылғысының куйіне табиғи факторлар секілді адамның әрекеттері әсер етеді.Жердің беткі қабатын судың,желдің,сел тасқындарының бүлдіру үрдістері табиғатта унемі болып жатады.Алайда,топырақтың куйінің жаһандық шеңберде елеулі турде бұзылуы,ауқымды шөлдердің пайда болуы ең алдымен адамның шаруашылық қызметіне байланысты орын алатыны сөзсіз.Мәселен,Сахара шөлінің пайда болуын көп ретте мал шаруашылығымен айналысқан көшпенділердің тіршілігінен байланыстырады,ал Греция мен Түркиядағы жерлердің жасыл желегінің –көп ғасырлық мал шаруашылығымен айналысудың нәтижесі болды.Кезінде ормандар мен жузіммен алқаптары тұнып тұрған жабылған Сирия қазір шөлді өңір мен жүзіммен алқаптары тұнып тұрған жабылған Сирия қазір шөлді өңір мен жалаңаш жаптасты аймаққа айналған. 1933-1937 жылдардағы қатты құрғақшылықтан кейін техастың құнарлы прерияларының беткі қабатын қопарып жырту жер қыртыстары мен мал бағатын өрістерді шаң басқан құмдақ тауларға айналдырды.АҚШтың осы штаттындағы ормандардың жартысына жуығының құртылуын осы жағдаймен байлныстырады. XX ғ.жерді қарапайым тәсілмен өңдеу,жайылыстарды тиімді пайдаланбау және техниканы қолдану аридизацияга ұшыратты,яғни Африканың,Оңт.Шығ. және Оңт Азияның,ОРталық Азияның және Қаз.ң, Оңт.Американң орасан зор аумақтарындағы жерлердің құнарсыз дамуына әкеліп соқтырды. Топырақты дұрыс пайдаланбау олардың аса зор эрозияға ұшырауына себепкер болды.Тау кен қазатын орындар мен топырақтың ерекше бұзылуына және оның эрозияға ұшырауын тудырады.Шығыс, Оңт.Батыс және Солт.Қазда құрылыс тау кен қазатын орындардың салынуы ондаған мың гектар жерлердің жарамсыз боып қалуына әсер етті. Жерді жедел ирригатциялаудың(суарудың)және құрғай бастаған көлдерден немесе теңіздерден тұздың ауа арқылы ұшуының нәтижеснде қазіргі таңдағы егіншілік үшін елеулі проблемалар туындауда.Шетелдік сарапшылардың деректері бойынша суарылатын жерлердің 50% елеулі дәрежеде сортаңданған.Орт.азия мен Қаз.дағы әсіресе Арал маңындағы егіс алқаптарын суару топыраққа елеулі нұқсан келтіріп отыр.

Топырақтың химиялық және биологиялық ластануы және халық денсаулығы. Топырақты ластайтын факторлар физикалық,химиялық және биологиялық болады.Ластаушы заттар топыраққа әртүрлі жолдар арқылы түседі:табиғи және жасанды. Табиғи физикалық(радиациялық) фактор иондаушы сәулеленудің табиғи көздері (уран,радий,торий) арқылы сипатталады.Қоршаған ортаның нысандарының, әсіресе топырақтың радиациялық ластануының жиынтық дозасына негізінен алғанда(70пайызға дейін) табиғи көздер үлес қосады.Радий-228дің жоғары табиғи құрамы Шығыс Қаз.ң Ақсуат,Марқакөл,Күршім елді мекендердің топыроағында байқалған. Топырақ құрамына кремний,алюминий,магний,азот,темір,натрий,калий,фосфор,күкірт,молибден, мыс,йод,бор,фтор, қорғасын,алтын,күміс басқа да Менделеев кестесінің элементтері кездеседі.Топырақтағы химиялық элементтердің басым көпшілігі тотыққан түрде кездеседі.Сортаң топырақта кальций,магний,натрий,сульфаттар көп кездеседі. Қазақтанның бірқатар аудандарында икроэлементтердің табиғи құрамы фондық шоғырланудан 5-10 есе асып туседі.Металдардың табиғи жоғары шоғырлануы бойынша табиғи химиялық аймақтар ерекшеленеді.Мыс,Қаз,да 3 табиғи бор аймағының бар екендігі анықталды.Олар: 1Батыс Қаз,Атырау,Ақтөбе облысы; 2Орталық Қаз; 3Шығыс Қаз

Топырақтың химиялық ластануы — топырақта тірі организмдерге қауіп туғызатын химиялық заттектердің жиналуы. Топырақтың химиялық ластануының көздеріне өнеркәсіптік кәсіп орындардың шығарындылары, көлік, ауыл шаруашылығында қолданылатын шөп жойғылар мен минерал тыңайтқыштар жатады. Өнеркәсіптік кәсіп орындардың құбырлары арқылы атмосфераға шығарылатын ластағыштар жел арқылы 50 км өңірге таралады. Бірақ ластағыштардың негізгі массасы 8—10 км жердегі топыраққа түседі. Мұнай-химиялық завод кешендерінің төңірегіндегі аумақтар қатты ластанады. Көп жағдайда бұл жерлер ауыл шаруашылығына немесе бақ өсіруге пайдалануға жарамайды. 3 км-ге дейінгі қашықтыққа Топырақтың химиялық ластануы мұнай-химия кәсіп орындарының тұған-тұндырғыштары маңында көмірсутек бұларының тұнуынан болады. Түсті металл кендерін алу және байыту процестерінен де топырақ көп ластанады. Ауыр металдардан топырақтың химиялық ластануының зардабы тұрақты болып келеді. Соңғы кездері мұнайға байланысты ластану жиі кездеседі. Мұнаймен ластанған топыраққа лады. Мұнайдан топырақтың химиялық ластануының төменгі деңгейінде топыраққа микрофлора мен өсімдік дамуын реттейтін тыңайтқыш енгізу керек. Үлкен мөлшердегі және ұзак мерзімдік ластанудан топырақта қайтымсыз өзгерістер жүреді — топырақ асфальтқа ұқсас массаға айналады. Бұл кезде едәуір ластанған қабаттарды алып тастауға тура келеді. Топырақтың химиялық заттармен табиғи ластану көздеріне кейбір полиметал кен орындар жатады,ондағы топырақ құрамында металдардың(қорғасын,мыс,мырыш,кадмий)жоғары шоғыры болады.Мысалы,бұлар Өскемен,Лениногорск,Зырьяновск,Шымкент қалаларының аудандарында кездеседі. Топырақ құрамында жоғары мөлшерде кездесетін мыс кен орындары Балқаш,Жезқазған,Шемонайха қалаларының аудандарында болады.Топырақ құрамында жоғары мөлшерде темір кездесетін темір кен орындарында топырақ адсорбцияланған газдармен қаныққан жерлер Батыс Қаз,Атырау облыстарнда орн. Топырақтардағы табиғи химиялық заттардың мөлшері топырақ тузуші жыныстарға,кен орындарының туріне ғана емес,сонымен бірге топырақ типтеріне турлеріне,химиялық заттардың суда ерігіштігіне байланысты.Топырақтардағыхимиялық заттардың турлері жалпы және қозғалмалы болып ажыратылады. Топырақтағы заттардың жалпы мөлшері,металдар мен микроэлементтердің жалпы саны құрғақ топырақтың немесе тау жыныстарының гІкг немесе мгІг салмағында көрсетіледі.Қазақстан топырағының көпшілігінде ванадийдің жалпы мөлшері ТМД елдері топырақтарының орташа фондық деңгейлерінен жоғары болады.Мысалы,Еділ далаларында және таулы,орманды Алтайда ванадий мөлшері жоғары екі табиғи шет аймақ ерекшеленеді. Хромның жоғары мөлшері негізінен саздау топырақтар мен сортаңдарда байқалады,олар хромның мөлшері жоғары шет аймақтар ретінде сипатталады.(Каспий маңайының ойпаты,Ақтөбе облыс)Көкшетау,Солтустік Қаз,Ақтөбе облыстарының қара топырақты жерлерінде және Торғай облысының қызылтопырақты өңірлерінде никель өте көп.

Өнеркәсіп шығындылары.Өнеркәсіп өндірісі дамыған ірі қалаларда топырақластануының басты көзі болады.Ірі өнеркәсіптік қалаларда топыраққа туседі орташа химиялық жүктеме фоннан 40 есе жқғары, ал ең шекті жүктеме-600 есе артық.Химиялық заттардың ең жоғарғы шоғырлануы өнеркәсіп кәсіпорындарының өндірістер маңайында байқалады.Мысалы,Өскемен, Шымкент, Балқаш тусті металлургия өнеркәсіп алаңшылары ауданында қорғасын,мырыш,кадмий,мыс концентрациясы топырақта ШРЕКтен 100-500 есе жоғары. Қуат көздерінің шығындылары.Ірі ЖЭОда қатты отын жағылған кезде топыраққа күл,ыс,және улы металдар туседі.Қазақстанда аса ірі отын энергетикалық кешен Екібастұздық кешен. Қатты және сұйық қалдықтар.Өзінің қажетін өтеу үшін адамдар дидіретін дуниенің барлығын өнеркәсіп,ауылшаруашылық өндірісінде өндірген кезде өніммен бірге қалдық заттар да шығарылады.Осы қалдықтардың бір бөлігі қаттты,ал екншісі сұйық заттар.Соңғы 25 жыл ішінде ТМД елдерінің ірі қалаларында соның ішінде Қазақстанда,қалдық көлемі екі есе ұлғайды.Қала қоқысының 45,3% ас үйлік,тағамдық қалдықтар, 28,3%қағаз, 5,1% тері және резина, 2,6%пластмасса, 5%метал, 5,5%шыны болады.Қоқыс заттардың уйінділеріндегі қалдық заттар жағылғанда улы затттар пайда болады(қорғасын,мырыш,кадмий,мыс) олар топырақтың үстіңгі қабатын ластайды. Сұйық қалдықтар құрамында улы заттар бар шаруашылық тұрмыстық және өнеркәсіптік жуынды сулар,бұлар әсіресе егін шаруашылығында ауылшаруашылық дақылдарын суару үшін қолданғанда топырақты ластайды. Өнеркәсіп қалдықтары қалдықтары топырақ пен судың ластануына ерекше қауіп туғызады.Олар өнеркәсіп кәсіпорындарының маңайында шамамен 60% шамасында жиналады(тусті металлургия,өнеркәсіптік көмір,химия салалары,ЖЭО),олардың қалдықтары сынап,қорғасын,кадмий,бериллий,мышьяксияқты улы заттардың құрамында болуы мумкін. Улы химикаттарды дұрыс пайдалнбау олардың топырақта және суда жинақталуына және ауылшаруашылық егіншілікпен мал шаруашылығынан алынатын өнімдеріне,азық түлікке зиянды әсепр етуі ыктимал.Улы химикаттар республиканың оңтүстігінде,мақта шаруашылығы,күріш,шаруашылығы және бақшалық шаруашылықтары шоғырланған жерлерде анықталған.

Топырақтың пестицидтермен,минералды тыңайтқыштармен ауыр металдармен мұнаймен және мұнай өнімдерімен ластануының экологиялық зардаптары. Пестицидтер адам үшін қажетсіз ағзаларды жоюға не санын кемітуде қолданылатын заттар.Пестицидттерге мыналар жатады: өсімдіктерді жою үшін қолданылатын гербицидтер, бунақденелілер инсектицидтер,саңырауқұлақтар фунгицидтер,кенелерге акарицидтер,балдырлар альгицидтер. Пестицидтерді қолданудың экологиялық зардаптары. Есептеулер қоршаған ортаға енгізілген улардың тек 1% ғана,олар қарсы пайдаланатын ағзалармен тікелей жанасатынын көрсетті.Ал қалған массасы қоршаған ортаның әр түрлі звеноларына түседі.Олардың әсері ізсіз кетпейді. Пестицидтердің экологиялық заңдылығы негізінен олардың улылығына,өмір суру уакытына ,жеке ағзаларға таңдщамалы түрде әсер туіне және ортада өзгеруіне байланысты болады. Белгілі ДДТ препараты ультракүлгін сәулелердің әсерінен басқа тұрақты және улы көмірсутек полихлорлы бифенилге (ПХБ)айналады.Бұл заттың ДДТ тәрізді өмір сүру уакыты ұзақ,Қоректік тізбек буындарында жиналады және кобею мүшелерін зақымдайды. Экологиялық жағынан пестицидтерді пайдаланудың көлемінің артуы қауіп тудырып отыр.Бұл тек өңделетін жерлердің артуымен ғана емес,ағзалардың пестицидтерге уйренуімен де байланысты.Уақыт өтуіне қарай бірдей нәтиже алу үшін пестицидтерді көп қолдану қажет. Адам қоркетену тізбегінің ждоғары деңгейінен қоректік заттар алады.Сондықтан,пестицидтер мен олардың туындылары адам ағзасына жоғары концентрленген түрде түседі.Дүние жүзінде жыл сайын шамамен 500 мың адам пестицидтерден зардап шегеді. Пестимцидтерді қолданудың белгілі бір сатысында адам өзі зиянкестердің көбеюін туғызады.Бұған жылдам бейімделуден басқа, олардың бәсекелестері немесе жыртқыштарын жою әсер етеді.

Минералды тыңайтқыш. Экожүйеде тыңайтқыштарды енгізуден іс жүзінде өнімнің артуы болмайтын,ал тыңайтқыштар мөлшерінің одан әрі артуы өнімнің төмендеуіне әкелетін жағдай қалыптасуы мүмкін.Топырақ жуйесінде оның құнарлылығының төмендеуіне әкелетін өзгерістер жүреді: қышқылдығының артуы,топырақ ағзаларының түрлік құрамы артады,заттардың зат алмасуы,құрылымы бұзылады және басқа да қасиеттері нашарлайды. Тыңайтқыштардың, соның ішінде қышқыл азот тыңайтқыштары әсерінен топырақтың қышқылдығының артуы одан кальций мен магнийдің шайылып кетуіне әкеледі.Бұл процесті нейтралдау үшін топыраққа осы элементтерді енгізу керек.Азоттық тыңайтқыштардың жоғарғы дозалары өсімдіктердің ауруы қаупін туғызады. Фосфорлық тыңайтқыштардың азоттық тыңайтқыштар тәрізді анық қышқылдандырушы эффектісі болмайды.Олар өсімдіктерде цинктің жетіспеушілігіне және алынған өнімде стронциийдің жиналуына әсер етеді. Көптеген тыңайтқыштарда қоспа заттар болады.Олар радиоактивті фонның,ауыр металдардың мөлшерінің артуына әкелуі мүмкін.Аталған құбылыстарды болдырмау үшін оптималды дозасы,зиянды қоспалардың минималды мөлшері,органикалық тыңайтқыштармен кезектестіріп отыруы керек. Калий тыңайтқышы.Негізінен хлорлы калийді енгізгенде өсімдікте хлордың жиналуы арқылы калийдің артық мөлшері уландырады.Негізгі калий жинаушы дақылдар:картоп,жүзім,қарақұмық,теплица көкөністері. Фосфор мен калий әдетте азоттың зиянды әсенрін төмендетеді.Бірақ көп мөлшерде бұл элементтер де өсімдіктердің жеңіл улануына әкеледі. Ауыр металдар.Сынап :Жуйке жуйесіне, ас қорыьту органдарының,бүйректуң қызметіне әсер етеді,хромосомдарда өзерістер туғызады.Ластаушы көздер:ластанған су мен топырақ. Мышьяк:терінің рак ауруларын,интоксикация туғызады,жуке жуесіне әсер етеді.Ластаушы көздер:Ластанған топырақ пен зақымданған дәнді дақылдар. Қорғасын:Суйек тканьдерінбұзады, қанда протеиннің синтезделуін нашарлатады,жуйке жүйесі мен буйректің қызметне әсер етеді.Ластаушы көздер:Ластанған топырақ,жер бетілік,жер астылық сулар. Мыс:Тканьдерде органикалық өзгерістер туғызады,суйек тканьдерін бұзады,гепаттит пайда болады.Ластаушы көздер: Ластанған топырақ,жер бетілік,жер астылық сулар. Кадмий:Бауырдың циррозын туғызады,бүйректің қызметін бұзады,протеинурия пайда болады.Ластаушы көздер:ластанған топырақ. Топырақты бұлардан басқа гельминтті инвазиялар,патогенді микроорганизмдермен ластаушылар фекалды массалар,өндірістік қалдықтар,топырақтан шайылған су немесе жануарлардың өліктері болуы мүмкін.Топырақтың гельминттермен латануы тұрғын үйлер маңындағы огородтарды жиі кездеседі.

Топырақтың маңызы мен экологиялық қасиеттері.Топырақтың табиғи ландшафтармен экожүйелердегі маңызы зор.Топырақты жекеленген экожүйе деп қарастыруға болады. В.В.Докучаев XX ғасырдың басында топырақты өзіне тән өзара байланыстары,тіршілік ету заңдылықтары мен өзін өзі реттеуге қабілетті табиғи тарихи дене деп қарастырады.Топырақ зат айналымның маңызды буыны.Биологиялық айналым топырақтан басталады:одан минералдық заттар мен су сіңіріледі де ,айналым редуцент ағзалардың қызметімен аяқталады.Топырақтағы детрит пен гумуста,оның сіңірілу комплексінле энергия мен химиялық элемнттер шоғырланады.Топырақтың тазартушылық рөлі оның физикалық және химиялық қасиеттеріне байланысты.ОЛ су мен сулы ерітінділерді тазартуда кушті сузгі және химиялық элементтер мен қосылыстарды байланыстыруға қабілетті.Топырақтың буферлік қасиеттері де жоғары.Топырақтану ғылымының негізін салушылардың бірі Докучаев топырақтың планетаның тарихымен ,тау жыныстарымен,климатымен,өсімдіктермен рельефімен және ландшафтымен тығыз байланысты болатынын атап көрсеткен.Докучаев «топырақ ландшафттың айнасы»деген. Топырақтағы энергияның жиналу және сақталу факторы ретнде ең алдымен ерекше органикалық зат гумус пен тірі ағзаларды атауға болады.Аталған затардың топырақтағы мөлшерінің кемуі құнарлылықпен қатар,оның өзін өзі реттелуі мен тұрақтылығын да төмендетеді. Топырақ барлық материалдық игіліктердің көзі.Ол азық түлік,малға жем,киім үшін талшық,құрылыс материаларынын береді.Топырақтың ең маңызды байлық екенін айта келіп,К.Маркс,еңбек байлықтың әкесі болса,топырақ анасы деген.Топырақ тешнәрсеге айырбасталмайтын табиғи ресурс.Қазіргі таңда,ғылым әлі күнге дейін табиғи топырақтың орнын баса алатын жасанды материал таба алған жоқ.Өсімдкті топырақсыз өсірудің кез келген әдісі (гидропонды,пластопонды,аэропонды)топырақтың рөлін дәл өз мәнінде орындай алмайды.Сондықтан адамзат қоғамы алдында тұрған және әлі де маңызды болып қала беретін аса маңызды проблема топырақтың топырақтың топырақ тузілу процесінлегі Адамның топыраққа әсері табиғи ландшафттардың бұзылуымен,алуантурліліктің кедейленуімен,экожуйелердің тұрақтылығының күрт төмендеуі мен,өнімділігі мен биомассасының өздігінен қалпына келу қабілетін сақтап қалуға барынша жағдай жасау. Топырақтың деградациялануының негізгіфакторлары:эрозия,миреалдық тыңайтқыштар мен пестицидтерді шамадан тыс көп қолдану т.с.с. Топырақтыңқорғау мен бақылау обьектісі ретінде қоршаған ортаның басқат обьектілермен салыстырғанда бірқатар өз ерекшеліктері бар.Ең алдымен топырақ атмосфералық ауа мен жер бетілік суларға қарағанда әлдеқайда қозғалыссыз орта, соған байланысты басқа орталарға тән аса қуатты табиғи өздігінен тазарту қасиеті жоқ.Топыраққа түскен антропогендік ластаушылар онда жинақталып,көбейе береді.

Топырақтың биологиялық ластануы және оның эпидемиологиялық қауіптілігі. Топырақ көптеген қарапайымдылардың, жануарлардың,микроорганизмдердің,соның ішінде бактериялардың,көгеретін саңырауқұлақтардың,вирустардың тіршілік ететін ортасы. ТОпырақта тұрғыоықты немесе уақытша тіршілік ететін микроорганизмдер: а)жануарлар мен адамға зияндық жасамайтын сапрофиттер; б)патогендік микроорганизмдер. Топырақтағы патогендік бактериялар мынадай аурулар жұқпалы туғызады:сібірлік жара(қарасан),газдық гангрена,тырысқақ,ботулизм.Жұқпалы ауруды адам топырақты өңдеуде,ауылшаруашылық өнімдерін жинауда,құрылыс жұмыстарында,мал жайылымдарда,жер суаруда,немесе көкөніске,жемістерге,балыққа,саңырауқұлақтарға микробтар тускенде жұқтырады(ботулизм таяқшасы) Жануар мен адамның қаупі жұқпалы аурулардың қатарына сібір жарасы кіреді.Сібір жарасының қоздырғышы сібір жарасының таяқщасы,ол ауру малдың шығаратын зәр,тезегімен бірге түсіп,спора жасайды және сол күйнде жылдар бойы,әсіресе қызғылт және қаратопырақты жерлерде сақталады.Осы таяқшалармен ластанған шөпті жануарлар жеп,сібір жарасын жұқтырады. Адам ұлпалары жарақаттанса онда топырақпен ластанған газдық гангрена қоздырғышы адам денесіне кіреді.Топырақта жиі кездесетіндер А Перфрингенс тектес клостридий болады.Осы микробтар жараланған жерге түсіп,токсин өндіреді,ол ұлпалардың ісінуіне және өлуіне ұшыратады. Ботулизмді жұқтыру тағам өнімдерін уйде сүрлеп дайындау алараларымен тығыз байланысты болады:балық тұздағанда немесе не қақтағанда,консервіленген саңырауқұлақтар,көкөністер мен жемістер дайындауда болады.Ботулинус таяқшасы тудыратын токсин анаэробтық жағдайларда барлық басқа бактериалдық токсиндер мен химиялық уларға қарағанда адам организміне аса кушті әсер етеді. Актиномициттер,терінің үстіңгі қабатында және терең микоздар,сондай-ақ туберкулез,алапес,дифтерия,микобактерияларын тудырады топыраққа түскенде әжептәуір қауіп туғызады:топырақта туберкулез таяқшалары 15 айға дейін,дифтериялық таяқшалар 2-3 аптаға дейін тіршілік етеді. Адам организміне тускен глисттер паразаттер гельминттерден болатын аурулар –гельминтоздардың таралуында топырақтың алатын рөлі аса улкен. Кейбір гельминттердің даму кезеңдерінің бірі топырақта өтеді.Гельминттармен ластанған топырақта көкөніс,жеміс жидектерді,ластанған суды қолданғанда адам организміне гельминттердің жетілген жұмыртқалары туседі. Энтеровирустар полимиелиттің және кейбір ішек ауруларының қоздырғыштары топырақта 25 тен 170кунге дейін сақталады.Әдетте адам ішек жұқпалы ауруларын ластанған көкөністер арқылы,әсіресе шаруашылқ мақсатындағы жуынды сулармен егістермен суарғанда жұқтырады.

Қазақстанның кейбір аудандарындағы топырақ деградациясының себептері. Қазақстанның барлық жер көлемі 2724,9 мың км2. Жерді дұрыс пайдаланбау салдарынан топырақ деградацияға ұшырап, құнарсыздану, шөлге айналу процестері күшейе түсуде. Соңғы мәліметтер бойынша Республика жерінің 180 млн. га немесе 60% шөлге айналған. Барлық жердің 235 млн. га жазық жерлер, 185 млн.га жайылым және 34 млн. га таулы аймақтар алып жатыр. Жоғарыда аталған 235 млн. га құнарлы жердің 180 млн. га жері жарамсыз жерлерге ұшырап, оның 30 млн. га топырақ эрозиясы, 60 млн. га тұздану, 10 млн. га химиялық және радиоактивті заттармен ластанған. Республиканың 30 млн. га жерлерін өнеркәсіп, көлік, байланыс, елді мекендер алып жатыр. Қазақстандағы егістікке пайдаланатын жерлердің де экологиялық жағдайы нашар. Ол республика бойынша 26610,7 мың га жерді алып жатыр.

Тірі заттар және оның құрамы. Вернадскийдің биосфераның геологиялық кездейсоқ ьемес әртурлі жеті бөліктерден тұрады деп есептеді:тірі зат биогенді өлі билогиялық өлі радиоактивті ыдыраушы заттар шашыранды атомдардың заттары және космостық заттар. Тірі зат әдебиетке бұл ұғымды Вернадский енгізі бұл химиялық құрамы энергия және салмағы арқылы біріккен бүкіл тірі организмдердің жиынтығы.Тірі зат биосфераның аз ғана бөлігін құрғаны мен бүкіл биосфера салмағының 0.01% оның негізін құрайды.Вернадский бойынша тірі заттар бұл қуатты геологиялық фактор болып таблатн тіршілі ететін тірі организмдердің жиынтығы.Биосфераның тірі заттары химиялық және геологиялық тұрғыдан өте белсенді болп келеді.

Су коймаларындағы жане ластанган агынды сулардагы зиянды заттарды нормалау. Суды тазарту жане ластанудан коргау. Суды тазарту жолдары оның қандай заттармен және қаншалықты ластануына қарай жүргізіледі. Еріген қоспалардан суды айдау арқылы тазартады. Ауыз суын табиғи суларды тазарту арқылы алады, ол үлкен қалаларды сумен қамтудың ең басты мәселесі. Ол үшін табиғи суды алдымен тұндырып, содан кейін сүзгіден өткізіп алып, зиянды бактериялардан тазарту үшін хлорлау және озондау өдістері колданылады. Осы үрдістердің барлығы сумен жабдықтау стансаларында арнайы қондырғыларда жүргізіледі. Мұнан басқа ірі өндіріс орындарының өндірісте қолданған суларын да тазартпай ағын суға жіберуге болмайды, сол үшін қатаң экологиялық шектеу қойылып, үнемі тексеру жүргізіледі. Соңғы кездері суды тазарту үшін ион алмастырғыш шайырлар да кеңінен қолданыла бастады. Агынды суларды оларды ластаушы заттардан тазарту курделi процесс. Олар механикалык, физико-химиялык, химиялык жане биологиялык болып болiнедi. Суды тазартудын механикалык адiсi бойынша суды тундыру жане сузу аркылы ондагы механикалык коспалардан тазартады. Физико-химиялык адiс –ластаушы заттардын физикалык куйiн озгертуге негiзделген. Бул адiске коагуляция, флокуляция, флотация, ион алмасу, кристалдау, дистильдеу, электролиз жатады. Химиялык адiс – екi турлiжолмен жузеге асырылады; нейтралдау жане тотыктыру. Бул адicте суды тазарту ушiн хлор жане онын хлорамин, хлорлы iзбес, натрий гипохлоритi сиякты косылыстарды колданылады. Суды тазартудын биологиялык адiсi сулардын биохимиялык жане физиологиялык оздiгiнен тазару кубылыстарынын зандылыктарына негiзделген. Суга микроорг осiру аркылы олардын судагы орг жане минералдык заттармен коректенуi натижесiнде су бiршама тазарады. Типтерi; биофильтрлер, биологиялык тогандар мен аэротенклер, метантенклер.

Жер асты жане жер устi сулардын ластануы. Жер асты немесе жер устi суларына химиялык заттардын, микроорганизмдердiң немесе адеттегiден жогары температурадагы сулардын, не баска заттардын тусуi судың ластану козi деп аталады. Жер устi йндерi ластануынын негiзгi себептерi өнеркәсіптік мекемелер, коммуналдык жане ауыл шаруашылыктары су коймаларына жеткiлiксіз тазартылган немесе тазартылмаган жуынды сулардын агызуы. Жеа асты суларынын ластану коздерiне жататындар; 1) онеркасiп калдыктарын сактайтын орындар мен оларды колiкпен тасымалдау: 2) коммуналдык жане турмыстык калдыктар аккумуляциялану орындары; 3) пестицидтермен жане минералдык тынайткыштармен онделетін ауылшаруашылык жерлер; 4) жер асты суларына куйылатын ластанган су коймалары; 5) ластанган атмосфералык жауын-шашыннын сузгiден откiзiлуі; шыгу тегi турi жане сапалык сипатына орай жуынды суларды 4 негiзгi категорияларга болуге болады 1) ондiрiстiк 2) турмыстык 3) ауылшаруашылык 4) жанбырлык. Ондірістік шайынды сулар технологиялык урдiстерде суды колданганнан кейiн артурлi онеркасiптiк обьектiлерден туседі. Оларга пайдалы казбалар ондiрiлуiнде жер бетiне сорылып шыгарылатын жуынды суларда жатады. Ластаушы коспаларга кышкылдар, сiлтiлер артурлi металдар туздары, кукiрттiк косылыстар, минералдык калкыган заттар кiредi. Турмыстык жуынды сулар жогары емес органикалык ластануымен, бiрак жогары бактериалдык ластануымен жане гельминттер жумырткасынын жогары молшерi болуымен сипатталады. Турмыстык жуынды сулао тургынд-уйлерден жане когамдык гимараттардан да онеркасiп ондiрiстердiн турмыстык болмелерiнен де туседi. Ауылшаруашылык жуынды сулар су коймаларынын экологиялык тепе-тендiгiне ауыл шар асерi кушеюде. Жана жерлердi егiндiкке жырту, батпактарда кургату, ормандарды шабу, онын iшiнде кiшi озендер бассейндерiнде орманды шабу озеннiн гидрогиологиялык тартiбiн озгерiске акеледi, кайнарлар мен булактардын кеуiп калуына акеледi. Жанбырлык агынды сулар атмосфералык жауын-шашын тусуiнiн натижесiнде пайда болады. Оларды жауынды жане муздык деп боледi. Жауындык сулар категориясына егiн сугару, жуу суларын жаткызуга болады.

Өндірістік, турмыстык, жауындык, ауылшаруашылык агындылардын су коймалары суы мен жер асты суларына асерi артурлi. Жуынды суларга жане обьектiлерiне тусетiн ластаушылар 3 негiзгi топка болiнедi. 1) минералдык. 2) органикалык 3) бактериялык жане биологиялык. Минералдык ластаушыларга металлургиялык жане машина жасау ондiрiстерiнiн шайынды сулары, мунай, мунай ондеу жане кен шыгарушы онеркасiптердiн калдыктары жатады. Бул ластаушыларда кум, саз заттары, кен болшектерi, шлак, минерал туздардын, Кышкылдардын, сiлтiлердiн ерiтiндiлерi, минералдык майлар болады. Орг ластаушыларга шаруашылык-турмыстык канализациянын, ет комбинаттарынын, терi, кагаз-целлюлоза, сыра кайнату, арак-шарап ондiрiстерiнiн шайынды сулары жатады. Орг ластаушылар осiмдiк тектес жане жануар тектес болады. Осiмдiк ластанулардын негiзгi химиялык заты – комiртегi болады. бактериялык жане биологиялык ласт турмыстык жуынды сулар мен кейьiр онеркасiптiк ондiрiстерге тан. Оларда артурлi микроорг болады. Олар; ашыткылык жане когеру санылаукулактары, усак балдырлар, бактериялар, онын iшiнде тифтiн, паратифтiн, дизентериянын коздыргыштары, жане гельминиттер жумырткалары.

Әлемдiк мухиттардын экологилык маселелерi. Мұхит құрлықтар мен аралдарды қоршап жатқан Жердің тұтас су қабаты. Аумағы 361,26 млн. км2, көлемі 1340,74 млн. км3, орташа тереңдігі 3711 м, ең терең жері 11022 м (Тынық мұхиттағы Мариана шұңғымасы). Дүниежүзілік Мұхит құрлықтар арқылы 4 бөлікке бөлінеді: Тынық (50%), Атлант (25%), Үнді (21%) және Солтүстік Мұзды Мұхит (4%). Мұхит Солтүстік жарты шардың 61%-ын, Оңтүстік жарты шардың 81%-ына жуығын алып жатыр. Мұхиттық жарты шардағы судың мөлшері 91%-ды және құрлықтық жарты шардағы мөлшері 53%-ды құрайды. Гидрология режимінде Дүниежүзілік Мұхит жеке мұхиттарға, теңіздерге, шығанақтарға, қойнаулар мен бұғаздарға ажыратылады; сыртқы шекарасы құрлықтың жағалық сызықтарымен айқын кескінделіп, ішкі шекарасы теңіздермен және оның бөліктерімен бөлінеді. Кейбір зерттеушілер Дүниежүзілік Мұхитты Бес Мұхитқа бөледі. Оның шекарасы субтропиктік және субантарктикалық конвергенция сызығы бойымен немесе Ортамұхиттық жоталардың ендік бөлігі бойынша өтеді. Мұхит ластануы, Дүниежүзілік мұхиттың ластануы – адамдардың әрекеті нәтижесінде мұхит (теңіз) суларындағы табиғи процестердің бұзылуы. Ластаушы заттардың өте көп мөлшерде жиналуы салдарынан жылдан-жылға мұхиттың өзін-өзі тазарту мүмкіншілігінің төмендеуі – онда тіршілік ететін организмдердің құрып кетуіне немесе шектен тыс көбеюіне алып келеді. Мысалы, теңіз жұлдызының (Asteroіdea) тым көбейіп кетуінен Австралия жағалауындағы Үлкен Барьерлі рифтің түбінде “тікенді шеңбер” қалыптасуда. Сондай-ақ Дүниежүзілік мұхиттың, әсіресе мұнай өнімдерімен ластануы әлемдік мұхит пен атмосфера арасындағы газ алмасу процесіне кері ықпал етеді, соның салдарынан Жер атмосферасындағы газ қоспаларының концентрациясы үздіксіз артуда; жағалауға жақын және атыраулық аймақтарды қоса есептегендегі теңіздік ортаға заттардың немесе энергияның тікелей не жанама жолмен түсуі теңіз биотасының дамуына кедергі келтіріп, судың сапасын нашарлатады. Бұл жағдай тірі организмдер мен адамның денсаулығына қауіп төндіреді.

Арал дагдарысы. Бұл проблеманың тууына себепші болған - адам әрекеті. Арал теңізі — Қазақстан мен Өзбекстан шекарасында орналасқан. Қазіргі кезде Арал теңізі екі су айдынына Үлкен және Кіші теңізге бөлінген Теңіз ХХ ғасырда ауданы жағынан (68 мың км²) әлемде төртінші орында болған болатын, бірақ 1960 жылдардан бастап теңіздің суы азайып келеді. Арал теңізі – Қазақстанның інжу-маржаны, шөл белде-міндегі бірден-бір көгілдір су айдыны еді. Оның апатқа ұшырағанға дейінгі көлемі – 1066 км², тереңдігі – 30-60 метр, тұздылығы – 10-12 % болған. Қойнауы кәсіптік бағалы балықтарға бай, жағасы қоға мен қамысты теңіз еді. Сол кездерде жылына 50-150 мың балық ауланса, теңіз жағасынан едәуір мөлшерде бұлғын терісі игерілген. Арал өңірінің тұрғындары 1970 жылдарға дейін әлеуметтік-экономикалық тұрғыда жақсы қамтамасыз етілген тіршілік кешті. Теңіз өңіріндегі елді мекендерде 17 балық колхозы, 10 балық өңдейтін зауыт және 2 балық комбинаты тұрақты жұмыс істеген. Арал апатына себеп болған факторлар:

• жергілікті жердің тарихи-табиғи ерекшеліктерін ескермеу;

• ауыл шаруашылығын дұрыс жоспарламау, судың қорын есепке алмау;

• суды өте көп қажет ететін күріш, мақта дақылдарын барынша көбейтіп жіберу;

• жерді игерудің агротехникалық шараларын сақтамау және суды үнемді пайдаланбау;

• табиғат ресурстарын пайдалануға жіберілген қателіктер мен оны меңгерудің ғылыми тұрғыдан негізделмеуі болып табылады.

Адамның шаруашылық әрекеті табиғаттың өзгеруіне әсер ететін ерекше фактор. Адам еңбек пен ақыл ойдың арқасында қоршаған ортаға бейімделумен қатар, оны өзгертеді де. Сондықтан табиғатты өзгерту барысында адамзат оның кейінгі зардаптарын да ескеруі қажет. Табиғат кешендеріне кері әсер ететін озық ғылыми-техниканың тікелей қатысы жоқ. Ол өзгерістерге кінәлы прогресс емес, техникалық жобаларда адамның шаруашылық әрекетінің әсері есепке алынбаған. Жауын-шашын мөлшерін, топырақ ылғалдығын ескерместен топыраққа минералды тыңайткыштар енгізу, ол заттардың шайылып, өзендер мен бөгендердің ластануын туғызды. Мұның бәрі қаншама еңбек пен шикізатты зая кетірумен бірге, қоршаған ортаның жағдайын нашарлатады. Ірі бөгендер салуда аумақтың табиғат ерекшеліктерін ескермеу мезгілсіз батпақтануға, топырак, өсімдік жамылғысы мен сол жердің микроклиматының өзгеруіне әкеп соғады. Қазіргі кезде антропогендік ландшафтар басым. Ландшафтарды жақсарту үшін оларды өзгертетін шаралар жүргізеді. Соның бірі – мелиорация Мелиорация жердің жағдайын жақсарту мен оны пайдалану тиімділігін арттыруға бағытталған шаралардың жиынтығы болып табылады. Табиғатты тиімді пайдалану, көркейту және қорғау кешенді түрде қарастырылуы қажет. Рио-де-Жанейро декларациясының қағидаларын есепке ала отырып Қазақстанның экологиялық қауіпсіздігі проблемалары және қоршаған ортасының жағдайына ғаламдық, ұлттық және жергілікті деңгейде қаралуын қарастырады. Суды ластау факторларынасемей полигонын, балкаш, арал тенизин жаткызуга болады.

Топырақтын желді жане сулы эрозиялары. Топырак өте күрделі орг сиякты үнемі өсу, даму және өзгеру үстінде болады. Су, жел, антропогендік факторлардың топырақ пен оның қабаттарын бұзу, беткі құнарлы қабатының сумен шайылу, желмен ұшу құбылыстары эрозия деп аталады. Эрозия терминін латынның бұзу деген сөзінен шыққан. Эрозия дегеніміз топырак жабынынынсу, не желмен шайылуы, бұзылуы. Эрозиялык процестердің байқалу сипатына карай калыпты, не геологиялық және жылдам, не антропогендік эрозияболып бөлінеді. Қалыпты эрозия орманды жерлер мен шөптесін өсімдіктердің топырағында жүреді. Ол өте жай байқалып нәтижесінде бұзылған топырақ қабаты топырақ түзілу процесстерінің ніт бір жылда кайта калпына келеді. Жылдам эрозия табиғи өсімдіктер дүниесі жойылып біткен топ-ң табиғи ерекшеліктері ескерусіз пайдаланылған территорияларда байқалып, бұл эрозия тез жүреді. Эрозия құнарлылықтың жауы. Мамандардың есептеуі бойынша минут сайын 44 гажер ауылшаруашылық айналымынан шығып отырады.

СУ. Жер бетінің 77.5 процентін (мұздарды, батпақтарды қосып есептегенде) су алып жатыр. Су қорларына өзен, көл, теңіз, жер асты, таулар мен поляр шеңбердегі мұздар, атмосфералық ауадағы ылғал кіреді. Өнеркәсіпте, ауыл шаруашылығында, тұрмыстық қажетке көбіне өзен, көл және жер асты тұщы сулар жұмсалады. Олардың қоры бүкіл гидросферадағы судың тек 1 проценті ғана. Гидросферадағы су қорлары төмендегі мөлшерде бөлінген. Көлемі және су қорларының мөлшері жөнінде гидросфераның ең ірі бөлігі - мұхиттар. Мұхит суларында пайдалы кендер, биологиялық ресурстар, энергия қуаты, химия және дәрі-дәрмек өндірістері үшін қажетті шикізаттар қоры өте көп. Құрлықта жыл сайын азайып бара жатқан пайдалы кендер орнын мұхит суларынан алып толтыруға әбден болады. Міне, сондықтан да ірі мемлекеттер мұхиттарды өзара бөлісіп «менің меншігім» деген белгілерін қойып жатыр. Теңіз суында алтынның, магниттің, платинаның, алмаздың, тантал-ниобиттің, цирконийдің, тағы басқаларының қоры құрлықтағы мөлшерге тең. Онда көмірдің, темірдің, мыстың, никельдің, қалайының қорлары да көп. Теңіз суында минералды заттар да аз емес. Ондағы ас тұзын, натрий сульфатын, калий тұзын, бромды, магнийді иодты бірқатар елдер қазірдің өзінде пандаланып жүр. Теңізде құрылыс материалдары да бар. АҚШ пен Ұлы Британия жыл сайын 600 млн. тонна құм, қиыршық және ракуш тастарын алады. Теңіз түбінде фосфорит, қызыл саз, әк қорлары да жеткілікті. Мұхиттар мен теңіздер жер шарында өнетін биологиялық өнімдердің 43 процентін, оттектің 50-70 процентін береді. 1900 жылы дүние жүзінде 7 млн. тонна балық ұсталса, 1980 жылы 64.6 млн. тоннаға жетті. Балықты енді теңіз жағалауында ғана емес, ашық теңізге шығып, жағадан алыс кетіп, ұзақ уақыт жүріп аулайтын болды. Теңіз суларынан криль аулау, тағы басқа зооплактондарды ұстау да тез өсіп келеді. Теңіз су толқындары, әсіресе көтеріліп жағадан шыққанда және кері серпіліп қайтқанда, энергия қуатын беретіні белгілі. Мысалы, Ла-Маншта болатын толқын есебінен бүкіл Еуропа елдерінің электр қуатын көп пайдаланатын кездегі қажетін өтеуге болар еді. Дүниежүзілік су қорларының ластануы бүкіл адамзат қауымын алаңдатып отыр. Судың ластануы көп түрлі әрі ең соңында су экожүйесін бүлдірумен аяқталады. Су айдындарының ластануын былайша топтайды:

1. биологиялық ластану: өсімдік, жануар, микроорганизмдер және аш бейімді заттар;

2. химиялық ластану: уытты және су ортасының табиғи құрамын бүлдіретіндер;

3. физикалық ластану: жылу-қызу, электр-магнитті өріс, радиоактивті заттар.

Судың сапасы, ластану деңгейі үнемі бақылауға алынып отырады. Судың құрамындағы химиялық қоспалар, тұздық құрамы, еріген бөлшектер, температура әр түрлі болуы мүмкін. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы ауыз судың 100-ден астам сапалық көрсеткішін ұсынған. Су бассейнінің ластануының негізгі себептері - тазартылмаған ағын суларды өзен-көлдерге жіберу. Бұған жол беретіндері:

1. тұрғын-үй коммуналдық шаруашылықтар;

2. өнеркәсіп орындары;

3. ауыл шаруашылығын химияландыру:

4. халық шаруашылығының басқа да салалары.

Ағын суларға құйылатын лас сулар да бірнеше топқа бөлінеді. Оларды қоспалар (ерімейтін, коллоидты, еритіндер), лас сулар (минералдық, органикалық, бактериалдық, биологиялық) деп жіктейді.

Атмосфера ауасының ластануы қоршаған ортаға әсер ететін, халықтың денсаулығына теріс ықпал жасайтын жетекші алғы шарттардың бірі болып қалып отыр. Атмосфера ауасына жылу энергиясы және мұнай-газ секторы, тау-кен өндіру және тау-кен өңдеу салалары, қара және түсті металлургия кәсіпорындары барыша теріс ықпал етуде. Автомобиль көлігінің ауаны ластауы көлемі соғырлым қауіпті бола түсуде, бұл республика аумағында автокөлік құралдары санының мейлінше өсуіне негіздеуде. Осы проблема жалпы қалалық барлық шығарындыға қарағанда ауа бассейінінің ластануына автокөлік үлесі 60% және одан артыққа жететін ірі қалалар үшін аса өзекті. Негізгі себебі тазартылмаған айдындарға немесе жеткіліксіз тазартылған ағын суды жіберу болып табылатын жер үсті суларының ластануы, қоқыстану және сарқылу процесі жалғасуда. Халықтың сапалы ауыз суға қол жеткізу проблемасы бұрынғысынша өзекті болуда. Экологиялық басым бағыттардың бірі өндіріс пен тұтыну қалдықтарын өңдеу болып қалып отыр. Елде 100 млн.тоннадан аса қатты тұрмыстық қалдықтар (бұдан әрі –ҚТҚ), 22,3 млрд. тоннадан аса өндірістік қалдықтар жиналған, оның 12 млрд. астамы техногендік минералдық түзілімдер. Экологиялық тепе-теңдікті тұрақтандыру мәселелерінде қоршаған ортаны қорғау саласындағы қызметтің негізгі векторы мемлекеттік экологиялық сараптама рәсімін орындау, қоршаған ортаны қорғау саласындағы лицензиялау, қоршаған ортаға эмиссияға рұқсат беру арқылы экологиялық реттеу болып табылады. Халықаралық тәжірибеге сәйкес мемлекеттік табиғат қорғауды бақылау жүйесінің жұмысы Қазақстан Республикасының экологиялық заңнаманы қатаң сақтаумен қорытылатын түпкілікті нәтижеге, қоршаған ортаға теріс ықпал етуін төмендету жөніндегі іс-шараларды іске асыруға, қолданылатын санкцияларды орындауға бағытталады. 2007 жылғы 9 қаңтардағы № 112-III Қазақстан Республикасы Экологиялық кодексінің 76-бабына сәйкес 1 санатты объектілерге арналған қоршаған ортаға эмиссияға рұқсат беру табиғат пайдаланудың қолданылатын технологиялары мен шарттары өлшемдері өзгергенге дейін 3 жыл мерзімге беріледі. Қоршаған ортаға эмиссияны азайту индустриялық объектілердің технологиялық қайта жабдықтауды әртараптандыру, неғұрлым қол жетімді технологияларды енгізу арқылы қамтамасыз етеді. Барлық ірі табиғат пайдаланылушыларды тек қоршаған ортаға эмиссия өлшемдерін ғана емес, сондай-ақ энергия және ресурсты үнемдеуге міндетті талаптарды, неғұрлым қолжетімді технологияларды енгізуді қамтып қана қоймай, кезеңдік өтумен рұқсат беру жүйесінің тиімді қызметі қамтамасыз етіледі. Қоршаған ортаға қатысты мәселелер бойынша шешімдерді қабылдау процесіне және әділсотқа қол жетімділікті іске асыру туралы конвенцияны (бұдан әрі – Орхус конвенциясы) іске асыру бойынша Қазақстанның міндеттемелерін орындау мақсатында институционалдық құрылым – Орхусорталығы құрылды, оның негізгі функциялары қоршаған орта саласындағы мәліметтердің ақпараттық қорын қалыптастыру және қолдану мен жеке және заңды тұлғалардың сұрауы бойынша экологиялық ақпарат ұсыну болып табылады. Қоршаған ортаны қорғау турлы заңнаманы жетілдіру мақсатында Қазақстан Республикасында 2007 жылы Қазақстан Республикасы Экологиялық кодексі қабылданды. Кодекс қоршаған ортаны қорғау мәселесіне заңнамалық деңгейде шолу жасап, жүйелендірді, экологиялық талаптардың және нормативтердің мәртебесі тікелей қолданылатын заңнамалық акті деңгейіне дейін көтереді, қоршаған ортаны қорғау тәжірибесіне халықаралық стандарттарды енгізді. Экологиялық заңнаманыодан әрі жетілдіру оныЕуропалық Одақтың тиісті директиваларымен үйлесуі жалғастырыла отырып, қамтамасыз етіледі. «Тарихи» ластауды жою бөлігінде Ақтөбе қаласындағы Елек өзеніндегі алтывалентті хроммен тарихи ластауды жою туралы ел Президентінің тапсырмасын орындау бойынша жұмыс жалғастырылады. 2011 жылы алаңы 0,8 км2 №3 тәжірибелік-өндеркәсіптік учаскесінде жерасты суларын алты қабатты хроммен ластануын тазарту бойынша жұмысты жүргізу жоспарлануда және тек осы учаскедегі жұмыстардың нәтижелері негізінде № 2 және № 1 учаскелерде жобаны іске асыру жалғастырылады. Елек өзенінің алты валентті хроммен тарихи ластануының жалпы көлемі 5,8 км2 құрайды. Мемлекет басшысы Н.Ә.Назарбаев халықаралық қауымдастық тарапынан қолдау көрсетумен аяқталған бірқатар халықаралық экологиялық бастамаларды ұсынған болатын. 2010 жылы Астана қаласында Қоршаған ортаны қорғау және Азия-Тынық мұхиты өңірі 62 елінің тұрақты дамуы бойынша алтыншы конвенция өтті, 2011 жылы Солтүстік Америка, Еуропа, Кавказ және Орталық Азия елдерін қоса алғанда, Еуропа өңірінің 56 елі «Еуропаға арналған қоршаған орта» атты жетінші конвенцияны өткізу туралы бастама халықаралық қолдау тапты. Сондай-ақ халықаралық және өңірлік ынтымақтастықты бекіту үшін халықаралық экологиялық конвенция бойынша Қазақстан Республикасының міндеттемелерін іске асыру шегінде Министрлік Біріккен Ұлттар Ұйымдарының даму бағдарламасымен (бұдан әрі – БҰҰДБ) бірлесе іске асырылатын және жоспарланатын бірлескен жобалардың мониторингі жүзеге асырылады. Жоспарланатын кезеңде бірлескен БҰҰДБ жобаларымен энергиялық тиімді инфроқұрылымды құру, Қазақстан Республикасының стратегиялық жобасына «жасыл даму» тетігін енгізу және Қазақстандағы тұрақты органикалық ластаушыларды (бұдан әрі – ТОЛ) жою басым бағыттар болып табылады. 2011 жылы Тегеран конвенциясына келесі:

•Каспий теңізін жер асты көздерінің ластаушыларынан қорғау жөнінде;

•биоалуандықты сақтау туралы;

•мұнаймен ластауды туындатын оқиғалар жағдайында өңірлік дайындық, қарсы ықпал ету және ынтымастастық туралы хаттамалар жобаларын(Каспий теңізінің теңізортасын қорғау жөніндегі негіздемелік конвенция) дайындау бойынша жұмыс жалғастырылады.

Мемлекет пен халықты гидрометеорологиялық, агрометеорологиялық және экологиялық ақпаратпен қамтамасыз етудің сапасын жоғарылату бойынша міндеттер алға қойылды. 2009 жылы болжау, режимдік-ақпараттық гидрометеорологиялық, агрометеорологиялық, аэрологиялық ақпаратты дайындау үшін 259 метеостанцияда, 12 метеопост, 291 гидрологиялық пост, 185 агрометеологиялық бақылау пунктінде, 8 аэрологиялық стансасында, 2 қаркөшу стансасында және 20 қар өлшеу бағытында гидрометеорологиялық мониторинг өткізілді. Қауіпті және стихиялық гидрометеорологиялық құбылыстар туралы штормдық ескертудің кенеттен болуы 2009 жылы 48 сағатты құрады. Жуық жылдарда агрометеорологиялық бақылауы бар тағы 10 пунктті ашу жоспарлануда, бұл республика аумағының агрометеорологиялық мәліметтермен қамтамасыз етуді ұлғайтуға мүмкіндік береді. Сондай-ақ агрометеорологиялық желіні және метеорологиялық желіні қайта жабдықтау жоспарланып отыр, бұл агрометорологиялық және метеорологиялық мониторингтің жеделдігін, сапасын және дәлдігін жоғарылатуға мүмкіндік береді. Болжау әдістерінің ескілері жетілдіріліп, жаңалары енгізілді. Мемлекеттік органдарды және халықты қоршаған ортаның ластану жайы туралы ақпаратпен қамтамасыз ету мақсатында қоршаған орта жайына экологиялық мониторингжүргізіледі. 2009 жылы атмосфералық ауа жайын бақылау 69 постта жүргізілді, ластайтын заттың 16 көрсеткіші анықталады. Жер үсті суларының сапасын бақылау 85 су объектісінде жүргізіледі. Орташа есеппен су объектілерінде ластайтын заттардың 45 көрсеткіші анықталды. 2008 жылы 76-дан 2010 жылы 85 дейінгі жер үсті сулары жайының мониторингін өткізетін су объектілерінің саны артты. Сондай-ақ республиканың урбанизацияланған аумағындағы топырақтың жайына мониторинг жүргізілді. Ластайтын заттардың 5-ке дейінгі көрсеткіші: қорғасын, мырыш, кадмий, мыс, хром анықталды. Осы іс-шараларды іске асыру шегінде жуық кезеңде атмосфера ауасының жайын бақылауды және экологиялық мониторинг желісін техникалық жабдықтау постарының санын көбейту жоспарланып отыр.Осы іс-шаралардың барлығы атмосфералық ауаны, суды, топырақты ластайтын заттардың көрсеткіштерінің көп мөлшерін анықтауға мүмкіндік береді, бұл қоршан орта жайының ағымдағы жағдайына неғұрлым дәл талдауды береді және ұсынылатын ақпараттық сапасын арттырады. 2008-2010 жылда «Экологиялық паспорттарды жасау мақсатында ауылдық аумақтарда экологиялық-демографиялық зерттеу» жобасы бойынша 1603 ауылдық елді мекендері (бұдан әрі - АЕМ) зерттелді және Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Қызылорда, Алматы, Шығыс Қазақстан облысы және Қарағанды облыстары округтерінің 473 экологиялық паспорт жасалды. Әзірленген АЕМ экологиялық паспорттарда экологиялық жайды жақсарту бойынша іс-шаралар ұсынылған. 2008-2009 жылдары Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда, Алматы, Жамбыл, Шығыс Қазақстан облысы және Қарағанды облыстарының 572 ауылында радициялық мониторинг жүргізілді. Ауылдың радияциялық жайы жалпы алғанда қанағаттанарлық.

Биосфераның қасиеттері: эволюция және тұрақтылық. Биосфераның тұрақтылығыБиосфера тұрақты тәртіпте жұмыс істейтін күрделі экологиялық жүйе болып есептеледі. Биосфераның тұрақтығына ағзалардың үш тобының - түзушілердің (автотрофтар), тұтынушылардың (гетеротрофтардың) және бүлдірушілердің (минералды ағзалық қалдықтар) себепкер болады. Бұл күй ′′′биосфера гомеостазы′′′ деп аталады. Биосфера гемеостазы (биосфера тұрақтылығы) оның эволюцияға бейімділігін жоғалтпайды. Биосфера эволюциясы тарихының үлкен бөлігі мынадай негізгі екі фактор әсерінен жүзеге асты:

1. фактор - бұл Жер тарихындағы табиғи геологиялық-климаттық өзгерістері;

2. фактор - ағзалар эволюциясы және олардың биосфера құрам бөліктеріне әсері.

Тек ондаған, мыңдаған жылдардан соң ′′үшінші фактор′′ - адам факторы пайда болды. Бұл фактор биосфераны едәуір өзгертті. Адамның арқасында жасанды суқоймалар, орасан зор ауыл шаруашылық жер келбеті, алып қалалар пайда болды.

Эволюция нәтижесі. Эволюция нәтижесінде фотосинтездейтін ағзалар бастапқыда балдырлар, соңынан өсімдіктер өмірге келді. Өсімдіктер палеозой дәуірінде бар болғаны 400 млн жыл шамасында құрлыққа шықты. Жасыл өсімдіктердің пайда болуы биосферада алғашқы төңкеріс жасады, ол литосфераны толық өзгертті. Өйткені өсімдіктердің әсерінен литосферада топырақ қабаты түзілді. Жер бетінде тіршіліктің барынша өркендеуі мезозой (бор, юра, триас кезеңдері) дәуірінде жүзеге асты. Ол дәуір бұдан 200 млн жылға жуық бұрын басталды. Бұл уақытта бүкіл жер бетінде үйектік мұз болған жоқ, бұған үйектік (полярный) шеңберде тас көмір кенінің болуы дәлел болады. Бұл кезде жер бетінде іс жүзінде тропиктік және субтропиктік климат үстемдік етті, бұған атмосферадағы көмірқышқыл газ мөлшерінің көптігі себепкер болды. Көктемелі кәсердің (парниковый эффект) және ылғалдың көп мөлшерде болуынан қырықжапырақ, қырықбуын, қылшабуын тәрізді өсімдіктердің биіктігі көпқабатты үйлердің биіктігіне жетті. Өсімдіктекті қоректердің орасан көп мөлшерде болуынан шөппен қоректенетін ірі жануарлар - динозаврлардың пайда болуына жағдай туғызды. Динозаврлардың дене тұрқы 30 метрден астам болып, массасы 50 тоннаға дейін жетті. Атап айтқанда бұл кез атмосферадан көмірқышқыл газды тұтынушылардың көбеюімен және көмір мен көмірсутектің (мұнай газы) жинақталуымен сипатталады. Осылардың барлығы көктемелік әсерді кемітіп, жердің салқындау дәуірі басталды. Динозаврлар дәуірінің соңы бұдан 65 млн жыл бұрын Американың орталық ауданында орасан зор астероид құлауы нәтижесінде Мексика шығанағы түзілді. Бұл жиһандық тұңғыш экологиялық апат болды. Астероидтың жерге соғылуы нәтижесінде көтерілген шаң мен түтіннен күннің беті бірнеше жыл көлегейленіп, ауаның салқындауы салдарынан динозаврлардың жұмыртқалары қатып калды. Динозаврларды баласын тірілей туатын жануарлар алмастырды. Бұлар денесін түк басқан, баласын сүтпен асырайтын сүтқоректі жануарлар еді. Кайнозой дәуірі басталды. Ең алғаш адамтәріздес тіршілік иесі Африкада бұдан 2,5 млн жыл бұрын пайда болғанымен, адам от жағып, отты меңгерудің арқасында, тек осыдан 40 мың жыл бұрын ғана табиғаттан бөлініп шықты. (Орасан қалың күл қабаты бар алау сілемінің және жануарлардың күйген сүйектерінің табылуы синантроптардың бұдан 300 млн жыл бұрын отты сақтауды ғана емес, жағуды да білгенін айғақтайды.) Адам жаратылуының қоғамдық форма ретінде алғашқы өркениеті тек 10 мың жылға жуық бұрын ғана бастапқыда Мысырда, Месопотамияда, Қытайда және Үндістанда пайда болды.

Ноосфера. Адам іс-әрекеті арқасында биосфераның жаңа құрам бөлігі - ноосфера (саналы адам сферасы) пайда болды. Бұл терминді академик В. И. Вернадский енгізді. Ноосфера ұғымы адам іс-әрекеті нәтижесінде биосфераны жаһандық қайта өзгерту дегенді білдіреді. Құлашын кең жайған ғылыми-техникалық төңкеріс жер бетін тез өзгертіп, шөлді аумақты көктемелендірді, көптеген батпақты жерлер құрғатылып, естендер және су қоймалары жасалды. Мәселен, Қытайдың орталық бөлігінде Үш шатқал алып суқоймасы жасалды. Оның құрылысы үшін 50 миллионға жуық адамды көшіру талап етілді! Жер қойнауынан орасан зор мөлшерде қазынды казып алынды. Соның өзінде орасан көп мөлшерде заттар, соның ішінде жаңа, бұрын айналымға енбеген заттар, мысалы, радиоактивті материалдар айналымға тартылды. Адамның ғарыштық ұшу іс-әрекетінің арқасында жер шегінен шығып, ең алыс ғаламшарға қол жеткізуге мүмкіндігі көңіл аударады. Адам аса терең ұңғыма қазды, өте терең шахта жасады, мұхиттың тұңғиық тереңіне қол жеткізді, стратосфераны және жердің сыртқы қабығын билеп алды. Сөйтіп ноосфера жер тереңінен де, одан тысқарыға да құлашын жайды.

Демография (грекше демос — халық) — белгілі бір халықтың, ұлттың, ұлыстың, этникалық топтың санын, құрамы мен құрылымын, аумаққа бөлінуін, өсу не кему динамикасын қоғамдық-тарихи жағдайлармен байланыстырып зерттейтін әлеуметтік ғылым саласы. Демография адам популяциясын оның көлемі мен құрылымына сәйкес, яғни жынысы, жасы, отбасылық жағдайы және этникалық шығу тегі бойынша, сондай-ақ, осы популяцияның туу, өлу және миграция коэффициенттеріндегі өзгеруі тұрғысынан статистикалық зерттеу. Демографиядағы ең басты мәселе – халықтың ұдайы өзгеруін, өсу мөлшерін, дамуын анықтау. Халықтың ұдайы өзгерісі – ұрпақ алмасу, туу мен өлу, яғни табиғи жағдай арқылы жүзеге асады. Белгілі бір аймақтағы халықтың өсу мөлшерінің өзгеруі адамдардың басқа жерлерден көшіп келуі (иммиграция) мен олардың бөтен аймақтарға қоныс аударуына (эмиграция), яғни халықтың көшу-қону қозғалысына да байланысты. Сондай-ақ халық санының өзгеруі адамдардың жасына, отбасы жағдайына, балалар санына немесе білім деңгейіне, мамандығына, әлеуметтік ахуалына орай бір күйден екінші күйге, бір топтан екінші топқа ауысуына тәуелді. Кең мағынасында алғанда, халықтың ұдайы өзгерісі дегеніміз оның санының, құрамы мен орналасуының табиғи жағдайларға және миграцияның ықпалына қарай өзгеріп отыруы. Отбасының құрылуы, оның дамуы мен күйреуі демографияда дербес мәнге ие. Демографияда халықтың және оның бөліктерінің өзгеруі тек сан жағынан ғана емес, сонымен қатар сапалық тұрғыдан да қарастырылады. Мыс., белгілі бір жастағы адамдардың санының өзгеруімен қатар олардың тұлғалық дамып-жетілуі, денсаулығындағы өзгерістері де назарға алынады. Демографияда жекелеген адамдарға қатысты әр түрлі құбылыстар барлық халықтың да, сонымен бірге дербес зерттеу нысаны ретінде оның белгілі бір топтарының да жай-күйін сипаттауға пайдаланылады. Демографиялық процестердің өзара байланыстарын, олардың әлеуметтік-экономикалық құбылыстарға тәуелділігін және халық дамуының әлеуметік-экономикалық салдарын зерттей отырып, демография халық саны мен сапасы өзгерісінің заңдары мен заңдылықтарын анықтайды. Нақтылы қоғамдық ортада өтіп жатқан халық өзгерісін сол қоғам өмірінің әлеуметтік-экономикалық жағдайлары айқындайды. Демография үшін бастысы – халықтың қоғам дамуымен өзара ықпалдасуы болып табылады. Демография әлеуметтік-экономикалық процесс заңдылықтарының жалпы халықтың ұдайы өсуіне ықпалын ғана емес, керісінше халық өсімінің қоғам дамуына тигізетін әсерін де зерттейді. Әсіресе, бұл жерде еңбек ресурстарының құрамы мен қозғалысының, сондай-ақ халықтың тұтынушы ретіндегі үлес мөлшерінің терең зерттелуі аса маңызды рөл атқарады. Зерттеулердің бұл саласын кейде «экономикалық демография» деп атайды. Демографияның міндеттерінің бірі – халықтың ұдайы өзгерісінің заңдылықтарын зерттеу негізінде мемлекет тарапынан жүргізілетін демографиялық саясат негіздерін тұжырымдау. Демографиялық процестер қоғамда қалыптасқан белгілі бір әлеуметтік қарым-қатынастарға негізделеді. Сондықтан халықты зерттеуде демография саясат, экономика, медицина, математика, этнография, т.б. бірқатар ғылымдармен тығыз байланыста болады. Олардың зерттеу әдістері мен тәжірибелерін, материалдарын пайдалана отырып, демография өз тарапынан да өзге ғылымдарға қажетті деректер береді. Демографиялық процестердің өзіндік ерекшеліктері, көбінесе халықтың табиғи қозғалыстары демографияның өзіндік зерттеу әдістерін қалыптастыруға негіз болды. Олар: әр түрлі буын өкілдері үшін жас айырымы көрсеткіштерін жасау арқылы дәл сол уақыттағы даму-құлдырау заңдылықтарын көрсететін гипотетикалық ұрпақ әдісі; когорт әдісі (адамдардың нақтылы буынының дамуын зерттеу); потенциалды демография әдісі, т.б. демографияда ғылымның басқа салаларындағыдай болжамдар жасау, оларды деректер арқылы тексеру және соның негізінде ғылым қорытынды жасау қажет. Көбінесе халықтың санын ұйымдастырылған статистика жолымен есептеу әдісі қолданылады. Сондай-ақ демографиялық коэффициенттерді пайдалану, оларды салыстыру, салғастыру тәсілдері де демографияның өзіндік зерттеу әдістерінің бірінен саналады. Демография ғылымының негізін салушы – ағылшын ғалымы Дж. Граунт. Ол алғаш рет Лондондағы тіркелген адам өлімдерінің бірнеше жылдық жлазбалары негізінде халық арасындағы өлудің көрсеткішін жасауға және оның заңдылықтарын анықтауға талпыныс жасаған. Халықтың ахуалын, оның экономикамен байланысын У.Петти және Г.Кинг (Ұлыбритания), одан соң А.Депарсье (Франция) зерттеді. XVII ғасырдада мұндай зерттеулерді математикалық әдістерді қолдану арқылы В.Керсеб (Голландия), П.В.Варгентин (Швеция), Л.Эйлер (Ресей) және т.б. жалғастырды. XIX ғасырдан бастап көптеген елдерде халықты тұрақты есепке алу жолға қойыла бастады және ол жөніндегі нақтылы талдаулар жасау мүмкіндіктеріне қол жеткізілді. А.Кетле (Бельгия), Ж.Бертильсон (Франция), У.Фарр (Ұлыбритания), В.Лексис, Г.Ф.Кнапп (Германия), т.б. көптеген статист-зерттеушілердің еңбектері нәтижесінде демографиялық процестерді сандық тұрғыдан екшеу мен талдаудың әдістері дами түсті. 1855 ж. француз ғалымы А.Гийардың еңбегінің тақырыбында «демография» термині тұңғыш рет қолданылып, автор оған «адамзаттың табиғи және әлеуметтік тарихы» деген анықтама береді. Қазақстандағы демографиялық процестерді тарихи-әлеуметтік тұрғыдан қарастырған алғашқы зерттеулер қатарында М.Шоқайдың шет ел баспасөзінде, М.Тынышбаевтың 1924 ж. «Сана» журналының 2–3-сандарында жарияланған деректерін, т.б. статистикалық еңбектерді атауға болады. Республикада бүгінгі таңдағы кәсіби демографтар М.Б.Тәтімов, Ұ.М.Ысқақов, Ә.Б.Ғали, М.Сембин, Е.Мұсабеков, С.Қарасаев, А.Елемесова, Н.Ермекова, А.Әлжанова, т.б. еңбектерінде жалпы қазақ халқының, Қазақстан халқының өсу, даму заңдылықтары зерттелді.

Қазақстанда ерекше қорғалатын табиғи аумақтар. Биосферадағы экожүйелердің бастапқы қалпын сақтап калу және корғау тірі организмдердің сан алуан түрлілігін сақтау мәселелерімен тығыз байланысты. Қазіргі кезде Жер шарында адамның аяғы тимеген және іс-әрекетінің әсеріне ұшырамаған алқаптар жоқтың қасы. Дегенмен де табиғаттың бастапқы табиғи қалпы сақталған немесе антропогендік факторлардың ықпалы онша байқала коймаған экожүйелердің біраз бөлігін табиғи эталон ретінде сақтап қалудың маңызы зор. Өйткені мұндай аумақтар антропогендік факторлар көбірек ықпал еткен аймақтармен салыстыру үшін қажет. Халықаралық қабылданған ережелерге сәйкес әрбір мемлекеттің жалпы жер аумағының 10%-ы ерекше қорғалатын табиғи аумақтар мәртебесін алуы қажет. Ерекше корғалатын табиғи аумақтарға биосфералық қорықтар, мемлекеттік табиғи қорықтар, мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар, қорықтық аймақтар, корықшалар және т.б. табиғи нысандар жатады. Соңғы деректер бойынша дүние жүзінің 100-ден астам ірі мемлекеттерінде 1000-нан астам ерекше қорғалатын табиғи аумақтар ұйымдастырылған. Мұндай аумақтардың жалпы көлемі 230 млн га жерді алып жатыр. Бұл жер бетіндегі құрлықтың 1,6%-на тең. Қазақстанда ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы заң 1997 және 2006 жылдары қабылданды. Мұндай Республикалық маңызы бар ерекше қорғалатын табиғи аумақтар ұйымдастырылу мақсаттарына және табиғат корғау ережелеріне сәйкес бірнеше топқа бөлінеді.

1. Мемлекеттік ұлттық қорықтар.

2. Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар.

3. Мемлекеттік табиғи резерваттар.

4. Мемлекеттік корықтың аймақтар.

5. Мемлекеттік табиғи қорықшалар.

6. Мемлекеттік табиғат ескерткіштері.

7. Мемлекеттік зоологиялық бақтар.

8. Мемлекеттік ботаникалық бақтар.

9. Мемлекеттік дендрологиялық бақтар және т.б.

Биосфералық қорықтарЕрекше қорғалатын табиғи аумақтардың соңғы кезде ұйымдастырылып жүрген түріне — биосфералық қорықтар жатады. Биосфералық қорықтар дүние жүзіндегі кейбір ауқымды аймақтардың табиғатын қорғау және сақтап қалу мақсатында ұйымдастырылады. Онда табиғат қорғау шаралары халықаралық деңгейде жүргізіледі. Мұндай қорықтар табиғаты онша өзгеріске ұшырамаған экожүйелерде ұйымдастырылып, табиғатта үздіксіз болып жататын өзгерістерге бақылау жасалынып талданады. Биосфералық қорықтардың аумағы бірнеше белдемдерге (ішкі, шекаралық және шаруашылық) бөлініп, ғылыми зерттеу жұмыстары жүргізіледі. Қазір дүние жүзінде 350-ге жуық биосфералық қорық ұйымдастырылған Қазақстандағы Қорғалжын және Наурызым қорықтарына биосфералық қорық мәртебесі берілген. Қорғалжын қорығы, Ақсу-Жабағылы, Алматы, Марқакөл және Батыс Алтай қорықтары таулы алқаптың табиғат байлығын қорғайды. Мысалы, Ақсу-Жабағылы қорығында сарыбауыр аяқсыз кесіртке, үнді жайрасы, Алматы қорығында орақтұмсық, ілбіс, т.б. қорғалады. Ал Алакөл қорығында қара мойнақ шағала, т.б. қорғауға алынған.

Мемлекеттік табиғи қорықтар. Біздің елімізде ерекше корғалатын табиғи аумақтардың негізгі түрі — мемлекеттік табиғи қорықтар. Қорықтар ғылыми мекемелер қатарына жатады. Қорық аумағында ешқандай шаруашылық жұмыстары жүргізілмейді, онда тек ғылыми-зерттеу жұмыстары ғана жүргізіледі. Сондықтан қорық аумағында жоғары білімі бар арнайы мамандар ғылыми зерттеу жұмыстарымен айналысады. Қазір Қазақстанда 10 мемлекеттік табиғи қорық бар. Қорық аумағындағы барлық табиғат байлықтары түгелдей катаң түрде қорғалады. Сонымен бірге қорықтар белгілі бір экожүйелерді қорғау мақсатында арнайы ландшафтыльщ аумақтарда ұйымдастырылады. Мысалы, шөлді, далалы, су-батпақты және т.б. экожүйелердің қорықтары деп бөлінеді. Наурызым қорығы Далалы аймақта ұйымдастырылған Наурызым, Үстірт және Барсакелмес қорықтары шөлді аймақтың табиғи бірлестіктерін қорғау мақсатында ұйымдастырылған. Бұл қорықта 1953 жылы Түрікменстаннан әкелініп құлан жерсіндірілді. Алтынемел ұлттық табиғи саябағында да жерсіндірілген. Ал Қорғалжын қорығы сулы-батпақты алкаптың табиғат байлығын қорғайды. Келешекте Торғай, Сарықопа жәнө Тарбағатай қорықтарын ұйымдастыру көзделуде. Ұлттық табиғи саябақтарҰлттық табиғи саябақтарда табиғат қорғау жұмыстарымен бірге табиғат қорғауды насихаттау, экологиялық білім мен тәрбие беру, туризмді үгіттеу жұмыстары қоса жүргізіледі. Елімізде 10 ұлттық табиғи саябақ ұйымдастырылған. Ұлттық табиғи саябақтар көбіне табиғаттың көрікті жерлерінде ұйымдастырылып, шаруашылық жұмыстарды табиғат қорғау жұмыстарымен үйлесімді жүргізуге ерекше мән беріледі. Шарын каньоны.Елімізде соңғы жылдары Шарын (2004 ж.), Сайрам-Өгем (2006 ж.) және Көлсай көлдері (2007 ж.) ұлттық табиғи саябақтары ұйымдастырылды. Алдағы уақытта елімізде тағы да 5 ұлттық табиғи саябақ (Жоңғар Алатауы, Ақсу-Лепсі, Бұйратау, Зайсан, Ақжайлау) ұйымдастыру қарастырылуда. Табиғи қорықшаларТабиғи қорықшалар — белгілі бір ерекше табиғи аумақтардағы барлық табиғат байлықтарын кешенді корғауға немесе өсімдіктер мен жануарлардың жеке түрлерін корғау мақсатында үйымдастырылады. Сондықтан қорықшалар кешенді, зоологиялық, ботаникалық, геологиялық және т. б. деп бөлінеді. Кейде қорықшалар уақытша (он не жиырма жыл мерзіміне) немесе тұрақты түрде ұйымдастырылады. Қорықшаларда табиғат корғау жұмыстары онша қатаң түрде жүргізілмейді және шаруашылық жұмыстардың жекеленген түрлеріне ғана тыйым салынады. Табиғат ескерткіштеріТабиғат ескерткіштері — көбіне тарихи-табиғи және ғылыми мәні зор жеке табиғат нысандарын ғана (өсімдіктердің, жануарлардың жеке түрлері, үңгірлер, сарқырамалар және т.б.) қорғауды көздейді. Олардың ғылыми-танымдық мәніне ерекше көңіл бөлінеді. Елімізде республикалық мәні бар "Қаз қонақ" (Ертіс өзенінің жағалауында), "Шарын шаған тоғайы", "Шынтүрген шыршалары" (Алматы облысында) "Баум тоғайы" (Алматы қаласында) жәнө т.б. табиғат ескерткіштері бар. Табиғи резерваттарЕрекше қорғалатын табиғи аумақтардың жаңа түрі — табиғи резерваттар. Елімізде Ертіс өзенінің алқабындағы реликті қарағайлы ормандарды қорғау мақсатында 2003 жылы "Ертіс орманы" және "Семей орманы" деген табиғи резерваттар ұйымдастырылды. Табиғи резерваттарда қорықтық белдем де, шаруашылық жүргізілетін алқаптар да бірге қорғалады. Табиғи резерваттарда, негізінен, биологиялық сан алуан түрлілікті сақтауға және оны қалпына келтіруге айрықша көңіл бөлінеді.

Йод тапшылығының басқа аурулардан зардабы еш кем емес. Өткен жылғы денсаулық сақтау ұйымының берген мәліметі бойынша, әлемде 650 млн адам осы дертпен күресуге мәжбүр екен. Ал, 2 млрд адам ағзасында осы дерттің айқын белгілері көрініс берген. Біздің еліміз йод жетіспейтін аймақтардың қатарында. Сол себепті де, бізді алаңдатып отырған мәселе көп. Денсаулығы қалыпты адам бір күнде 150 микрограмм йод тұтынуы қажет. Бұл қажеттілік өтелмесе, адам ағзасы түрлі ауруға шалдығады. Йод жетіспеушілігі иммунитеттің әлсіреуін тудырып, ағзаның түрлі инфекцияларға қарсы тұру қабілетін төмендетеді. Сондай-ақ, қолдардың дірілдеуі, тахикардия, эндемиялық жемсау ауруларының басталуы да осы йод тапшылығына байланысты пайда болады. Қазақ Тағамтану академиясының мамандары жүргізген зерттеу кезінде йод жетіспеушілігі сезілетін елде тұратын балалардың интеллектуальдық деңгейі өзге балалардан 10-15%-ға дейін артта қалып қоятындығы анықталды. Сондықтан, ана құрсағындағы баланың йод жетіспеушілігіне шалдықпауын қадағалау дәрігерлердің назарынан тыс қалмауы маңызды. Әлемдік алаңдаушылық тудырып отырған йод жетіспеушілігі балалар үшін аса қауіпті. Олардың ақыл-ойының дамуына кедергі келтіріп, өсуін тежеп, кретинизмнің басталуы мүмкін. Ал, жүкті әйелдердегі йод тапшылығын емдеуге баса назар аудармаса, нәрестенің денсаулығына қауіп төнеді, олардың түсік тастау қаупі де екі есеге артады. Біздегі топырақ пен судың, өзге де өндірілетін өнімдер құрамында йод мөлшері аз. Мұның салдары, әсіресе, Шығыс пен Оңтүстік Қазақстан облыстарында байқалады. Осы аймақта тұратын әрбір бесінші адамның біреуі эндемиялық жемсау ауруының зардабын тартып келеді. Эндемиялық жемсау дертіне шалдыққандардың санатында қыз балалар көп екен. Бұл дерт түрі 6-7 жастан басталып, баланың жасы өскен сайын ұлғая береді. 2009 жылы йод тапшылығынан пайда болатын аурулардың алдын алу туралы заң қабылданды. Йод тапшылығын тамырымен жою мақсатында бірқатар кешенді шаралар ұйымдастырылды. Йод тапшылығын жою мақсатында халық тұтынатын тағам түрлерінің барлығына йод қосу ісі қолға алынды. Су, сүт, нан тағамдарына йод қосу арқылы көптеген аурулардың алдын алу көзделіп жатыр. Бірақ, йодтау тәсілінің өзіндік күрделілігі де бар екен. Сондықтан, біздің йодталған тұзды пайдалану көрсеткішіміз 80%-дан әріге аса алмай отыр. Ал, жаппай йодталған тұзды тұтынатын елдерде бұл көрсеткіш 90%-дан жоғары. Осындай пайыздық алшақтықтан йодты жаппай пайдаланатын елдердің арасынан ойып тұрып орнымызды алуға мүмкіндік жоқ. Мамандарымыз йод тапшылығын тағамға йодталмаған тұзды пайдаланумен байланыстыруда. Күнделікті өмірде тұзсыз ас ішпейтініміз белгілі. Алайда, біз тұтынатын тұздың барлығы бірдей йодталған дей алмаймыз. Міне, сол себепті де, көптеген ауруға есігімізді айқара ашып отырған жайымыз бар. Йод тапшылығын жою үшін әлем елдері ас тұзын йодтау мәселесін қолға алды. Біз де әлемдік үрдістен қалмай, тұз өндірушілер қауымдастығымен тығыз қарым-қатынас жасауға ұмтылдық. Йод тапшылығының алдын алуда йодты ас тұзын пайдалану айтарлықтай нәтиже беретінін байқадық. Десек те, тағам өндірушілер арасынан тұтынушыларды алдайтындары да табылып жатыр. Сыртында йодталған деген жазуы бар тұздың құрамынан йод табылмаған жағдайлар да тіркелген. Бұл сөзімізге Тамақтану академиясының медициналық-демографиялық зерттеу нәтижесі дәлел бола алады. Зерттеу барысында 5844 отбасының 29%-ы йодталған тұзды, ал,13,4%-ы сыртқы жазуы бойынша ғана «йодталған» тұзды қолданып келгенін анықтады. Біздің ағзамыздағы йодтың 90%-ы күнделікті жейтін асымыз арқылы келеді екен. Демек, дұрыс әрі пайдалы тамақтанудың маңызы ерекше. Ол үшін құрамы йодқа бай тағам өнімдерін тұтынуды әдетке айналдырғанымыз жақсы нәтиже берері сөзсіз. Йод тапшылығына қарсы тұруда теңіз қырыққабатын, сүт, жұмыртқа, ет өнімдерін дұрыс пайдалануды аурудан қорғанудың басты қалқаны ретінде қолдануға болады. Мәселен, өсімдік өнімдеріндегі йод мөлшері 60-150, ал, жануарлар өнімдерінде 30-70, суда 8 микорграмм екен. Сонымен қатар, тағамды өңдеу кезінде оның 14-65%-ға дейінгі мөлшері жойылып кетеді. Біз айтқан пайыздық көрсеткіштерді қаперіңізге ала жүріп, тағам құрамындағы йодтың болуын қадағалау арқылы денсаулығыңызға қамқорлық жасай аласыз. Дені сау ұрпақты өмірге әкелу үшін алдымен ананың денсаулығы қалыпты жағдайда болуы керек. Өмірге сәби әкелу үлкен дайындықты талап етеді. Йод жетіспеушілігін қалыпқа келтіру мақсатында дәрігер жазып берген дәрілер көмегімен емделіп барып қана бала көтергені дұрыс. Алайда, көпшілігі мұны есінде ұстай бермейді. Халықтың байлығы – дені сау ұрпақ. Демек, аналардың жауапкершілігі зор. Гипотириоз, яғни, йод жетіспеушілігі жүкті әйелдер үшін аса қауіпті. Аурудың асқынуынан сәбидің өлі туылуы да әбден мүмкін. Жалпы, бұл дерттің тартқызар азабы аз емес. Жүйке талшықтары шаршап, адамда әлсіздік пайда болады. Есте сақтау мүмкіндігі азаяды. Кейбір жағдайда жүректің минуттық соғу көлемінің кемуінің арты миокард гипоксиясы ауруымен жалғасып жатады. Көпшілік жағдайда йод тапшылығы қаныаздықты тудырады. Ал, аурудың алдын алу үшін құрамында йоды көп өнімдерді күнделікті жеп тұрған пайдалы. Йод жетіспеушілігі ауруларының мәселесі әлемдік денсаулық сақтау саласында маңыздыларының бірі болып саналады. Оның маңыздылығы аталған аурудың кең етек жаюымен анықталады, йод жетіспеушілігі ағзаға қалыпты қабылданып отыратын йодтың жеткілікті дәрежеде болмауынан пайда болады. Йод жетіспеушілігі ауруларының мәселесін шешу, әсіресе, Қазақстан үшін маңызды. Өйткені қазіргі таңда біздің елімізде йод жетіспеушілігінің тиімді алдын алу бағдар­ламасының жоқтығы тұрғылықты халықтың әртүрлі топтарында қалқанша безінің эндемиялық ұлғаюына әкеліп соқтырып отыр. Мұның ішінде балалар мен бала туу жасындағы әйелдер де бар. 1999-2002 жылдар аралығында Зельцер мен Базарбекованың кездейсоқ таңдау әдісімен жүргізілген зерттеуге 6 және 16 жас аралығындағы 9169 бала, 15-49 жас аралығындағы 951 қыз бала және әйелдер қа­тысты. Зерттеу нәтижесінде қалқанша безінің эндемиялық ұлғаюы 4206 балалар мен жасөспірімдерде (45,8%) кездескен.

Ауылдық елді мекендердің урбанизациясы және оның салдары. Ауылдық жерлерге тән қоршаған орта ластануларының шығу көздері: мал шаруашылығы, құс шаруашылығы, пестицидтер мен минералдық тыңайтқыштарды қолдану, ауылшаруашылық өнімдерін шығару және өңдеуРесми деректерге жүгiнсек, тек қана 2000-02 жылдары елiмiзде 300-ге жуық елдiмекен өзiнен-өзi тарап кеттi. Жергiлiктi әкiмдiктердiң деректерi бойынша, 2004 жылы тұрғын халқы жоқ, бiрақ таратылмаған 136 елдiмекен болған. Жалпы, 7 193 869 тұрғын тұратын 7660 ауылдық елдiмекеннiң 1062-сi – даму әлеуетi жоғары топқа , 5664-i – орташа, 776-сы – әлсiз топқа жатқызылған. 22 ауылдың экология­лық жағдайы өте нашар делiнген. Мәселен, Атырау облысында радиациялық аяның деңгейi жоғары – 2, сапалы ауызсудың жоқтығына байланысты Қызылорда облысында – 14, Оңтүстiк Қазақстан облысында – 1 елдiмекен тiлге тиек етiлген. Ал Ұлттық халық санағының қорытынды деректерiне сүйенсек, республика хал­қының 46 пайызы ауылдық жерлерде өмiр сүруде. Нақтырақ айтсақ, 7 365 700 азамат елдiмекендерде түтiн түтетiп отыр. Сондай-ақ, Ауыл шаруашылығы министрлiгi өткен жылдың шiлде айында мынадай деректердi ұсынды. “2008 жылы республика бойынша 2004 жылмен салыстырғанда даму әлеуетi жоғары ауылдық елдiмекендердiң саны 1266 бiрлiкке артқан. Ал даму әлеуетi төменi 492 бiрлiкке кемiген. 2009 жылдың 1 қаңтарында республика бойынша 7093 ауылдық елдiмекен бар. Оның iшiнде, 2473-i – жоғары, 4490-ы – орта, 103-i – төменгi даму әлеуетiне жатады. 27 елдiмекенде мүлде тұрғын жоқ”. 2000-09 жылдарда Қазақстандағы елдiмекендердiң саны қаншаға кемiген сонда? Барлап қарап, есепшотқа салдық. Ал­ғашқы екi жылда “өзiнен-өзi тарап кеткен” 300 ауылға бағдарламаның орындалу барысында кемiген және 567 елдiмекендi қостық. Тоғыз жылда нақ 867 ауылдың орны ойсырап қалды.Неге кезiнде айрандай ұйып тiршiлiк етiп отырған ел ашыған сүттей iрiп кеттi? Жұрт неге үдере көшуде? Халықтың ауылда өмiр сүруге неге құлқы, құлшынысы жоқ? Осы сауалдарға да жауап iздедiк. Ауылдық аймақтарды дамыту туралы дәл осы бағдарлама қабылданғанда қордаланып қалған түйiндi мәселелердi шешу көзделген-дi. Әсiресе, ауызсу құбырын тарту, қатқыл жол салу, электр қуатымен қамтамасыз ету, газдандыру, байланыс жүйесiн реттеу, әлеуметтiк инфрақұрылым: денсаулық сақтау, бiлiм беру, қоғамдық қауiп­сiздiк және құқықтық қызмет көрсету iсiн жолға қою сынды мәселелер талқыға салынған болатын. Мәселен, 2003 жылы республикадағы ауылдардың 72 пайыздан астамында су құбыры тартылмаған. Анықтап айтқанда, 5543 елдiмекенде таза ауызсу жоқ. Оның 4862-сi құдықтан, бұлақтан су алып iшкен. Қалғанында мұның өзi жоқ. Әсiресе, таза ауызсуға мұқтаждық көрген ауылдардың саны Ақтөбеде – 386, Шығыз Қазақстанда – 664, Батыс Қазақстанда – 426, Қостанайда – 667, Павлодарда – 451, Солтүстiк Қазақстанда – 605-ке жеткен. Қажет десеңiз, сол жылдары республикада 265 ауыл жарықсыз, майшаммен отырған. 6290 елдiмекенде мүлде денсаулық сақтау нысандары болмаған. 479 ауылдың мектебi талап­қа мүлде сай емес, 735 ауылда тiптi бiлiм ошағының өзi жоқ. Мiне, бұл бағдарлама осы сарындас күрмеуi көп күрделi мәселелер таудай үйiлiп тұрғанда қабылданған-ды. Арада 7 жыл өттi. Осы уақыт аралығында не өзгердi? Нақты қандай жұмыстар атқарылды? Ауыл халқының тыныс-тiршiлiгi түзелiп, түтiнi түзу шыға бастады ма? Ауыл шаруашылығы министрлiгi 2009 жылы аталған бағдарламаның орындалу барысы туралы талдау жасады. Онда айтылған ақпарат жөнiнде бұрын да жаздық. Келтiрiлген деректерде кейбiр мәселелер ашық айтылмады. Мәселен, республикадағы 7093 елдiмекеннiң қаншасында мектеп, қаншасында денсаулық сақтау нысаны бар екенiн, қаншасы ауызсумен қамтылғанын, қаншасына қатқыл жол салынғанын, анық санын жазбаған. Неге? Ол жағы түсiнiктi. Жағымсыз дерек айтылмауы тиiс. Әлi күнге елiмiздiң 116 ауылына электр энергиясы жетпегенi, 6522-сiне газ құбыры тартылмағаны тағы бар. Мәдени демалыс ұйымдарының халiн айтпасақ та белгiлi. Асылы, Қазақстан Республикасының ауылдық аймақтарын дамытудың 2004-10 жылдарға арналған мемлекеттiк бағдарламасынан қандай нәтиже күтiлдi? Бiлетiнiмiз, ауылдық аймақтарда 5480 жаңа кәсiпорын ашу, 2411 ауылдық елдiмекендi таза ауызсумен қамту, 178 ауылға жаңа электр желiсiнiң құрылысын жүргiзу және 1470 ауылдың электр желiлерiн қайта жөндеу, 90 ауылға су жаңа қатқыл жол төсеу, 2038 ауылдың автожолына күрделi жөндеу жүргiзу, 1294 ауылдың тас жолын бабында ұстау, 1631 ауылға газ құбырын тарту, 529 елдiмекенге мектеп, 325 ауылға аурухана салу, халықаралық және iшкi көшi-қонды реттеу, тағысын тағылар жоспарлан­ған-ды. Тәттi уәде үйiлiп-төгiлгенi көрiнiп-ақ тұр. Алайда, нәтижесi... Үкiметтiң нақты қандай жетiстiкке жеткенiн қайдам, әйтеуiр, ауыл мәселесi әлi күнге өзектiлiгiн жоғалтпай тұр. Тығырыққа тiрелген ауыл халқының үдере көшуi тыйылар емес. Неге? Өйткенi, шалғайда жатқан елдiмекендердi былай қойғанда, аудан орталықтарына жақын ауылдардың өзiнде шешiлмеген мәселе шаш етектен. Бiрiнде, мектеп жоқ. Екiншiсiнде, қатқыл жол төселмеген. Үшiншiсiнде, таза ауызсу құбыры тартылмаған. Төртiншiсiнде... Осылай жалғаса бередi. Жығылғанға жұдырық, ауылда жұмыссыздардың саны көп-ақ. Екi қолға бiр күрек таба алмай әлек.Жақында ҚР Парламент сенатының депутаты Қ.Айтаханов премьер-министр К.Мәсiмовке дәл осы бағдарламаға байланысты былай деп депутаттық сауал жолдады: “Бiрiншiден, бағдарламада көрсетiлген негiзгi мақсаттар мен ондағы қойылған мiндеттер толық орындалды ма? Ауылдық аумақтардың әлеуметтiк-экономикалық дамуына, экология­лық қауiпсiздiгiне байланыс­ты ауыл тұрғындарын әлеуметтiк және инженерлiк инфрақұрылым қызметтерiмен қамтамасыз ету нормативтерi мен стандарт­тары әзiрлендi ме және сол стандарттарды енгiзу бойынша қандай жұмыстар атқарылды? Екiншiден, бағдарламаның “Заңнамалық қамтамасыз ету” тармағындағы ауылдардың дамуына басымдық беретiн норма­тивтiк құқықтық құжаттарды қабылдау қашан толығымен орындалады?Үшiншiден, алдағы бес жылға ауыл тұрғындарының әлеуметтiк және инфрақұрылымдық жағда­йын жақсарта түсуге бағытталған ауылдық аумақтарды дамытудың мемлекеттiк бағдарламасы қабылдана ма?”Дәл осы сауалдардың диiрменге түскенiне мiне, 20 шақты күн толды. Үкiмет әзiрге үн-түнсiз. Әрине, қандай жауап болатыны, берiлген жауаптың өзi қаншалықты шындыққа жанасатыны және белгiсiз. Әйтсе де, сәтi түскенде шешiле сөйлейтiн шенеунiктердiң құлағына алтын сырға. Бұл басты мақсат – есеп беруде емес, ауыл хал­қының тұрмысын түзеуде. Ауылдық аймақтардың тұрмысын түзеу үшiн ащы болса да, бүгiнгi тiршiлiгiн ашып айтқан дұрыс-ақ.

Антропогенез (грек. anthropos – адам, genesіs – шығу тегі) – антропология ғылымының адамның шығу тегін, даму тарихын, оның жеке биол. түр болып қалыптасуын және адамзат қоғамының даму кезеңдерін әрі жаратылыстану, әрі қоғамдық ғылымдарға сүйене отырып зерттейтін негізгі саласы. Бұларды шешуде антропогенез приматология, эмбриология, физиология, психология, геология, археология, этнография, тіл білімі сияқты ғылымдардың нақты деректеріне сүйенеді. Ч. Дарвиннің эволюциялық білім жүйесі бойынша адам тегі адам тәріздес маймылдан пайда болған, яғни адам баласы биол. жағынан бір түрге жатады деп дәлелденді. Бұл ілім адам эволюциясын үлкен үш дәуірге бөледі: 1.ең алғашқы адам тегінің өкілдері болып адам тәрізді маймылдар (антропоидтер) саналады. Олар негізінде екі аяқпен жүріп, қимыл жасаған. Дайын табиғи тастарды, таяқты және жануарлар сүйегін сол күйінде қол қаруы ретінде пайдаланған. Бұларды ғылымда жоғары сатыға дейін жетілген екі аяқты приматтар деп атайды. Өмір сүрген кезеңі бұдан 2–3 млн. жыл бұрын;2.эволюция даму жолдарымен жетілгендер қатарына архантроп пен палеоантроптар жатады. Олар қолдан құрал-саймандар жасай білген және қауымдасу түрі біршама жүйеленген. Тіршілік еткен уақыты бұдан 1 млн. жыл бұрын;3.ең соңғы эволюция дәуірде бүгінгі адамдардың түрі – неантроптар қалыптасқан. Бұлар соңғы палеолит дәуірінде, яғни 40–50 мың жыл бұрын өмір сүрген. Ең алғашқы приматтар өкіліне австралопитектер жатады. Олардың сүйектерінің көп табылған жерлері Оңтүстік және Шығыс Африканың ашық қыраттары. Бұлардың тік жүргендігі, тастан қарапайым құралдар жасап пайдаланғандығы анықталды. Маңдай бітісі, саусақтарындағы буын сүйектерінің саны, қолқа доғасынан шығатын артерияның тарамдалу тәртібі, өкпесінің үлестерге бөлінуі адамға ұқсас. Бірақ мұның бәрі тікелей емес, қарапайым ғана ұқсастықтар. Сондықтан қазіргі маймылдардың бір де бірі адам тегі болып есептелмейді. Австралопитектер бұдан 4,5–1 млн. жыл бұрын өмір сүрген. Оларды антропологтар Л.Лики, Р.Лики (Англия), Д.Джохансон, Т.Уайт (АҚШ), т.б. зерттеді. Көне адам тегінің бірі – шамамен бұдан 2 млн. жыл бұрын өмір сүрген презинджантроптар. Ғылымда оларды «Homо habіlіs» яғни іскер адам деп атайды. Өйткені олар аз болса да тас, ағаш сынықтарына біршама өңдеулер жасап, құрал ретінде пайдаланған. Адам тегінің келесі даму сатысына архантроптар жатады. Олардың сүйектері Азияда (питекантроп, синантроп), Шығыс және Солтүстік Африкада (атлантроп), Батыс Еуропада (Гейдельберг және Вертешселлеш адамдары) табылған. Бұл дәуірдегі адамдар шель мен алғашқы ашель мәдениеттерін жасаған. Ежелгі адамдардан ертедегі адамдар (палеоантроптар – неандерталь адамы), олардан қазіргі адамдардың арғы тегі кроманьон адамы, есті адам (неоантроптар) пайда болған. Морфология ерекшеліктері бүгінгі адамдарға жақын. Антропогенездік зерттеулері есті адамдарда бұрынғы адам тектерінің кейбір белгілерінің қайталануын (рудимент, атавизм), эмбрионалдық, анатомиялық, биохимиялық, т.б. ұқсастықтарды, әлеуметтік ерекшеліктерді (еңбек құралдарын жасау, пайдалану, т.б.), әр түрлі тағамдар әзірлеу, отты пайдалану, ойлау, сөйлеу қабілетін, т.б. жағдайларды анықтады. Бұл кезде жасанды тұрақжай пайда болды, еңбек құралдары күрделене түсті. Әлеуметтік ұйымшылдыққа бейімделу байқалды. Тілдің пайда болуының арқасында әлеум. қарым-қатынас жоғары сатыға көтерілді. Мұның барлығы қосылып табиғи ортаға бейімделуінің арқасында үйлесімділік тапты. Барлық адам баласы биологиялық бір түрге (Homo Sapіens) жататын болып қалыптасты. Демек, Homo Sapіens-тың тарихи дамуы тоқтамай, жалғасып жатыр. Қазақстан жерінде ежелгі адамдар тұрақтары Оңт. Қазақстанда (Қаратау, Жетісу), Батыс Қазақстанда (Маңғыстау, Мұғалжар), Орт. Қазақстанда (Сарыарқа, Балқаш) көптеп табылған.

Антропогенездің қозғаушы күштері. Адам эволюциясындағы антропогенездің биологиялық факторларыАдам — органикалық дүние эволюциясында ең соңында пайда болған биологиялық түр. Органикалық дүниеде болатын тұқым қуалайтын өзгергіштік, тіршілік үшін күрес және табиғи сұрыпталу адам эволюциясында да маңызды орын алады. Адам эволюциясындағы мұндай табиғи заңдылықтарды Ч.Дарвин нақтылы мысалдармен дәлелдеп берді. Осындай табиғи әсерлердің нәтижесінде ертеде тіршілік еткен адамтектес маймылдардың денесінде елеулі анатомиялық және физиологиялық өзгерістер пайда болды. Адамтектес маймылдар бірте- бірте тік жүруге көшіп, қол мен аяқтың қызметі бір-бірінен бөліне бастады. Қолдары еңбек құралдарын жасауға дағдылана түсті. Табиғи сұрыпталу адамдардың жеке топтарының еңбек құралдарын жасауды жетілдіре түсуіне, ұжымдасып аң аулауына, қарттарға қамқорлық жасалуына колайлы жағдай туғызды. Фридрих Энгельс Осындай іс-әрекеттердің нәтижесінде жекелей сұрыпталумен бірге, топтық сұрыпталу жүріп отырды. Бірақ антропогенезді тек қана биологиялық заңдылықтармен түсіндіруге болмайды. Бұл арада әлеуметтік өмірдің де елеулі орын алатынын Фридрих Энгельс (1820—1895) өз еңбектерінде дәлелдеп берді. Ол, әсіресе еңбектің, қоғамдасып тіршілік етудің, ақыл-ойдың және сөздің маңызын атап көрсетті. Еңбек — адам эволюциясының маңызды факторларының біріКез келген еңбек құралдарын дайындау үшін адам еңбек етуі қажет. Еңбек құралдарын жасау қол арқылы жүзеге асады. Фридрих Энгельс адамның қалыптасуындағы еңбектің рөлін жоғары бағалады. Ол:"Еңбек — адамзат өмірінің бірінші негізгі шарты, адамды адам еткен еңбек деген дәрежеде айтуға тиістіміз", — деп жазды. Олай болса, еңбек антропогенездің басты әлеуметтік қозғаушы күші болды. Адам өз еңбегі арқылы еңбек құралдарын жасай алады. Кейбір адамтектес маймылдар қарапайым құралдарды пайдалана алғанымен, еңбек құралдарын жасай алмайды. Жануарлар табиғатқа өз тіршілік әрекеті арқылы ғана әсер етеді. Ал адам өзінің саналы еңбегі арқасында табиғатты өзгерте алады. Адамның табиғатқа әсері орасан зор және сан қилы болады. Еңбек етудің нәтижесінде біздің ежелгі маймылға ұқсас ата тегімізде морфологиялық және физиологиялық өзгерістер пайда болды. Оны антропоморфоз деп атайды. Адам өз еңбегі арқылы өзіне де өзгерістер енгізді. Еңбек — адам эволюциясына тән негізгі фактор. Маймылдар алғашында ағаш басында өрмелеп жүріп тіршілік еткен. Кейіннен ағаштан жерге түсіп күн көрген. Олардың тіршілігіндегі бұл өзгеріс бірте-бірте екі аяғының көмегімен тік жүріп, өмір сүруіне жағдай жасады. Адамның екі аяғымен тік жүруі — "маймылдан адамға өтуде шешуші қадам болды" (Энгельс). Тік жүрудің нәтижесінде адамның омыртқа жотасында "S" әрпі тәрізді иіліс-бұрылыс пайда болып, ол Денеге солқылдақтық қасиет берді. Ал аяқтың басы (табан сүйектері) күмбездене түсті, жамбас сүйектері жалпайып, сегізкөзбен байланысы артты, жақсүйектері бұрынғыдан жеңілдене түсті. Мұндай өзгерістер тұқым қуалаушылықтың нәтижесінде, миллиондаған жылдар бойы жүріп отырды. Сондықтан да адам бірден тік жүріп кеткен жоқ. Тік жүруге көшудің де өз қиындықтары болды. Тік жүру жүріс жылдамдығын баяулатты, сегізкөздің жамбаспен тұтаса байланысуы ұрпақ тууды қиындатты. Адам денесінің ауыр салмағы жалпақ табандылыққа жағдай жасады. Оның есесіне қолдың жерден босауы еңбек құралдарын жасауға едәуір жеңілдік туғызды. Қорыта айтқанда, тік жүруге көшу адам эволюциясындағы ең негізгі басқыш болды. Адамның алғашқы қалыптасу кезеңінде қол нашар дамығандықтан, ол қарапайым ғана құралдар жасай білді. Бірте-бірте осындай белгілер тұқым қуалау арқылы ұрпақтарға беріліп отырды. Ф. Энгельс: "Қол — еңбек ету құралы ғана емес, сонымен бірге — қол еңбектің өз жемісі", — деп түсіндірді. Маймылға ұқсас ата тектеріміз алғашында өздері өмір сүрген жерлердегі тастан, жануар сүйектерінен өте қарапайым құралдар жасап пайдаланды. Мұның өзі олардың ой- өрісіне, мінез-қылығына әсер етті әрі еңбек құралдарын жетілдіре түсуіне де септігін тигізді. Адамның еңбек етуге дағдылана түсуі антропогенездегі әлеуметтік әсерлердің ықпалының артуына септігін тигізеді. Биологиялық заңдылықтардың адам өміріне әсері бірте-бірте бәсеңдей түсті.

Қоғамдасып тіршілік ету — адам эволюциясының қозғаушы күшіКез келген жануарлардың тіршілік әрекеті рефлекстер мен түйсіктер (инстинктер) арқылы ғана жүзеге асады. Жануарлардың топтасып тіршілік етуге көшуі тек табиғи сұрыпталу арқылы ғана жүріп отырды. Адамның ең ежелгі маймылға ұқсас ата тектері де топтасып өмір сүрді. Олардың еңбек етуі де қоғамдық сипатта болды. Сондықтан Ф.Энгельс адамның арғы ата тегін топтасып тіршілік еткен маймылдардан іздестіру керек екенін атап көрсетті. Топтаса жүріп еңбек еткендіктен, олардың арасында өзара қауымдық қарым-қатынас калыптаса түсті. Еңбек қоғам мүшелерінің қауымдасуына септігін тигізді. Олар ұжым болып аң аулауды, жыртқыш аңдардан қорғануды үйренді, қоғамдасып бала тәрбиесіне көңіл бөлді. Ересектер өз өмір тәжірибелерін ұрпақтарына үйретті. Адам бірте-бірте отты пайдалануды және оны сақтауды үйренді. Адамның арғы ата тектері бірте-бірте өсімдіктекті тағамдарды пайдаланудан жануартекті тағамдарды көбірек пайдалануға көшті. Етті тағамдар адам организмін қажетті өте сапалы аминқышқылдарымен қамтамасыз етті. Ол үшін олар аң мен балық аулау құралдарын жасауды жетілдіре түсті. Жануартекті тағамға көшу адам организміне де өзгерістер енгізді. Мысалы, адам ішегінің қысқаруы, шайнау бұлшық еттерінің жетіле түсуі, т.б. Отты пайдалану адамның арғы ата тектеріне көп жеңілдіктер мен мүмкіндіктер туғызды. Қоғамдасып тіршілік ету жағдайы адамның арғы ататектерінің табиғатты танып білуіне, өмір тәжірибелерінің жинақтала түсуіне мүмкіндік жасады. Олардан бір-бірімен ымдау, ишарат және дыбыс шығарып хабарласуды талап етті. Ең ежелгі адам пайдаланған сөздер еңбекпен тікелей байланысты болды. Бірте-бірте көмекейдің, ауыз қуысындағы мүшелердің құрылысы сөйлеуге байланысты өзгерді. Тұқым қуалау және табиғи сұрыпталу арқылы айқын сөйлеу мүшелері қалыптасты. Адам да жануарлар сияқты сезім мүшелері арқылы сыртқы орта тітіркендірулерін қабылдайды. Бұл — бірінші хабаршы жүйе арқылы жүзеге асады. Екінші хабаршы жүйе адамның жоғары дәрежелі жүйке қызметіне тікелей байланысты. Адамның арғы тектерінің өзара сөзбен қарым-қатынас жасауы адам миының дамуына, ойлау қабілетінің арта түсуіне ықпал жасады. Сөз бірте-бірте тәрбие құралына айналды. Сөз арқылы адамдар арасындағы қарым-қатынас арта түсіп, қоғамдық байланыс дамыды. Адамның арғы ата тектерінің эволюциясында биологиялық және әлеуметтік факторлар бірлесе ықпал жасады. Қоғамдық қарым-қатынастардың қалыптасуына сәйкес адамдар арасында табиғи сұрыпталу өз мәнін бірте-бірте жойды. Оның есесіне әлеуметтік фактор (еңбек ету, сөз) адам эволюциясында негізгі орын алды. Ойлау, сөйлеу, ұжымдасып еңбек ету қабілеттері ешқашан тұқым куаламайды. Тек адамның морфологиялық және физиологиялық ерекшеліктері ғана тұқым куалайды. Кейде адам қоғамынан тыс тәрбиеленген жас балаларда (кейбір аңдар асырап алған) ойлау, сөйлеу қабілеттері мүлде дамымайтыны анықталды. Қоғамдық құрылыста әрбір аға ұрпақ өз білімін, өмірлік тәжірибелерін кейінгі ұрпаққа тәрбие, білім беру арқылы жалғастырады. Қоғамның дамуына байланысты адамдардың еңбек ету кабілеті арта түсті. Түрлі шаруашылық салалары дамыды, өнеркәсіп өркендеді, ғылым, өнер, сауда, дін, т.б. өрісін кең жайды. Тайпалардан бірте-бірте ұлттар пайда болды. Жаңа мемлекеттер құрылды. Қорыта айтканда, биологиялық (тұқым қуалайтын өзгергіштік, тіршілік үшін күрес және табиғи сұрыпталу) және әлеуметтік факторлардың (еңбек әрекеті, етті тағамды пайдалану, қоғамдық қарым-қатынас, сөз және ойлау) бірлескен жиынтығы антропогенездің негізгі қозғаушы күштері болып саналады .Адамның әлеуметтік эволюциясында үш негізгі кезеңді ажыратадыАдамның әлеуметтік эволюциясында үш негізгі кезеңді ажыратады. Оның, бірінші кезеңі — қоршаған ортаны танып-білуін өнер туындысы арқылы көрсете білуі. Мысалы, тасқа ойып суреттер салу. Екінші кезең — жабайы жануарларды қолға үйретумен және егіншіліктің дамуымен тікелей байланысты. Осындай әрекеттер арқылы адам өзі өмір сүріп отырған табиғи ортаға ықпал жасай бастады. Үшінші кезең — XV ғасырда қайта өрлеу дәуірінен басталған ғылыми-техникалық прогреспен ерекшеленеді.Қазіргі кезде адамның ақыл-ой санасы басты әлеуметтік факторға айналып отыр. Адамзат қазір Жер шарына кеңінен таралып, тіпті ғарыш кеңістігін игеруді де колға алуда. Адамдар қоныстанған жер биосферасы, адамның ақыл-ой санасы басқаратын ноосфераға ұласып отыр.

Адамның күнделікті тіршілігі қоршаған орта жағдайларымен тығыз байланысты. Тірі ағзаларға тән көптеген касиеттер адам ағзасына да тән. Адамның тынысалуы, тамақтануы, өсуі, дамуы табиғи орта жағдайында өтеді. Сондыктан да адам тіршіліктің құрамды бір бөлігі болып есептеледі. Сонымен бірге адам - өзі өмір сүріп отырған қоғамдағы саналы тұлға. Адамның өсуіне, дамуына жөне тұлға ретінде қалыптасуына әлеуметтік жағдайлардың ыкпалы зор. Баска ағзалар белгілі табиғи орта жағдайларында тіршілік етуге бейімделген. Адам барлық табиғи орта жағдайларында тіршілік ете алады. Өзіне қажетті жағдайларды саналы түрде жасап алуға кабілетті. Жер бетінде өмір сүрген ежелгі адамдар басқа ағзалар сияқты орта жағдайларына тәуелді болды. Қоғамның даму дәрежесіне сәйкес адамның табиғатқа тәуелділігі бірте-бірте бәсеңдей бастады. Адам табиғи мақсатына қарай саналы түрде өзгертті.

Экологиялық қуыс ғылымын зоолог Глиннер биоценоздагы түрдің рөлін анықтау үшін енгізді. Экологиялық қуыс- обстракты ұғым, бұл табиғатта түрдңің тіршілік етуіне ықпал ететін барлық орта факторларының жиынтығы. Ю. Одумның айтуынша бұл ұғым организмнің экожүйедегі атқаратые рөліне жатады. Яғни тіршілік ететін ортасыы түрдің мекен жайы, ал қуыс түрдің мамандығы мысылы: өсімдік қоректі антилопамен кенгіру әртүрлі жерде тіршілік еткенімен бір экологиялық қуысты иеленеді. Керісінше орман тиінімен бұғысыда өсімдік қоректі болғанымен әртүрлі экологиялық қуысты иеленеді. Қорек түрлері әртүрлі болуына байнысты эклогиялық қуыс жануарлар арасндада жақсы байқалады.Африка саваннасында жацылып жүрген тұяқты жауарлар жайылым шөптерімен әтрүрлі қоректенеді: зебралар өсімдіктің бас жағымен, антилопа Гну зебралардан қалған өсімдіктердің тек кейбір түрлерімен,газел аласа өсімдіктермен, ал топи антилопалары басқа жануарлардан қалған қураған биік шөптермен қоректенеді.Гаузе принципі б/ша екі түр кішкентай 1 кеңістікте бірге тіршілік ете алмайды. Өмір сүруі үшін 1 түр міндетті түрде экологиялық қуысын өзгертіу қажет. Экологиялық қуысты тіршілік ететін орын деп қарастыруға болады. Әрбір жеке организмнің жеке өзіне тән тіршілік ететтін экологиялық қуысы болады. Ол көбінесе биоценоздың құрылымына б/ты өзінің атқаратын ерекше қызметімен сипатталады.Биосферада әр организмнің алатын өзінің орны, қызметі болады.Экологиялық қуыстың тұрақты болуы көбінесе қоректік бәсекелестікке тікелей б/ты.М: организмнің біреуі жыртқыш 2-сі қалдықпен қоректенсе экологиялық қуыс тұрақты болып келеді. Фундаментальды қуыс түрдің тіршілік ете алатын жағдайлары, ал іске асырылған түрдің сол қауымдастықтағы кездесуі. Іске асырылған қуыс фундаментальды қуыстың 1 бөлігі.

Жер планетасының биосферасы – адам және басқа барлық тірі организмдердің тіршілік ету ортасы.Бұл-планетадағы тірі заттардың тіршілік аймағы.Биосфераның құрылымы,құрылысы және энергетикасы онда тіршілік ететін тірі организмдердің тіршілік процестердіңжиынтығымен анықталады.Планетатүгелдей биосфера емес.Оның жоғарғы шегі теңіз деңгеінен озон қабаты,20-25 км –ге дейін,ал құрлықта 2-3 км мұхит түбіне дейінгі аралықты алып жатыр.Жер планетасында мекендейтін халық саны соңғы жылдары өте жоғары қарқынмен өсуде . Бұл адамзат қоғамы үшін жаңа проблемалар туғызары анық.Өте ертедегі тарихи кезеңдерден бастап өткен ғасырдың басына дейін халық саны аштық пен әртүрлі эпидемиялар әсерінен біресе азайып,біресе көбейіп,бірнеше жүз. Арасында ауытқып отырды.Тек ХVII-XIX ғасырларда жағдай біршама өзгерді.1960жылдарға қарай халық саны 3 млрд-қа,1975жылы 4млр-қа, 1987жылы 5млр-қа жетіп, жылына шамамен 90 млн-ға артып отыр.

1926жылы Ленинград қаласында,үш жылдан соң Парижде және кейінірек Берлинде В.И Вернадскийдің<Биосфера> деген жалпы атпен Космостағы биосфера,Өмір аймағы атты очерктері жарық көрді.В.И Вернадский:Жердің келбеті кездкйсоқ құбылыстардың нәтижесі емес,ол нақты шектелген геологиялық жер қабықшасы-биосфераға сәйкес келеді.Ол жер планетасына тән белгілі бір құрылымымен сипатталады.Бұл құрылымды онда жүретін геологиялық процестердің сипатына қарай ұымдасқан деп атау дұрыс—деп жазды.Өзінің өмірінің соңғы жылдарын В.И Вернадский биосфераның ұйымдасуын сараптауға жұмсады.Бұл зерттеулердің нәтижелері бойынша ол Жер биосферасының химиялық құрылысы мен оның қоршаған айналасы еңбегін жазды Бірақ ұлы ғалым аталған кітабын шығарып үлгермеді.Кітап ол өлгеннен соң 20 жыдан соң 1965 жылы жарық көрді.

Демография ж/е оның негізгі түсініктері. Демография халықтың құрылымын құрамын динамикасымен көбейунін, туу, өлу өмірінің ұзақтығы, қоғамдық тарихи тұрғыдан зерттейтін ғылым.Соңғы жылдары демограяфияның жаңа бағыттары экологиялық н/е демографиялық процестердің адамның мекен ету ортасына байланысын зерттейтін бағыты қалыптасып келеді.Қазіргі адамзаттың саны 6млрд адамға жақын табиғаттағы жауарлардың түрлерінің саны ортаның сйымдылығымен шектеледі. Әдетте, ұсаақ жануарлардың түрлерінің саны ірі жануарлармен салыстырғанда көп болады.Сүтқоректілердің түрлері үшін даралардың саны мен дене массасы арасында теріс кореляция байқалады.Денесалмағы 10-100 кг дейінгі деңгей үшін бұл деңгейге адамдар кіреді. Түрдің санының макс. шамасы болады.Адамның ең жақын туыстарының, яғни адам тектес маймылдар түрлерінің қазіргі кездегі саны максималға жақын.Эксперттердің болжамы б/ша жерде бір млн жыл бұрын өмір сүрген адам популяцияларының саны 100 мың ал бұдан 30-22мың жыл бұрын 5млн. Қазір бұл сан он мың есе артқан. Көптеген мыңжылдықтар барысында халқы саны өте баяу өсіп отырды, оның әртүрлі қолайсыз себептері бар.

Демографиялық мәселелер мен экологиялық мәселенің байланысы. Қазіргі кездегі демографиялық ж/е экологиялық жағдайдағы қоршаған ортаға тек бай өнеркәсібі дамыған елдер ғана емес сонымен қатар кедей елдерде теріс әсер етеді.Өнеркәсібі жоғары дамыған бай елдердің қоршаған ортаға әсері олардың табиғатты тікелей бұзуымен емес техногенді ластануға байланысты.Дүние жүзі халқының 20 % құрайтын бұл елдердің халқы қоршаған ортаға ластануларының 80%шығарады.Бұл жағдайда қоршаған ортаны бұзатын фактор халықтың саны емес өндіріспен онымен бірге жүретін байлық болып табылады. Қазіргі кезде ғаламшарымыздың әрбір тұрғыны 19-20ғ соңында өмір сүрген ата бабамен салыстырғанда шамамен 4,5 есе бай болғанымен , жердегі халықтың өміс сүру жағдайының деңгейі бірдей емес бір млрд өте бай болғанда бірақ 1млрд өте кедей бөмір сүреді.Шектен тыс көп тұтынуға қарама қарсы кедейлік эколлогиялық әлеуметтік мәселелерді шешуге мүмкіндік бермейді. Кедей елдерде қоршаған ортаға әсер экожүйеге жасалатын шектен тыс қысым нәтижесінде тіккелей жоюмен байланысты. Бұл ормандардың жойылуы ж/е басқа эко жүйелердің бұзылуы,ресурстардың сарқылуы т,б, Мұндай жолмен табиғаттың бұзылуының негізгі себебі кедейлік болып табылады. Себебі: күнделікті бір күнін қалай өткізуді ойлауға ғана мәжбүр адам өзін қоршаған ортамен табиғатты қорғау туралы ойлауға қабілетсіз.Қоршаған ортаның бұзылуы адамдар өте бай болғанда да ж/е өте кедей болғандада орын алады.Бірақтан жердің табиғат ресурстарына келтіретін зиянкестік үшін жауапкершілік байларда жатыр.

Табиғи аспектлерінде халық тұрғындар динамикасының өзгеруі, санның өсуі, адамзат тарихы мен эволюциясының ерекше факторынан басқа халық санының шектен тыс өсуі эпидемиялармен аштықтан болатын өлім санының кемуімен түсіндіруге болады.ХХғ аталған факторларға гигиеналық ж/е медициналық жағдайлардың жақсаруына байланысты дамушы елдердегі бала өлімінің кемуіде қосылады. Әр түрлі елдермен континенттердің халық санының өсуіне қосқан үлесі әртүрлі .Абсалюттік саны б/ша ең ірі Азиялық елдер Қытай Үндістан Индонезия берсе , ал ең жоғары өсу жылдамдығы кейбір Африка мемлекеттерінде өсім жылына 4% дейін жетіп отырды. Көптеген жоғары дамыған аймақтарда батыс еуропа солт Америка демографиялық жарылыс жағдайы ертерек 19ғ байқалған.Бұл елдерге қазір халық санының тұрақтануна әкелетін демографиялық өтпелі даму кезеңі тән. Мәнгілік үсу аудандарын игерудің экологиялық зардаптары. Олар муздықтар. Аяқ басылмайтын жерлер. Муздықтарды кобіне тущы су алу ушин ерітеді. Ерігенде оның пайдасы да зияны да болады. Пайдасынан караганда зияны коп. Пайдасы тущы су алуымыз болса, зияны климат озгереді, озон кабатының п.б. және су корының азаюы. Ластанган сулардың кауіптілік жагдайын багалау және әдістері. Ластанган сулардың кауіптілік жагдайын 5сыныпка боліп ажыратамыз. 1Кауіпті. 1,2 % 2кауіптірек2,3% 3орташа3,4 %4канагаттанарлық 6,5% 5кауіпсіз.6% Топыракка антропогендік әсері. Адам топыракты мәпелеп кутумен катар орынсыз оган киянат жасайды. Жердің беткі кабатын, судың, желдін, су таскындарының бүлдіру урдістері табигатта үнемі болып тұрады.Топырактың жай күйінінін жахандык шенберде елеулі турде бузылуы, аукымды шенбедін п.б ен алдымен адамнын шар кызметін байл. Топ дурыс пайдаланбау топ аса зор эрозияга ушырауга себепкер болады. Тау кен казатын орындар мен топ ерекше бузылуына жане эрозияга ушырауын тудырады. Атмосфералык ауамен салыстырганда топырактын бір артыкшылыгы мынада: ол озіне тускен ластаушы заттарды шогырлай алады. Ластаушы заттар онеркасіп касіп орындарынын жылу энергетикасынын автоколіктің мал шар кешендерінің шыгарындылары мен жедел турде артып отырган катты жане суйык калдыктардын есебінен минералды тынайткыштардан пестицидтерді дурыс колданбаудан топ бойына сіңеді де сол жерде аса коп жиналады. Топ ласт факторлар физ хим био болады. Ласт заттар топыракка ар турлі жолдар арк туседі табиги жане жасанды. Табиги физикалык фактор иондаушы саулеленудің табиги коздер арк сипатталады. Топң хим заттармен таб ластану коздеріне кейбір полиметал кен орындары жатады. Ондагы топ курамына металдардын жогары аймактары болады. Топ ласт антропогендік фак хим, физ, биологиялык бол болінеді. Топ лас физ факт топ оган тусетін ядролык энергетикалык радиоактивтік медициналык мекемелердің немесе гылыми зерттеу лабороториялары калдыктары . онеркасіп кас орындарынын, энергетиканын автоколіктің жане курылыстын коммуналдык жане ауылшар ондірістін жалпы шыгарындылары топ хим заттармен ластаушылар.

Екінші реттік сулануы жане батпактануы. Су молшері шамадан тыс жинакталумен топ санылауындагы ылгалдын кобеюімен болатын маселелер.

Демографиялык жарылыс онын салдары.Адамзат тарихында коп уакыт бойы халык санынын осуі онша сезілген жок. Ол 19 г аздап осе бастады да жиырмасыншы г екінші дуниежұзілік согыстан кейін оте жылдам кобейе бастады. Бул жагдай казір демографиялык жарылыска кыска уакыт мерзімі ішіне халык саныныноте жылдам осуіне алып келд. Жер бетіндегі халыктын саны 1999ж 6млрд жетті. Индустриалды мемлекеттердегі халык аныны азаюы ғаламдық ұауіптердің ішінде алдынгы орындардың бірінде болып тур. Сондыктан 1990ж БҰҰ киын онжылдык деп атаган еді. Егер де ушінші алем елдерінде туу саны азаймаса, ол улкен апатка акелуі мумкін. 2025ж алем халкынын саныи 8,5 млрд болад деп кутілуде, сонда алдагы 20 ж ішінде адамзат 3 млрдка оспекші. Демографиялык жарылыс медицина гылымынын жетістіктеріне байл олім санынын азаюынын туудын азаюынан озып кетуі себебімен байланысты.

Популяция саны. Популяция саны немесе не популяциядагы особьтар саны артурлі турлерде турліше жане белгілі бір шекте болады. Бул шектегі санынын кыскаруы популяциянын жойылып кетуіне акеп согады. Популяциянын саны жыл мен маусымдарда кенеттен озгеруі мумкін. Мысалы, кейбір жылдары майда кеміргіштер, шегірткелер, ауру тугызушы микробтар, т.б жаппай кобейіп кетеді. Жануарлар мен осімдіктердін узак омір суретін, бірак салыстырмалы аз тукым беретін турлерінің популяция саны туракты болады.

Адам биоәлеуметтік түр ретінде. Әлеуметтік экология қоғамдық құрылымдардың олардың айналасындағы табиғи және әлеуметтәк ортамен байланысын зерттейтін ғылыми салалар бірлестігі. Адам ғылымдардың бірлестігі әлеуметтік экологияның ғылым ретіндегі орталық мәселесі. Экологиялық пайымдау адам мүддесі үшін ортаның қайта жасалуының динамикалық түтастығын түсіну және табиғаттың табиғи жуйелерін сактап калу. Адам биоэлеуметтік түр ретінде адамзат биологиялық заңдылықтарға да, әлеуметтік заңдылықтарға да бағынады, сондықтан Жер бетіндегі адам бірден бір биоэлеуметтік түр б.т. Адам бірегей құбылыс.ол биологиялық үрдістерден әлеуметтілерге кқшуді жузеге асырады.Қоғамның дамуының ерте кезеңдерінде әлеуметтік рөлі өте мағызды болды.саналы адамның түр ретінде пайда болуының негізі.бұл ұжымдық тіршілік ету жағдайында оның иегерлерінің басымдылығын анықтаған бейімділік.

Табиғи ресурстар -адам еңбегінсіз табиғатта түзілген тіршілікке қажетті байлықтар.Оларға:су,топырақ,өсімдіктер,жануарлар,минералдар т.б.жатады.Табиғи ресурстар адамөмір сүру үшін қажетті қорек,киім,отын энергия,өнеркәсіп үшін шикізат болып табылады.Пайдалану мақсатына қарай табиғи ресурстар:өндірістік,денсаулық қорғау,эстетикалық,ғылыми т.б.:табиғаттың белгілі бір компоненттеріне байланысты:жер,су,орман,минералдық,энергетикалық т.б. болып және сарқылатын,сарқылмайтын табиғат ресурстары болып бөлінеді.Сарқылатын ресурстар:қалпына келтірілетін,салыстырмалы қалпына келтірілетін және қалпына келтірілмейтін болып бөлінеді.Қалпына келтірілмейтін ресурстар:жер қойнауының қазба байлықтары.Бұл ресурстарды үздіксіз пайдалану олардың таусылуына әкеліп соғады.Салыстырмалы қалпына келтірілетін ресурстар-топырақ,құрлықтың өсімдік өнімін бере алатын борпылдақ қабаты және орман ресурстары.Топырақ-ең маңызды және бағалы ресурстардың бірі.Ол тірі организмдер мен климат әсерінен біртіндеп қалыптасады.Қалпына келтірілетін ресурстар-өсімдіктер мен жануарлар дүниесі және кейбір минералды ресурстар,мысалы,теңіздер мен көлдер түбіне шөгетін тұздар.Сарқылмайтын ресурстарға-космостық,климаттық және су ресурстары жатады.Космостық ресурстар күн радиациясы,теңіз ағысы энергиясы.Климаттық ресурстарға-атмосфералық ауа,жел энергиясы,атмосфералық жауын-шашын жатады.

Атмофера табиғи және жасанды(антропогендік) жолмен ластанады.Табиғи ластану:атмосферада унемі белгілі мөлшерде шаң болады.шаң табиғатта жүретін табиғи процестер нәтижесінде түзіледі.шаңнын үш түрі болады:минералдық,органикалық және космостық.минералдық шаң:тау жыныстарының үгітілуі мен бұзылуы,вулкандар атқылауы,орман,дала,торфтардың өртенуі,теңіз беттерінен судың булануы минералдық шаңнын түзілуіне себеп болады.органикалық шаң:ауада аэропланктондар-бактериялар,саңырауқұлақтардың споралары мены өсімдіктердің тозаңдары,ашу,шіру өнімдері турінде болады.космостық шаң:жанған метеориттердің қалдықтарынан түзіледі.Табиғишаңжер атмосферасның негізгі құрам бөлігі болып табылады.Табиғи шаң бөлшектері органикалық немесе бейорганикалық болуы мүмкін...Жасанды ластану: атмосфераны ластаушылардың ең негізгілері транспорт турлері,әсіресе автомобильдің жанармайларының жану өнімдері болып табылады.

Халықаралық экологиялық бірлестіктер. ЮНЕСКО (ағыл. . UNESCO-United Nations Educational. Scientific and Cultural Organisation –Білім беру , ғылым және мәдениет саласындағы БҰҰ)-1946 жылы құрылып мемлекеттер арасындағы білім беру , ғылым және мәдениет саласындағы бейбітшілік пен халқыаралық қауіпсіздікті қамтамасыз ету жолында жұмыстар атқаруда. ФАО(ағыл. FAO-Food and Acgrcultural Organization UN –ұұ-ның Фзық-түлік және ауылшаруашылық ұйымы) -1945 жылы құрылып әлем халықтарының тіршілік жағдайларын жақсарту долында ауйылшаруашылығын дамыту мен азық-түлік ресурстары мәселелерімен айналысады. ВОЗ – Бүкіл Әлемдік Денсаулық сақтау ұыймы – 1946 жылы құрылып қоршаған ортаны қорғауға байланысты халықтың денсаулығын қорғау мәселелерімен айналысалы. ВМО – Бүкіл әлемдік метереологиялық ұйым-1951 жылы БҰҰ арнайы мекемесі ретінде құрылып , қоршаған отның глобальды мониторингіне байланысты табиғат қорғау функцияларын атқарады. , олардың ішінде : -қоршаған ортаны ластаушы жалпы заттардың таралуы ; -Жердің озон қабатына әср ететін факторларды зерттеу . МОТ-Халқыаралық еңбек ұйымы- БҰҰ арнайы мекемесі , 1919 жылы Ұлттар Лигасы жаңына құрылып , еңбек қауіпсіздігі жағдайларын қамтамасыз ету және биосфераның ластануын азайту мақсатныда жұмыстар атқрады. МАГАТЭ-Атом энергиясы жөңіндегі халқыаралық агенттік – 1957 жылы құрылған. XX ғасырдың 90 жылдарының соңында бүкіл әлемже кейбір мәліметтер бойынша табиғат қорғау және жалпы экологиялық мәселелермне айналысатын үкіметтік емес халқыаралық ұйымдлардың саны 200-500 болады. Халқыаралық табиғат қорғау одағы- МСОП -1948 жылы Францияда құрылды , бұл одақ Қызыл кітап шығарудың инициаторы болды. Бүкіләлемдік табиғат қорғау қоры – 1961 ж құрылып қазір оның құрамында 27 ұлттық юбөлімшелері және 5 млн. Жеке мүшелері бар . ГРИНПИС (ағыл. Greenpeace- Зеленый мир) тәуелсіз халықаралық қоғамдық ұйым , 1971т жылы Канадада құрылған , негізгі мақсаты қоршаған ортаның деградациясына жол бермеу бағытында жұмыстар атқару , оның 1,5 млдн мүшесі бар , оның 1/3 американдықтар, 32 елоде мүшелері бар.

ҚР Республикасының аймақтарындағы өнеркәсіп өндірістерінің , энергетика мен автокөлік дамуына байланысты қоршаған орта нысандарының ластану қарқындылығы да әртүрлі болады. Қоршаған ортаның ластануы жағдайында аймақтардың әлеуметтік-экономикалық жағдайларының нашарлауы тұрғаындар денсаулығының жекелеген көрсеткіштеріне теріс әсерін тигізеді . Республиканың жеке аймақтарының демографиялық үрдістерінің көрсеткіштері солардың үлкен ауытқушылықтар бар екенің көрсетеді. Мысалы, 2000 жылы адамдар арасындағы бала тууышлық 1000 адамға шаққанда Оңт.Қазақстан облысында 22,5-ке , Шығ.ҚАзақстан және Солт.Қазақстан облыстарынды 11,1-ге тең болады. Туушылықпен жоғары коэфициенттері Қызылорда облысында орын алады , 2000 жылы мұнда 1000 адамға шаққанда 20,6 бала өмірге келсе , Атырауда -19,1 , ,Манғыстауда – 18,7 , Жамбыл облысында – 17,2 құрады. Ең төмен туушылық коэффициенттері 2000 жылы Қостанай (10,9) , Павлодар (11,3) Қарағанды (11,6) , Ақмола (12,5) , Астана (13,8) қалаларынды байқалады. Орташа Республиткалық көрсеткіш – 14,7 тең. ҚР-да тұрғындар өлім-жітімшілігінің ең үлкен деңгейі 2000 жылы Солт.Қазақстан облысында байқалады , онда ол 1000 тұрғынға шаққанда 12,6 болды , Шығыс Қазақстан – 12,3 ; Қарағанды – 12,0 ; Қостанай – 11,8 ; және Ақмола – 11,6 облыстарында құрады. 2000 жылы өлім-жітімшіліктің ең төменгі коэфициенттері Оңт. Қазқстан облысында 1000 тұрғынға шаққанда 6,9 кездесу жағдайы , Маңғыстау -7,5 , Қызылорда 7,4 облыстарында байқалады . 2000 жылы жоғары сәбилік өлім-жітімшілік Павлодар облысында 1000 тірі туғанда шаққанда 26,5 кездесу жағдайын , Маңғыстау -26,2 , Жамбыл -24,3 , Қостанай -22,1 облыстарында байқалады. Тұрғындар аурушандылығынын денгейі мен құрылымы қоршаған орта нысандарының сапсаына және тұрғындардың әлеуметтік өмір жағдайларына тәуелді. 2000 жылы бірінші аурушандылықтың жоғары деңгейі Маңғыстау облысында тіркелген , онда ол 100000 тұрғынға шаққанда 70723,0 адамның ауырғандығы тіркелді : Шығыс Қазақстан облысында – 68267,0 , Қызылорда облысында – 64158,6 және Алматы қаласында – 98598,7 құрады . Осыған ұқсас жағдай ересектер , балалар арасында да байқалады. Қазақстан Р-ның жеке аймақтарында экологиялық факторлардың ерекшеліктеріне байланысты кейбір аурулардың көбейе тускендігі байқалады . Ядролық және ракеталық ядролық сынақ полигондары аймақтарында (Семей, Бат.Қазақстан , ҚӨызылорда облыстарында) тұрғындар арасында қан және қан түзетін органарының , қалқан безінің ,хромосомалық аурулар (туа біткен даму кемістіктері) , онкологиялық аурулар , өлі туушылық бойынша жоғары аурушанлдылық байқалады.

ҚР-дағы өндіргіш күштерінің ұзақ жылдар бойы дамуы оның экологиялық зардаптарының қалай әсер ететіндігі ескерілмей жүзеге асырылады. Түсті және қара металургияның , химия, мұнай өнеркәсіптерінің ,автокөліктің қарқынды дамуына байланысты , ауа бассейніне ,адам организміне тигізетін әсері елеулі қауіпті заттар орғасын және оның қосылыстары болып саналады , 3,4-бенз(а)пирен , күкірт қышқылы , көмірқышқылы , көмір қышқыл газы , азот және күкірт тотықтары , көмір-сүтектер , сынап , квадмий , фтор қосылыстары секілді заттардың түсуі көбеюде. Атмосфералық ауаның металдармен жоғары деңгейде ластануы Қазақстанның ірі өнеркәсіптік қалаларында (Өскемен , Лкениногорск Зырьяновск , Шымкент ,Жамбыл, Теміртау ,Алматы) байқалады. Тірі организмдегі өте аз мөлшерде шоғырланған (миллиграмм , микрограмм) металдар –микроэлементтер деп аталады. Адам мен жануарлар организмдерінде микроэлементтер әр түрлі органдар мен ұлпаларда (қан,сүйек ұлпасы , бауыр) табиғи физиологиялық мөлшерде болады. Көптеген химиялық қосылыстардың мутагендік және бластомогендік әрекеттері болады. Қатерлі ісік (рак) кездесу жағдайлары 80-нен 90 пайызға дейін қоршаған орта факторларымен байланысты. Мәселен Кадмиимен ластанған өнімдерді тамаққа пайдалану «Итай Итай» ауруын, сынаппен ластану «Минамата» ауруын , полихлорлық бифениламинмен ластану-«Юшо» ауруын тудырады. Қалаларда атмосфералық ауанын күкірт пен азот тотықтарымен жедел ластануы қышқылды жанбырлардың көбейюіне әкеліп соқты. Қазіргі уақытта қоршаған орта ластаныуының бағалаудың көресеткіштерін өндеу гигиена ғылымы міндеттерінің бірі болып отыр. Осындай көрсеткіштер қоршаған орта нысандарының нақты ластануы мен тұрғындар денсаулығы жағдайынын арасындағы сандық тәуелділіктер негізінде есептелінеді.

Халық денсаулығына қоршаған ортаның факторларының әсерін зерттеудегі әдістемелерді айтатын болсақ, ауа ортасының ластануларры жағдайындағы нақты жүктмені анықтау әдістемесін мысалға келтіруге болады. Тұрғындарға түсетін нақты химиялық үктемені тыныс органдары арқылы белгілі бір уақыт аралығында адам организміне түсетін химиялық лас заттар жиынтығы ретінде қарастыру керек. Сондықтан адам тусетін накты химиялык жуктмені адам белгілі бір ортанын жағдайында болган кезде ауадағы химиялық ластаушы заттардың өлшенген жиыгнтык мөлшерін бағалау аркылы аныктауға болады. Нақты химиялық жүктемені есептеуде ен әуелі адамнын өндірісте , пәтерде, көлікте , мәдени-тұрмыстық қызмет көсетуде , ашық ауада, болуының орташа ұзақтығы анықталады. Одан кейін аталған жағдайларда адмнын болғанығына орай тәуліткін үлестері анықталады , мысалы адам өндірісте болған тәуліктің уақыт үлесі былайша есептелінуі мүмкін: t = 8 сағ/24 сағ=0.33. Тұрғын үйлер мен қоғамдық ғимараттарда ауаның химиялық ластану денгейлерін анықтаудың әдістемелік күрделілігі мен қиындығын ескере отырып , ластану денгейін болжамдауға мүмкіндік беретін регрессия тендеуі жасалынған.

Қоршаған ортаның көптеген химиялық ластаушыларын бағалауда адамға кауіптілігі бойынша бірінші орындарда ауыр металдармен радинуклидтер тұр. Олардын улылығынан (1-2 қауіптілік клсстары) баска олардың көқбінін мутагенді ,, канцеорогендік , әрекеттері болады. Сондықтан қоршаған ортада ауыр металдар мен радионуклидтердін күрделі қоспалары көрсетілген әсеролердін пайда болуы қаупін күшейтеді және ластаушыларды кешендік бағалау қажеттігін анықтайды. БДҰ сарапшылар комитетінің ұсыныстарына (1981) сәйкес комбинациялық әрекет типтерін мынадй негізгі анықтамалар қабылданды:А) Аддетивтік әрекет- химиялық заттардың жинақталаған мұндай түрі олардығ бірлескен әсері организмге оқшаулана әсер ету кезіндегі заттардың әркайсысының жиынтық әсеріне тең болады.; Б) Аддетивтік әрекеттен артатын потенцияланған әрекет химиялық заттардың жинақталған өзіндік түрі, мұнда бірлескен әсер әрбір заттың организмге бөлек әрекетіндегі әсерлер қосындысынан артық болады; В) Аддитивтік әрекеттен аз антогонизмдік әрекет – химиялы заттардың жинақталған өзіндік түрі, мұнда бірлескен әсер әрбір заттын организмге бөлек сіңуі кезіндегі әсерінің қосындысына аз. Хмимялық зат әрекетінің дәрежесі оның концентрациясына ғана емес , әрекет ұзақтығына да тәуелді болғандықьтан нақты химиялық жүктеме белгілі орташаланған уақытқа қатынасуы керек (тәулік,ай , жыл) . Осыған байланысты, адам өз қызметінің үрдісінде болған жерлерін ауыстырып тұрад,нақты химиялық жүктемені анықтағанда берілген нысанның ластану деңгйін ғана емес адамның нақтылы жағдайларда болу ұзақтылығын да ескерту қажет.

Экологиялық дағдарыс ұғымынан қоғам мен табиғаттың арасындағы өзара әрекеттестіктің мынадай кезеңі тусіндіріледі: онда экономика мен экологияның , қоғманың табиғи ортаны тұтынуы мен пайдаланудағы экономикалық мүдделері мен қоршаған табиғи ортаны қорғауды қамтамасыз етудің экологиялық талаптарының арасындағы қарама-қайылықтар шегіне жете шиеленіседі,бұл бір жағынан қршаған табиғи ортаның құлдырауынан көрінетін қоғам мен табиғаттың арасындағы тепе-теңлдікің тұрақты бұзылуы ,а екінші жағынан мем-тік басқару құрылымдарының мұндай жағдайдан шығу жолын табуға және қоғам мен табиғаттын тепе-тенңдігін қайта калпына келтіруге қабілетсіздігі. Экологиялық дағдарыс ұғымы алғаш рет 20 ғасырдын 70 жж сол уақытта өндірістік күштердің өсуі мен қоршаған ортаны қорғаудың арасындағы қарама-қайшлықтардың шиеленесуін бастан өткеріп жатқан дамыған капиталистік елдерде колданыла бастады.

Қоршаған табиғи ортаның құлдырауы- бұл табиғаттағы заттар мен энергиялардың өзара алмасуын қамтамасыз ететін табиғаттын даму заңдылықтарын есепкее алмай жасаган адамның әрекеттерінен туындған адам мен табиғат арасындағы экологиялық байланысардың бұзылуы немесе айтарлықтай бүлінуі. Қоршаған табиғи ортаның құлдырауы ең алдымен адамнын денсаулығы мен оынң тектік қорының жәй-күйіне әсер етеді. Ресей аймағыгың 20 пайыдан астамы экологиялық ждағдарысты кешіруде, экологиялық қияпат белдемі ауднында қазіргі кезде 70 млн.астам адам қалыпты мөлшер шегінен 5 есе жоғары денсаулық үшін қауіпті заттар тараған ауамен дем алып жүр. Халықтың туу азайып өлім-жітім көбеюде. Елдегі орташа өмір сүору ұзақтығы 69,5 жыл , ол 44 капиталистк елдердегі адамдардың өмірінің орташа ұзақтығынаң 8-10 жыл кем.Қоршаған табиғи ортаның жәй-күйінің нашарлауы және оның салдары экологиялық дағадрыс көрінісінің тек бір ғана жағы. Екіншісі, әлеуметтік жағы-қоғамның экологиялық қауіпсіздігі бойвынша тиімді шараларды жүргізуді қамтамасыз етуге қабілетсіз мемлекеттік және қоғамдық құрылымдардың дағдарысы болып табылады

181-бап. Экологиялық білім беру мен ағартудың, мамандардың біліктілігін арттырудың мақсаты және негізгі міндеттерi

1. Экологиялық білім беру мен ағартудың мақсаты орнықты даму принциптеріне негізделген азаматтардың белсенді өмірлік ұстанымын және қоғамдағы экологиялық мәдениетті қалыптастыру болып табылады.

2. Қазақстан Республикасындағы экологиялық білім беру, экологиялық ағарту және қоршаған ортаны қорғау саласындағы мамандардың біліктілігін арттыру орнықты дамуға арналған білім жүйесінің бір бөлігі ретінде дамиды.

3. Экологиялық білім беру мен ағарту, мамандардың біліктілігін арттыру саласындағы негізгі міндеттер:

1) экологиялық білім берудің мазмұнын өзекті ету, білім беру ұйымдарын қазіргі заманғы оқу-әдістемелік материалдармен қамтамасыз ету, оқытушы кадрлардың біліктілігін арттыру арқылы экологиялық білім берудің сапасын жақсартуды;

2) қоғам мен отбасында экологиялық ағарту жөніндегі ұйымдастыру негіздерін, бағдарламалар мен іс-шараларды дамытуды;

3) қоршаған ортаны қорғау саласындағы міндеттерді іске асыру үшін кәсіби кадрлар даярлауды қамтиды.

182-бап. Экологиялық білім беру мен ағарту, мамандардың біліктілігін арттыру жөніндегі қызметтің ұйымдастырушылық негіздерi

1. Экологиялық білім беру және ағарту, мамандардың біліктілігін арттыру саласындағы қызметті мемлекеттік органдар, білім беру, мәдениет және ғылым ұйымдары, табиғат қорғау мекемелері, табиғат пайдаланушылар, қоғамдық бірлестіктер, жекелеген жетекші педагогтар мен ғалымдар ұйымдастырады және жүзеге асырады.

2. Қоғам мен отбасында экологиялық ағартуды ұйымдастыруды оқу-әдістемелік және ғылыми-әдістемелік қамтамасыз етуде сектораралық ынтымақтасу мен ведомствоаралық өзара іс-қимыл жасау, біліктілікті арттыру мен қайта даярлау мақсатында білім беру, ғылым ұйымдары мен қоғамдық бірлестіктер жанынан өңірлік кеңестер (орталықтар) құрылады. Өңірлік кеңестердің (орталықтардың) құрамына осы баптың 1-тармағында аталған ұйымдар мен тұлғалардың өкілдері кіруі мүмкін.

183-бап. Білім беру ұйымдарындағы экологиялық білім беру

1. Үздіксіз және кешенді экологиялық білім беру жүйесі білім берудің барлық деңгейлерін қамтиды.

2. Білім беру ұйымдарындағы экологиялық білім беру мамандандырылған және пәнаралық білім беру бағдарламаларын іске асыру, сондай-ақ экологиялық аспектілерді қазіргі оқу пәндеріне кіріктіру арқылы жүзеге асырылады.

3. Табиғат қорғау мен табиғат байлықтарына ұқыптылықпен қарауға белсенді азаматтық ұстанымды тәрбиелеу білім беру ұйымдарындағы тәрбиенің басым міндеттерінің бірі ретінде танылады.

4. Мемлекеттік жалпыға бірдей міндетті білім беру стандарттары мен қоршаған ортаны қорғау және табиғат пайдалану саласындағы мамандықтар бойынша кәсіби білім берудің үлгілік оқу бағдарламаларын Қазақстан Республикасының білім беру саласындағы орталық атқарушы органы қоршаған ортаны қорғау саласындағы уәкілетті органмен келісе отырып бекітеді.

184-бап Экологиялық білім беру мен ағартуды мемлекеттік қолдау

1. Мемлекет мынадай басым бағыттар бойынша:

1) Қазақстан Республикасының орнықты дамуға көшуі үшін білім беру саласында ұзақ мерзімді іс-қимыл жоспарын айқындау;

2) экологиялық білім беру мен ағартудың оқу-әдістемелік және ғылыми-әдістемелік негіздерін жетілдіру;

3) қоршаған ортаны қорғау саласында білікті мамандар даярлау;

4) экологиялық білім беру мен ағарту жөніндегі оқу және әдістемелік материалдардың қолжетімділігін қамтамасыз ету;

5) қоғам мен отбасында экологиялық ағарту жөніндегі бағдарламаларды және іс-шараларды жүзеге асыратын ұйымдарды дамытуға жәрдемдесу жөнінде экологиялық білім беру мен ағартуды қолдауды жүзеге асырады.

2. Мемлекеттік қолдау шаралары:

1) білім беру ұйымдарындағы экологиялық білім беруді (экологиялық білім беру мен ағарту, мамандардың біліктілігін арттыру жөніндегі оқу-әдістемелік жұмыстар мен іс-шараларды) әртүрлі мемлекеттік, салалық және өңірлік бағдарламалар шеңберінде қаржыландыруды;

2) мемлекеттік органдардың мамандар даярлауға мемлекеттік білім беру тапсырысын қалыптастыруға белсене қатысуын;

3) орнықты даму үшін білім беру саласындағы ғылыми зерттеулерге мемлекеттік тапсырыс беруді;

4) экологиялық білім беру мен ағарту саласындағы қызметті жүзеге асыратын қоғамдық бірлестіктерге мемлекеттік әлеуметтік тапсырыс беруді;

5) қоршаған ортаны қорғау саласындағы бағдарламалар шеңберінде экологиялық білім беру мен ағарту, кадрлардың біліктілігін арттыру мен қайта даярлау жөніндегі қажетті іс-шараларды қамтамасыз етуді қамтиды.

5-тарау. Қоршаған ортаны қорғау саласындағы техникалық реттеу

30-бап. Қоршаған ортаны қорғау саласындағы сәйкестіктi растау объектілері мен рәсімi

Қоршаған ортаны қорғау саласындағы сәйкестікті растау объектілері мен рәсімі Қазақстан Республикасының техникалық реттеу туралы заңнамасында айқындалады.

31-бап. Экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатында сәйкестікті растауға арналған стандарттар

1. Техникалық реттеу саласындағы нормативтік құқықтық актілерде белгіленген талаптарды орындау үйлестірілген стандарттармен қамтамасыз етіледі.

Ұйымдардың стандарттары қолдану үшін ерікті сипатта болады және техникалық реттеу саласындағы нормативтік құқықтық актілерде белгіленген талаптарға қайшы келмеуге тиіс.

2. Сәйкестігін растаудан өтпеген, сәйкестігін растаудан міндетті түрде өтуге тиіс өнімдерді, қызметтер көрсетуді, процестерді өткізуге тыйым салынады.

32-бап. Экологиялық таңбалау

1. Экологиялық таңбалаудың міндеттері:

1) тұтынушыларды қоршаған ортаға қауіпті өнімдерді сатып алудан (пайдаланудан) қорғау;

2) өнімдердің барлық түрлерін өндіру, пайдалану және жою, (кәдеге жарату, өңдеу) кезінде қоршаған ортаның ластануын болдырмау;

3) жабдықтардың, технологиялық процестердің, өндірістердің және өнімдердің экологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз ету;

4) экологиялық қауіпсіз технологиялық процестерді, жабдықтарды және өндірістерді енгізу;

5) елге экологиялық қауіпті өнімдер мен технологиялардың әкелінуін болдырмау;

6) отандық өнімнің экспортталуына жәрдемдесу және бәсекеге қабілеттігін арттыру болып табылады.

2. Өндірілу кезінде қоршаған ортаға, халықтың денсаулығына және биологиялық ресурстарға зиянды әсері неғұрлым аз немесе қолайлы әсер ететін өнім экологиялық таңбалау объектісі болып табылады. Экологиялық таңбалау объектісі өнім өндіру процесі мен қолданылатын технологияларды қамтиды.

3. Өндірушілер өз өнімін сәйкестігі расталғаннан кейін экологиялық таза өнім белгісімен ерікті негізде таңбалайды. Өнімді экологиялық таңбалауды тиісті саладағы коммерциялық емес ұйым Қазақстан Республикасының техникалық реттеу туралы заңнамасында көзделген тәртіппен жүзеге асырады.

4. Экологиялық таза өнім стандарттарын, экологиялық таза өнім белгісінің нысанын және оған қойылатын техникалық талаптарды «Техникалық реттеу туралы» Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес аккредиттелген коммерциялық емес ұйым белгілейді.

33-бап. Техникалық реттеу жөніндегі сарапшылық кеңес

Қоршаған ортаны қорғау саласындағы уәкілетті органның техникалық реттеу жөніндегі сарапшылық кеңес техникалық регламенттер жобаларын әзірлейді, сондай-ақ қоршаған ортаны қорғау саласындағы техникалық регламенттерді әзірлеу және қолдану жөніндегі ұсыныстарды қарайды.

10-тарау. Қоршаған ортаны қорғауды және табиғат пайдалануды

экономикалық реттеу тетіктерi

95-бап. Қоршаған ортаны қорғауды және табиғат пайдалануды экономикалық реттеу тетіктерінің түрлерi

Мыналар:

1) қоршаған ортаны қорғау жөніндегі іс-шараларды жоспарлау мен қаржыландыру;

2) қоршаған ортаға эмиссиялар үшін ақы төлеу;

3) табиғи ресурстардың жекелеген түрлерін пайдаланғаны үшін ақы төлеу;

4) қоршаған ортаны қорғауды экономикалық ынталандыру;

5) нарықтық тетіктер және қоршаған ортаға эмиссиялар үшін квоталарды сату;

6) экологиялық сақтандыру;

7) қоршаған ортаға келтірілген залалды экономикалық бағалау қоршаған ортаны қорғауды және табиғат пайдалануды экономикалық реттеу тетіктерінің түрлері болып табылады.

96-бап. Қоршаған ортаны қорғау жөніндегі іс-шаралар

1. Қоршаған ортаны қорғауға және оның сапасын жақсартуға бағытталған технологиялық, техникалық, ұйымдық, әлеуметтік және экономикалық шаралар кешені қоршаған ортаны қорғау жөніндегі іс-шаралар болып табылады.

2. Қоршаған ортаны қорғау жөніндегі іс-шараларға:

1) экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге бағытталған;

2) қоршаған ортаның сапалық сипаттамаларын арттыру арқылы қоршаған орта құрауыштарының жай-күйін жақсартатын;

3) экологиялық жүйелердің жай-күйін тұрақтандыру мен жақсартуға, биологиялық әртүрлілікті сақтауға, табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану мен молықтыруға ықпал ететін;

4) қоршаған ортаға және халықтың денсаулығына залал келтірудің алдын алатын және оларды болғызбайтын;

5) қоршаған ортаны қорғауға, табиғатты ұтымды пайдалануға және қоршаған ортаны басқарудың халықаралық стандарттарын енгізуге бағытталған әдістер мен технологияларды жетілдіретін;

6) өндірістік экологиялық бақылауды дамытатын;

7) қоршаған ортаны қорғау саласындағы ақпараттық жүйелерді қалыптастыратын және экологиялық ақпарат беруге ықпал ететін;

8) экологиялық білімді насихаттауға, тұрақты даму үшін экологиялық білім мен ағарту ісіне ықпал ететін іс-шаралар жатқызылады.

3. Қоршаған ортаны қорғау жөніндегі іс-шараларға осы баптың 2-тармағында көзделген инвестициялық экологиялық жобалар жатқызылуы мүмкін.

4. Қоршаған ортаны қорғау жөніндегі іс-шаралардың үлгілік тізбесін қоршаған ортаны қорғау саласындағы уәкілетті орган бекітеді.

97-бап. Қоршаған ортаны қорғау жөніндегі іс-шараларды қаржыландыру

Қоршаған ортаны қорғау жөніндегі іс-шараларды қаржыландыру:

1) бюджет қаражаты;

2) табиғат пайдаланушылардың өз қаражаттары;

3) Қазақстан Республикасының заңнамасында тыйым салынбаған өзге де көздер есебінен жүзеге асырылады.

98-бап. Бюджет қаражаты есебінен қаржыландырылатын қоршаған ортаны қорғау жөніндегі іс-шараларды жоспарлау

1. Әртүрлі деңгейдегі бюджеттерден қаржыландырылатын қоршаған ортаны қорғау жөніндегі іс-шаралар мемлекеттік, салалық (секторлық) және өңірлік бағдарламаларда белгіленетін бағыттарға, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Президентінің, Қазақстан Республикасы Yкіметінің және жергілікті өкілді органдардың шешімдеріне сәйкес айқындалады.

2. Бюджет қаражаты есебінен қаржыландырылатын экологиялық бағдарламаларды, жоспарларды әзірлеу тәртібі Қазақстан Республикасының бюджет заңнамасымен белгіленеді.

3. Қоршаған ортаны қорғау жөніндегі іс-шаралар Қазақстан Республикасының, әкімшілік-аумақтық бірліктердің әлеуметтік-экономикалық даму бағдарламаларына, жоспарларына, белгілі бір аумақтың экологиялық бағдарламаларына, жоспарларына енгізіледі.

4. Өңірлік экологиялық бағдарламалар, жоспарлар және тиісті аумақтың әлеуметтік-экономикалық даму бағдарламалары, жоспарлары олар бекітілгенге дейін қоршаған ортаны қорғау саласындағы уәкілетті органмен келісілуге жатады.

5. Облыстардың (республикалық маңызы бар қаланың, астананың) жергілікті атқарушы органдары инвестициялық экологиялық жобаларды (бағдарламаларды) Қазақстан Республикасының бюджет заңнамасына сәйкес әзірлеп, қоршаған ортаны қорғау саласындағы уәкілетті органға табыс етеді.

6. Экологиялық бағдарламаларды әзірлеу үшін қоршаған ортаны қорғау саласындағы жобалардың ашық конкурстары жүргізілуі мүмкін, оларды өткізу тәртібін Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындайды.

99-бап. Табиғат пайдаланушылардың өз қаражаттары есебінен қаржыландырылатын қоршаған ортаны қорғау жөніндегі іс-шараларды жоспарлау

1. Табиғат пайдаланушының өз қаражаты есебінен қаржыландырылатын қоршаған ортаны қорғау жөніндегі іс-шараларды табиғат пайдаланушы дербес жоспарлайды.

2. Қоршаған ортаны қорғау жөніндегі іс-шаралар табиғат пайдаланушы экологиялық рұқсаттар алу үшін әзірлейтін қоршаған ортаны қорғау жөніндегі іс-шаралар жоспарына енгізіледі.

100-бап. Қазақстан Республикасының заңнамасында тыйым салынбаған өзге де көздер есебінен қаржыландырылатын қоршаған ортаны қорғау жөніндегі іс-шараларды жоспарлау

Өзге де көздер есебінен қаржыландырылатын қоршаған ортаны қорғау жөніндегі іс-шараларды жоспарлау Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен жүзеге асырылады.

101-бап. Қоршаған ортаға эмиссиялар үшін төлемақы

1. Қоршаған ортаға эмиссиялар үшін төлемақы Қазақстан Республикасының салық заңнамасында белгіленеді.

2. Табиғат пайдаланушылар экологиялық рұқсатта айқындалған нормативтер шегінде жүзеге асыратын қоршаған ортаға эмиссиялар үшін төлемақы Қазақстан Республикасының Үкіметі бекітетін ластаушы заттардың және қалдықтар түрлерінің тізбесіне сәйкес алынады.

3. Қоршаған ортаға эмиссиялар үшін төлемақыны есептеу әдістемесін қоршаған ортаны қорғау саласындағы уәкілетті орган бекітеді.

4. Қоршаған ортаға эмиссиялар үшін төлемақы ставкаларын облыстардың (республикалық маңызы бар қаланың, астананың) жергілікті өкілді органдары Қазақстан Республикасының Yкіметі бекіткен базалық ставкалардан төмен болмайтындай және шекті ставкалардан жоғары болмайтындай етіп белгілейді.

5. Қоршаған ортаға эмиссиялар үшін төлемақы бойынша салықтық міндеттемелерді атқару табиғат пайдаланушыны қоршаған ортаға келтірген залалды өтеуден босатпайды.

102-бап. Табиғи ресурстардың жекелеген түрлерін пайдаланғаны үшін бюджетке төленетін міндеттi төлемдер

Табиғи ресурстардың жекелеген түрлерін пайдаланғаны үшін бюджетке төленетін міндетті төлемдер Қазақстан Республикасының салық заңнамасында белгіленеді.

103-бап. Қоршаған ортаны қорғауды экономикалық ынталандыру

Табиғат пайдаланушылардың қоршаған ортаны қорғау жөніндегі іс-шараларды тиімді жүзеге асыруын экономикалық ынталандыру мақсатында Қазақстан Республикасының Үкіметі қоршаған ортаға эмиссиялар үшін төлемақының шекті ставкаларын бекітуі мүмкін.

104-бап. Мемлекеттік емес қарыздар бойынша мемлекеттік кепілдіктер беру

Қазақстан Республикасының Үкіметі Қазақстан Республикасының заңнамалық актілерінде белгіленген тәртіппен қоршаған ортаны қорғау жөніндегі іс-шараларды іске асыруға мемлекеттік емес қарыздар бойынша мемлекеттік кепілдіктер бере алады.

105-бап. Қоршаған ортаға эмиссияларды басқарудың нарықтық тетіктерi

1. Қоршаған ортаға эмиссияларды қысқарту мақсатында Қазақстан Республикасының Үкіметі қоршаған ортаға эмиссияларға лимиттер мен квоталар белгілеу және қоршаған ортаға эмиссияларды қысқартуға арналған квоталар мен міндеттемелер саудасының тәртібін бекіту жолымен нарықтық тетіктер енгізілуі мүмкін.

2. Табиғат пайдаланушы қоршаған ортаға эмиссиялардың жылдық квоталары белгіленген жағдайда осындай квотаға құқық алады.

106-бап. Халықаралық деңгейде квоталар саудасы

1. Егер Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шарттарда Қазақстанның қоршаған ортаға эмиссияларды қысқарту жөніндегі квоталар саудасына қатысу мүмкіндігі көзделген жағдайда, табиғат пайдаланушылар Қазақстан Республикасының Үкіметі белгілеген тәртіппен шетелдік жеке және заңды тұлғалармен тиісті шарттық қатынастарға түсе алады.

2. Қазақстан Республикасы резидентінің шетелдік жеке және заңды тұлғалармен жасасқан квоталар саудасы туралы шарты Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындайтын уәкілетті органда тіркелуге тиіс.

107-бап. Экологиялық сақтандыру

1. Үшінші тұлғалардың өміріне, денсаулығына, мүлкіне және (немесе) авариялық ластануы нәтижесінде қоршаған ортаға келтірілген зиянды өтеу экологиялық сақтандырудың мақсаты болып табылады.

2. Міндетті экологиялық сақтандыру Қазақстан Республикасының міндетті экологиялық сақтандыру туралы заңына сәйкес жүзеге асырылады. Шаруашылық және өзге де қызметтің экологиялық жағының қауіпті түрлерін осы Кодекс және Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындайды.

3. Ерікті экологиялық сақтандыруды жеке және заңды тұлғалар өздерінің еркін білдіруіне қарай жүзеге асырады. Ерікті экологиялық

сақтандырудың түрлері, талаптары және тәртібі сақтандырушылар мен сақтанушылар арасындағы шарттарда айқындалады.

11-тарау. Қоршаған ортаға келтірілген залалды экономикалық

бағалау

108-бап. Қоршаған ортаға келтірілген залалды экономикалық бағалау тәртібi

1. Қоршаған ортаға келтірілген залалды экономикалық бағалау - қоршаған ортаны және табиғи ресурстардың тұтыну қасиеттерін қалпына келтіру үшін қажетті шығындардың құндық көрінісі.

2. Қоршаған ортаны қорғау саласындағы уәкілетті органның лауазымды адамдары қоршаған ортаға залал келтіру фактісі анықталған күннен бастап бір ай мерзім ішінде қажетті материалдарды жинау мен талдауды жүргізеді және келтірілген залалға экономикалық бағалауды белгілейді.

3. Атмосфералық ауаны және су ресурстарын белгіленген нормативтерден тыс ластаудан, сондай-ақ өндіріс пен тұтыну қалдықтарын, оның ішінде радиоактивті қалдықтарды белгіленген нормативтерден тыс орналастырудан келтірілген залалды экономикалық бағалау Қазақстан Республикасының Үкіметі бекітетін ережелерге сәйкес тура немесе жанама әдістермен айқындалады.

109-бап. Залалды экономикалық бағалаудың тура әдісi

1. Залалды экономикалық бағалаудың тура әдісі неғұрлым тиімді инженерлік, ұйымдық-техникалық және технологиялық іс-шаралар арқылы қоршаған ортаны қалпына келтіруге, жұтаңдаған табиғи ресурстардың орнын толтыруға, тірі организмдерді сауықтыруға қажетті нақты шығындарды анықтаудан тұрады.

2. Қоршаған ортаны қорғау саласындағы уәкілетті органның лауазымды адамдары бірінші кезекте қоршаған ортаға залал келтірген тұлғаның қоршаған ортаны қалпына келтіру жөніндегі іс-шараларды жүзеге асыру мүмкіндігін қарастырады.

Қоршаған ортаны қалпына келтіру жөніндегі іс-шараларды жүргізу жөніндегі тиісті міндеттемелер қоршаған ортаға залал келтірген тұлғаның нақты іс-шаралар және оларды жүргізу мерзімі көрсетілген кепілдік хатында жазылады.

3. Залалдың салдарларын жою жөніндегі шаралардың құны олардың нарықтық құны бойынша айқындалады.

4. Залалды тура әдіспен экономикалық бағалау кезінде қоршаған ортаны қорғау саласындағы уәкілетті органның лауазымды адамдары тәуелсіз сарапшыларды тарта алады. Сарапшылар ретінде экологиялық аудиторлар, жобалау, инженерлік және ғылыми ұйымдардың мамандары қатыса алады.

5. Тәуелсіз сарапшылар жұмысына ақы төлеу жөніндегі міндет қоршаған ортаға залал келтірген тұлғаға жүктеледі.

110-бап. Залалды экономикалық бағалаудың жанама әдісі

1. Залалды экономикалық бағалаудың жанама әдісі залалды экономикалық бағалаудың тура әдісін қолдану мүмкін болмайтын жағдайларда қолданылады.

2. Залалды экономикалық бағалаудың жанама әдісі қоршаған ортаға әсер ету түрлеріне қарай залалды әрбір ингредиент бойынша жиынтықтау жолымен айқындалады.

Жеке тұлғалардың, қоғамдық бірлестіктердің және

жергілікті өзін-өзі басқару органдарының құқықтары мен

міндеттерi

13-бап. Жеке тұлғалардың қоршаған ортаны қорғау саласындағы құқықтары мен міндеттерi

1. Жеке тұлғалардың:

1) өздерінің өмірі мен денсаулығына қолайлы қоршаған ортаға;

2) қоршаған ортаны қорғау мен сауықтыру жөніндегі шараларды жүзеге асыруға;

3) қоршаған ортаны қорғау қоғамдық бірлестіктері мен қорларын құруға;

4) Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен мемлекеттік органдардың қоршаған ортаға қатысты мәселелер бойынша шешімдер қабылдау процесіне қатысуға;

5) Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес қоршаған ортаны қорғау саласындағы жиналыстарға, митингілерге, пикеттерге, шерулер мен демонстрацияларға, референдумдарға қатысуға;

6) мемлекеттік органдар мен ұйымдарға қоршаған ортаны қорғау мәселелері бойынша хаттар, шағымдар, арыздар мен ұсыныстар беруге және оларды қарауды талап етуге;

7) мемлекеттік органдар мен ұйымдардан уақтылы, толық және дұрыс экологиялық ақпарат алуға;

8) қоршаған ортаны қорғау мәселелері бойынша нормативтік құқықтық актілер жобаларын әзірлеу кезеңінде оларды талқылауға қатысуға және әзірлеушілерге өз ескертпелерін ұсынуға;

9) қоршаған ортаға байланысты жоспарлар мен бағдарламаларды дайындау процесіне қатысуға;

10) қоғамдық экологиялық сараптама өткізу туралы ұсыныс жасап, оған қатысуға;

11) кәсіпорындарды, құрылыстар мен экологиялық жағынан қауіпті өзге де объектілерді орналастыру, салу, реконструкциялау және пайдалануға беру туралы, сондай-ақ жеке және заңды тұлғалардың қоршаған орта мен адам денсаулығына теріс әсер ететін шаруашылық және өзге де қызметін шектеу мен тоқтату туралы шешімдердің әкімшілік немесе сот тәртібімен күшін жоюды талап етуге;

12) Қазақстан Республикасы экологиялық заңнамасының бұзылуы салдарынан өздерінің денсаулығы мен мүлкіне келтірілген зиянның өтелуі туралы сотқа талап-арыз беруге құқығы бар.

2. Жеке тұлғалар:

1) қоршаған ортаны сақтауға, табиғи ресурстарға ұқыпты қарауға;

2) табиғи ресурстарды ұтымды пайдалануға, қоршаған ортаны қорғауға және экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге бағытталған шараларды іске асыруға жәрдемдесуге;

3) өз кінәсінен экологиялық қауіпсіздікке төнуі мүмкін қатерді болдырмауға;

4) өз қызметін Қазақстан Республикасының экологиялық заңнамасына сәйкес жүзеге асыруға міндетті.

3. Жеке тұлғалардың Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген өзге де құқықтары мен міндеттері болады.

Адам экологиясы - адамның табиғи мәнін, оның тіршілік ортасының денсаулығының экологиялық факторларын зерттейді.

Абиотикалық фактордың құрамына тірі организмдерге әсер ететін қоршаған ортаның – табиғаттың тірі факторлары (температура, қысым, радиациалық фон, ылғалдылық, жарық, атмосфера, топырақ құрамы, т.б.) кіреді.

Аутэкология(грекше autos-өзі) қоршаған ортада организмдердің тіршілік шегін анықтайды.

Антропогендік факторларға адамның іс-әрекеттерінің (атмосфераға зианды заттар шығару, топырақ қабатын бұзу, гидросфераның латануы, табиғи жайылымдарды бүлдіру, т.б.) қоршаған орта әсерінің жиынтығы жатады.

Аллель ережесін былай тұжырымдауға болады. “Тропиктерге қарай жылжыған сайын жылықанды жануарлардың құйрықтарының, құлақтарының, аяқ-қолдарының және әртүрлі өсінділерінің, тері қатпарларының және т.б. ұзаруы байқалады”.

Аменсализм деп бір популяцияның өсуі мен көбеюі тежеліп, ал ингибитор деп аталатын екінші популяция бұндай қысым көрмейтін жағдайды айтады.

Антропогендік экологиялық дағдарыс экологиялық дағдарыстың кінәлсі адамның шаруашылық іс әрекеті

Биотикалық факторларға особьтар мен түрлердің, яғни тірі организмдердің бір - бірімен өзара әсерлерінің әртүрлі формалары (жыртқыштар, бәсекелестік, паразитизм т.б.) жатады.

Бергман ережесі бойынша: “Суық жерлерді мекендеуші жылықанды жануарлар үшін ірі болу, ал жылы жерлерді мекендеуші жануарлар үшін ұсақ болу тиімді ”.

Биосфера – планетадағы тірі заттардың таралған аймағы – жердің “ерекше тіршілік қабығы” - деп анықтама береді.Вернадскийдің констант ( тұрақтылық) заңы: Биосфераның тірі затының мөлшері – тұрақты шама.

Биоценоз (“биос” - өмір , “ценос” - бірлестік ) деп бірлесіп бірге тіршілік ететін және бір- бірімен байланысты түрлердің бүкіл жиынтығы аталады.

Глобальды экология - биосфераның бірлігін және тұтастығын зерттейді.

Геоэкология - әртүрлі деңгейдегі геожүйелердің және оларға антропогендік өзгерістерін әсерін зерттейді.

Гелиофиттер немесе жарық сүйгіш өсімдіктер - күн сәулесі жақсы түсетін, ашық жерлерде және орманда өте сирек кездесетін өсімдіктер. Мұндай өсімдіктің гүлдері күнбағыс, итошаған сиақты, күн көзіне қарай бағытталып өседі

Гидатофиттер – ( грекше hydatos – су ) толығымен немесе көп бөлігі суда тұратын су өсімдіктері ( элодея, су тұңғиық және т.б. )

Гидрофиттер – (грекше hydor – су ) тек төменгі бөлігі суда тұратын жер- ауа өсімдіктері ( кербезгүл жебежапырақ )

Гигрофиттер – ( грекше hydros ылғалды ) ылғалға бейімделген, батпақта, су жағалауында өсетін жер үсті өсімдіктері.

Гидрофилдер - ылғал сүйгіш жаннуарлар (ақбас, маса, былқылдақ денелері және қосмекенділер).

Геобионттар - топырақты тұрақты мекендеушілер, яғни олардың барлығы тіршілік (циклі) кезеңдңрі топырақ ішінде өтеді (жауын құрт, қанатсыз жәндіктер).

Геофилдер - даму кезеңдерінің тек бір бөлігін топырақ ішінде өткізетін жануарлар. Оларға көпнесе бунақденелілер: шегіртке, қоңыздар, ұзынаяқты масалар жатады. Олардың дернәсілдері топырақта дамиды , ал ересек түрлері жер үсті тіршілік иелері болып саналады.

Геоксендер - топырақты жасырыну немесе тығылу үшін пайдаланатын жануарлар ( індерде болатын тарақан, кеміргіш, сүтқоректілер).

Гомотиптік реакциалар - бір түрге жататын дара организмдер арасындағы өзара әрекеттер.

Гомойотермді организмдер немесе жылықандылар деп атайды.

Гаузе принципі немесе бәсекелестік аркылы жою – екі түр бір экологиялық қуыста қатар тіршілік ете алмайды

Демография - популяцияның жыныстық және жас ерекшілік құрамын сипаттау. (“демос”- халық , “графо” - жазамын суреттеймін).

Жыртқыштық деп бір популяция екіншісіне жағымсыз ықпал ете отырып, сол әрекетінен пайда болатын популяция аралық қатнастарды айтады.

Жасырын тіршілік - маңызды экологиялық бейімдеушілік бұл өмір сүру ортасының қолайсыз өзгерістеріне бейімделу әдісі. Организымдер қолайлы жағдай туғанда, белсенді өмірге қайтадан көшеді.

Заттар ағыны - продуценттерден редуценттерге заттардың химиялық элементтермен олардың қосылыстары түрінде ауысуы және әрі қарай химиялық реакциялар арқылы олрадың продуценттерге қайта келуі.

Зат айналым- зат ағынының тұйық цикілде өтуі.

Классикалық экология – биологиялық жүйелердің қоршаған ортамен байланыстарын зерттейді.

Ксерофиттер- ( грекше xeros- құрғақ ) құрғақ жерде өсетін өсімдіктер. Олар суккулент склерофитболып екіге бөлінеді.

Ксерофилдер - құрғақ сүйгіш жануарлар ( түйе шөл кемірушілері және бауырмен жорғалаушылар).

Криофильді организмдер -салқын температураға бейімделген организмдер

Комменсализм жағдайында қауымдастық құраушы түрдің бірінің популяциясы бірлесіп тіршілік етуден пайда табады, ал екінші түрдің популяциясы ешқандай пайда көрмейді.

Қауым - отырықшы жануарлардың топтықорналасуы.

Консументтер - осы органикалық заттарды жаңа формаға айналдыратын тұтынушылар, яғни олар (латынша “ consumo “- тұтынамын ) продуценттер жасаған органикалық заттарды пайдаланатын гетеротрофты организмдер.

Қоғамдық экология- қоғам мен қоршаған орта жүйесіндегі байланыс пен тәуелділікті қарастырады.

Қолданбалы экология – агрожүйе байланыстарын, қала экожүйесін, техносфераның қоршаған ортамен байланысын зерттейді.

Қоршаған орта - организмдерді қоршайтын және олардың құрлысы мен қызыметіне тікелей немесе жанама әсер ететіндер.

Қоректік тізбек-әрбір алдыңғы түр келесіге корек болатын қатарлар.

Климакс қоршаған ортамен тепе-теңдікті болатын, өздігінен қалпына келетін тұрақты, шегіне жеткен бірлестік – климаксты атайды. Климакс ( грекше klimax – саты ) – осы орта жағдайларында экожүйе дамуының соңғы тұрақты жағдайы. “Климакс ” терминін ғылымға 1916 жылы Ф. Клементс енгізген.

Қолайлық немесе оптимум заңы. Факторлардың белгілі бір мәндерінде организмдердің тіршілік етуі үшін ең қолайлы жағдайлар туады. Организм тіршілік ете алатын фактордың төменгі мәні минимум, ал жоғарғы мәні – максимум деп аталады. Организм тіршілік ететін, бірақ нашар, әлсіз, қажығын жағдайдағы фактордың мәні- пессимум, ал организмнің тіршілігіне қолайлы жағдайды немесе фактордың мәні- оптимум деп аталады.

Линдеман заңы заттар мен энергия тасмалданудың әббір кезеңінде шамамен 90% -і жоғалады және олардың 1\10 бөлігі келесі тұтынушыға көшеді. Организмдердің коректік тізбегіндегі энергияның берілу заңы “ 10% ереже” деп аталады. Бұл заңды 1942 жылы Р. Линдеман ашқандықтан , кейде оны “Линдеман заңы ” деп те атайды.

Мезофиттер – ( грекше mesos - орташа) орташа ылғалды тіршілік орнының өсімдіктері. Оларға: көптеген орман шөптері ауылшаруашылық дақылдары мен арам шөптердің көпшілігі жатады.

Мезофилдер - орташа ылғалдықта тіршілік ететін жануарлар (түн көбелегі, көптеген бунақ денелілер құстар, сүтқоректілер ).

Микробиота - қоркектік тізбектің негізгі звеносынқұрайтын топырақ микроорганизмдері (жасыл және көк жасылбалдырлар,бактериялар, саңырауқұлақтар , қарапайымдар ).

Мезобиота - топырақ ішінде ұсақ қозғалғыш жануарлар (топырақ құрттары, бунақденелілердің, кенелердің дернәсілдері ).

Микробиота - ірі қозғалғыш бунақденелілер (жауын құрттардан бастап жер қазғыш омыртқалыларға дейін ).

Ноосфера Вернадский, адам еңбегіне бағытталған адамның саналық ролі мен барлық өсуші геологиялық күштері зор болатын биосфераның даму кезеңі.

Организімдердің мінез құлқы - кеңістікте әрбір организімдер сыртқы ортаның жоғарғы және төменгі температурасынан сақтау үшін өздерінің мінез- құлықтарын және табйғатта таралуын өзгертіп отырады.

Одумның анықтамасы(Американ зоологы) бойынша: тіршілік ортасы – организмнің адресі болса, экологиялық қуыс оның іс - әрекеттерінің түрі.

Популяция деп - үлкен аймақта тіршілік ететін және өзара байланыста болатын бір түрдің особьтарының ( дараларының ) тобын айтады.

Популяция С.С. Шварцтың анықтамасы бойынша қоршаған ортаның ұзақ уақыт бойы және үнемі өзгеру жағдайында өздерінің санын сақтау үшін, барлық қажетті жағдайлары бар, организмдердің белгілі бір түрлерінің қарапайым топтары.

Популяция гомеостазы - белгілі бір жағдайда организімдер сандарының қалыпты ұстауы.

Паразитизм немесе тоғышарлық - бұл жыртқыштық болып табылады, бірақ иеленуші бірден опат болмай, паразит оны белгілі бір уақытқа дейін пайдаланады.

Пойкилотерімді организмдер немесе суыққандылар деп атайды.

Продуценттер - қан энергиясын пайдаланатын жасыл өсімдіктер немесе органикалық заттарды биогенді элементтерден құрайтын жасыл өсімдіктер.

Редуценттер - органикалық қосылыстарды мениралды қосылыстарға дейін ыдырататын организмдер, яғни олар (латынша “reduceus , reducentis ” - қалпына келтірушілер, деструктор ) органикалық заттарды ыдырататын және оларды басқа организмдер игеретін бейорганикалық заттарға айналдыратын организмдер.

Суккуленттер ( грекше succulentus – шырынды) ұлпасынан көп мөлшерде су шығаруға бейімделген өсімдіктер. (кактус алоэ агава )

Склерофиттер. (грекше skleros - құрғақ, қатты) құрғақшылыққа төзімді, су булануды эффективті үстайтын өсімдіктер (сексеуіл жантақ жусан селеу).

Стенобионтты - әрбір фактор мөлшерінің оптимумнан шамалы ғана ауытқуларына төзе алатын түрлер.

Сциофиттер немесе көлеңке сүйгіш өсімдіктер - күшті жарыққа төзімсіз келеді және үнемі көлеңкеде өседі. Бұларға папоротник , орман шөптері , мүк, саумалдық жатады.

Симбиоз - егер екі популяцианың бірлігі облигатты болса.

Сукцессия ( succesio - ауысу , бірізді ) жер бетінің белгілі бір участогінде бір биоценоздың басқалармен ауысуы. Сукцессия терминнін 1898 жылы Г. Каулсон ұсынды.

Табиғи орта - Жер бетіндегі адамдардың байланысынсыз пайда болған және бұрынғы ұрпақтардан қалған орта.

Төрт тіршілік ортасы: су, жер, ауа, топырақ және тірі организм денесі болып бөлінеді

Тобыр – биологиялық пайдалы ұйымдасқан іс - әрекеті байқалатын жануарлардың уақытша бірлігі.

Топ эффектісі дегеніміз - топтың өзінің және топ құрамындағы организмдердің санының дара организмдердің мінез- құлқына ,дамуы мен көбеюіне ықпалы.

Термофильді организмдер-ыстық температура ортасына бейімделген организмдер

Үйір - Тобырмен салыстырғанда үйір – бұл жануарлардың ұзағырақ және тұрақты бірлесуі.

Химиялық реттеу - сыртқы ортаның жылуы азайғанда организімнің өзінің жылу сіңіру процессінің артуы.

Факультативті гелиофиттер немесе көлеңкеге төзімді өсімдіктер. Бұлар жақсы жарық жағдайында өседі, бірақ көлеңкелеу жерге де оңай үйренеді. Орман өсімдіктерінің көпшілігі, орманшөптері, бұталар жатады.

Физикалық реттеу жылудың денгейі өзгергенде, жылуды өз денесінен шығармай ұстап тұру қабілеті

Шектеуші факторлар заңы немесе Либихтің минимум заңы. Экологиялық факторлар жиынтығында қай фактор төзімділік шегіне жақын тұрса, сол фактордың ықпалы күштірек болады

“Шелфордтың толеранттылық немесе төзімділік заңы” бойынша: дамудың тежеуші факторы болып экологиялық факторлардың минимуммен мен қатар максимумы бола алады, ал олардың аралығы диапазоны факторға организімнің төзімділігін, толеранттық шамасын (tolerantia-шыдамдылық, төзімділік.) анықтайды.

Интродукция - табиғи ареалдан организм түрлерінің көшуі және жергілікті табиғи комплекстерге енгізілуі.

Экология - тірі организмдердің бірі-бірімен және олардың қоршаған ортамен байланысын зерттейтін ғылым.

Экологиялық мониторинг - бұл қоршаған орта жағдайын болжау, бағалау, талдау мен бақылау жүйесі.

Экологиялық факторлар – тірі организмдерге олардың жеке дамуының бір ғана кезеңінде болса да тікелей немесе жанама әсер ете алатын, ортаның кез келген әрі қарай бөлшектенбейтін элементі.

Эвриобионтты түрлер фактордың едәуір көп өзгерісіне төтеп бере алатын түрлер.

Эктопаразиттер - иесінің дененің сыртқы бетінде тіршілік ететін, сыртқы паразиттер (кене, сүлік биттер) .

Эндопаразиттер - иесінің денесінің ішінде тіршілік ететін ішкі паразиттер ( көпшілік құрттар, бактериялар, вирустар).

Этология - жануарлардың мінез- құлқының заңдылықтарын зерттейтін ғылым.

Экологиялық қуыс - организмдердің кеңістіктегі орны, бірлестіктегі қызметтік ролі және ортаның факторларына төзімділігі сияқты тіршілік шартарына организмнің барлық талаптарының жиынтығы.

Экологиялық жүйе немесе экожүйе -зат айналымды қолдайтын, кез келген тірі организм мен бейорганикалық компонентер жиынтығы.

Экологиялық сукцессия тіршілік орнында түрлердің әртүрлі популяцияларының пайда болуы мен жойылуының белгілі бір ретілікпен жүретін маусымдық емес және заңды процессі.

Экологиялық проблема - “тірі жүйе – қоршаған орта” жүйесіндегі тепе -теңдіктің бұзылуынан тұратын қарама қайшылық .Экологиялық проблемалар өзекті (планетаның бүкіл биосферасына әсерін тигізеді), аймақтық (нақтылық аймақ ) және жергілікті болады.

Экологиялық дағдарыс - (гректің бұрылмалы пункті) кездейсоқ табиғи құбылыстардың әсерінен (су тасқыны , вулкандардың атқылауы , өрт, жер сілкініс және т, б.) немесе антрпопогендік факторлардың әсерінен (қоршаған ортаның ластануы, ормандардың кесілуі, және т. б. ) экологиялық тепе- теңдіктің бұзылу нәтижесінде экожүйелерде (мысалы, биосферада) туатын жағдайлар.

Экожүйенің өзіндік даму дегеніміз- төзімсіз жағдайдан төзімді жағдайға өтуі.

Экожүйенің негізгі сипаттамасы - түрлік құрамының әртүрлілігі.