3. Нарықтық конституцияның ерекшелігі.

4. Дәстүрлі институционализмнің пайда болуы және даму кезеңдері мен бағыты.

«Ескі» институционализм толық сипаттама беру үшін, бұл ғылыми бағыттың аса көрнекті өкілдеріне К. Маркс, Т. Веблен, К. Поланьи және Дж.К. Нэлбрейтке көңіл аударамыз К. Маркс Капиталда (1867ж) холизм әдістемесін де және институционалды детерминизм тезисін де жеткілікті тұрде кең пайдаланады. Оның фабрика теориясы, капиталдың алғашкы қорлардың теориясы сияқты, осы қөзқарас тұрғысынан өте көрнекті мысал болып табылады. К. Маркс өзінің машина өндірісінің пайда болуын талдауында ұйымдық нысандардың өндіріс және айырбас процестеріне олардың қалай әсер ететініне көңіл аударды. Капиталист пен жалдамалы жұмысшы арасындағы қатынас жұйесі еңбек бөлінісі қабылдйтын ұйымдық нысанмен анықталады: табиғи еңбек бөлінісі → кооперация →мануфактура және абсалюттік қосымша құнды өндіру → ішіпара жұмысшының пайда болуы →фабрика→ салыстырмалы қосымша құнды өндіру. Осындай жолмен капиталдың алғашқы қорлануын талдағанда институционалдық әдісті , анығында – институционалдық детерминизмнің варианттардың бірі, легалді (жариялы детерминизмді көруге болады. Бірнеше заңдық актілер қабылдау нәтижесінде- корольдер Генрих XII және VIII актілері, Карл I-дің қоғамдық және шіркеу жерлерін үзүрпация жасау туралы, бродятничесствоға) қарсы заңдар, еңбек ақыны арттыруға қарсы заңдар- жалдамалы еңбек нарығы және капиталистік жұмысқа жалдау жүйесі қалыптаса бастады. Осындай пікір Карл Поланьи тарапынан да дамытылды, ол мемлекеттің араласуы ұлттық ресурстар нарығы және еңбек нарығың қалыптасуының негізі болды. (локальдіктен айрықша). «Ішкі нарық Батыс Еуропаның барлық жерінде мемлекеттің инвестициясы арқылы қалыптасуы», оның пайда болуы локалді нарықтардың табиғи эвалюциясының нәтижесі емес. Бұл қорытынды біздің өз талдауымызға байланысты өте қызықты. Онда локалді нарық қалыптастыратын нарықты бөлетін, өте терең құзарды көрсетеді. Т. Веблен өзінің теориясында «Теории праздного класса (1899)» «Тойшл сынып теориясында» әдеттер ролін талдауға холизм әдістемесін пайдалану мысалын береді. Индивиттер мінез- құлықтары шеңбергін нарықта, саяси салада, жанұяда анықтайтын әдеттер институттардың бірі болып табылады. Осы заманға адамдардың мінез- құлықтарын Веблен ең ескі екі әдеттен шығарады, ол оны бақталастық инстинкті (басқалардан озу, жалпы фонда ерекшелену) және шеберлік инстинкті (адам және тиімді еңбекке бейімділік). Осы автордың айтуы бойынша, бақталастық инстинкті меншіктің және нарықтағы бәсекенің негізінде жатыр.

5. Институционалдық-экономикалық теорияның қалыптасуы.

Институт-латын тілінде заң ережелері,тәптіп деген мағынаны білдіреді.Институционалды экономик-реттелген,заңдастырылған,әлеуметтік жағынан қорғалған,тіртіпке келтірілген,айқын экономика жүйесіИнст-қ зерттеудің нәтижелерін тікелей тәжірибе жүзінде қолдануға болады. Ең басты себеп ретінде неоклассикалық теорияның нақты экономикалық мәселелерді түсіндірудегі қолданылу ауқымының тарылуы қарастырылады. 19ғ.аяғы ж/е 20 ғ.басында экономика ғылымында басымдылық танытқан неоклассикалық бағыт,экономиканы өздігінен реттелетін жүйе ретінде анықтап,құн қалыптасу үрдісі нарығында ұсыныс пен сұраныс арқылы яғни игіліктің шекті пайдалылығына негізделген тұтынушы талғамы арқылы түсіндіріледі.Қазіргі институционалды ьеория өз дамуын ғылыми-әдістемелік тұрғыда екі іргелі бағыттан яғши біріншісі көне институционализмнен,екінші неоклассикадан бастау алады.Бұл теория келесі екі бағытта дамыды: 1)неоинституционалды теория;2)жаңа институционалды теория. Соңғы 10 жылдықтарда жалпы институционалдық теорияға ж/е оның неоинституционалды бағытына деген қызығушылық ерешелене артуда.Бір жағынан бұл экономикске тән бірқатар алғышарттардың шектеулілігін аттап өту мүмкіндіктерін байқап көрумен байланысты.Сонымен қатар,заманауй экономикалық ж/е де басқа прцесстерді кешенді түрде ж/е жан-жақты қарастыру қажеттілігімен байланысты.Қазіргі институционализм өз өзәнен пайда бола қойған жоқ.Неоинституционализмшілдерге алғашқы жол ашып,із салушылар көне институционализм ж/е дәстүрлі институционализм өкілдері болды. Инст-қ зерттеудің нәтижелерін тікелей тәжірибе жүзінде қолдануға болады.Инт-ы экономика ҚР экономикасының бүгінгі жағдайын түсіндіре алады,ж/е өмірге төзімді нарықтық экономикны құруға көмектесе алады.