§ 24 Моғолстан xiVғ ортасы XVI ғ басы

*Құрылуы, аумағы

- XIVғ ортасында Шағатайдың шығыс бөлігі- Оңтүстік –Шығыс Қазақстан мен Қырғызстан аумағында Моғолстан мемлекеті құрылды.

-Мауреннахрдың батысында-Әмір Темір мемлекеті құрылды.

-Дулат тайпасынан шыққан Әмір Поладшы бастаған хандықтың құрылуына белсене араласты.

-1348 жылы Тоғылық Темір Моғолстанның алғашқы ханы болды

-Әмір Поладшының қолында саяси билік болды, Мауараннахрдан бөлініп тәуелсіз хандық құруға кіріседі.

-Дулат тайпалары ның беделдері бұрынғыдан қүшейді. Олар Шағатай ханның кезінен белгілі болған.

*Мұхамемед Хайдардың жазуында « дулат әмірі адал қызмет еткені үшін Маңлай сүбе жерін берген.Ол жер Шығыс Түркістаннан Ферғанаға дейінгі жерлер.Осы аумақта дулат тайпалары Моғолстан хандығының құрылуыңа белсене араласты»

*«Тарихи Рашиди» «Моғолстан жері 7-8 айлық Шығыс шеті қалмақтардың жері-Барыскөл,Емел,Ертіс өзендері, солтүстігінде-Көкше теңіз Түркстанмен.Ташкентпен шектесті,оңтүстігінде-Ферғана,Қашғар, Ақсу, Шалыш пен Тұрфанмен шектеседі»

*Қазақстанда-Оңтүстік және Жетісу аймақтары кірген.

*Этникалық құрамы:

-Арлат, чорас, карлучи тайпалары Монғол шапқыншылығы кезінде болған. Түркі тілдес тайпалармен сіңісіп кеткен. Қалғандары-Шығыс Түркістандағы ұйғырларға қоныс аударған

-Б.з.б үйсін, қаңлы тайпалары мекендеген.

-V-VI ғғ түркі тілдес тайпалар қоныстанған.

-Дамыған орта ғасыр кезеңінде-дулат, қаңлы, үйсін, арғын, баарын, барлас, бұлғашы өмір- сүрген.

*3.Саяси тарихы.

*Тоғылық Темір хан және әулеті XVI ғ басына дейін билік жүргізді.

*Алмалық- қаласы орталығы болған.

*Хан билігі бұрынғы қалыптасқан ұлыстық жүйемен жүргізілді.

-Дулат тайпасының жоғары лауазымы- ұлысбегі сол қалпында қалды .

*Ислам дінін- мемлекеттік дін ретінде қабылдады.

Мұхаммед Хайдар жазуы бойынша 160 мың адам ислам дінін қабылдаған

қабылдамиаған әмірлер мен бектерді өлім жазасына кесіп отырған

-Тоғылық Темір-Орта Азия жеріндегі билікті қолына келтіруге әрекет жасайды.

-1360-1361 жж екі рет жорық жасайды. Баласы Ілияс Қожаны

Мауараннахрдағы билікке отырғызады.Әкесінің қазасынан кейін Ілияс қожа

Моғолстанға қпйта келеді

-Әмір Темір билікті алу үшін, Ілияс Қожа хан арасында бірнеше қақтығыстар болды. Ілияс Қожа жеңіліп жаңа күш жасақтап -1365 жылы 22 маусымда «Батпақ шайқасы» Ташкент қаласы маңында-Әмір Темір мен Ілияс Қожа арасында болды. 10 мың адам қырылып- Ілияс Қожа- жеңіске жетті.

-Ілияс Қожа- Самарханға барып, қаланы ала алмайды қала халқы жан алмай қорғанады. Шағатай ұлысы кезіндегі билікті қалпына келтіру сәтсіздікпен аяқталады.Себебі-феодалдар арасындағы алауыздық, саяси феодалдық бытыраңқылық

-Билікті дулат тайпасының әмірлері Қамарад-дин мен Шамсаддиндер жүргізіп таққа Тоғылық Темірдің соңғы ұрпағы- Қызыр Қожа оғланды қан тағына отырғызады.

*Моғолстан мемлекетінің әлсіреуі-Әмір Темір жорықтары:

-Әмір Темір күшейіп -Моғолстанды жаулап алуға кіріседі.

-1371-1372 жылдары -Алмалыққа дейін барып, жол жөнекей елді тонайды.

-1375-1377 жылдары- Оңтүстік қазақстан арқылы Жетісудың Шарын өзеніне дейін жетеді. Қамарад-дин жеңіліп -Шығыс Түркістанға қашады.

-1380-1390 жылдары -120 мың әскерімен бірнеше жорық жасап Моғолстанды әлсіретеді.

-Моғолстан саяси жағынан бірнеше иеліктерге бөлініп, Қызыр Қожа Әмір Темірге тәуелді болды.

-Мұхаммед хан тұсында -1408-1416жж Әмір Темірден тәуелсіздігін алды.

-Темір немерелері Ахмед хан мен Ұлықбек арасындағы таласта Ахмед ханға көмектеседі.

-Қызыр Қожаның немересі -Шер-Мұхаммедтің хан болуын және тәуелді болуын Ұлықбек талап етеді.

-Моғол шонжарлары -Уәйісті хан тағына отырғызады.

-1425 ж Ұлықбек Моғолсанға шапқыншылық жасап, халықты қырғынға ұшыратады.

-1428 жылы Моғолстанда билік үшін талас Жүніс пен Есенбұға арасында басталды.

-Есенбұға 1433-1462ж хан тағына отырады.

-Темір әулеті Әбу Саидтан көмек сұрап, хан тағына отырады.

-Абдар –Рашид кезінде Моғолстан ыдырап қазақ хандығының қол астына өтеді.