35. Грамадска-палітычны рух у Беларусі ў другой палове XIX ст.

Прыгнечанне паўстання 1863 г., якія развярнуліся затым рэпрэсіі ў адносінах да яго ўдзельнікаў, фактычная забарона беларускага друку надоўга затрымалі развіццё нацыянальнага руху. Яно ажывілася зноў толькі ў канцы 70-х гадоў, калі ў барацьбу ўступіла новае, народніцкае пакаленне. На чале яго апынуліся разначынцы-народнікі, прыхільнікі тэорыі сялянскага сацыялізму, распрацаванага А. Герцэнам і Н. Чарнышэўскім. Народніцтва Беларусі ідэйна і арганізацыйна з'явілася часткай агульнарасійскага руху. Вядомымі прадстаўнікамі гэтага руху былі выхадцы Беларусі М. Судзиловский, А. Бонч-Асмалоўскі, будучы царазабойца І. Грыневіцкі і інш. У 1874 - 1884 гг. зямляцтвы і нелегальныя групы беларускіх студэнтаў існавалі ў шматлікіх вышэйшых навучальных установах Расіі. Чальцы гэтых арганізацый часта былі кіраўнікамі народніцкіх кружкоў у Менску, Магілёве, Гародня, Пінску, Слуцку і іншых гарадах. Ідэйна і арганізацыйна яны былі злучаны з «Зямлёй і воляй», створанай у Пецярбургу ў 1876 г. Пасля яе расколу ў 1879 г. большасць беларускіх кружкоў падтрымала прыхільнікаў «Чорнага перадзелу». Лідар яго Г. Пляханаў двойчы наведваў Беларусь. У Менску ў 1881 г. былі выдадзены тры нумары газеты «Чорны перадзел» і газета для працоўных «Збожжа». Пасля распаду «Чорнага перадзелу» ў 1882 г. беларускія народнікі перайшлі на пазіцыі «Народнай волі». «Нарадавольцы» спрабавалі аб'яднацца ў адзіную рэгіянальную Паўночна-заходнюю арганізацыю «Народнай волі», але ў канцы 1882 г. арышты прывялі да яе распаду.

Развіццё капіталізму прывяло да фармавання значных кадраў працоўнага класа Беларусі. У сілу наяўнасці тут мноствы дробных прадпрыемстваў становішча працоўнага класа Беларусі было цяжэйшым, чым у Расіі. 13 - 14-гадзіннікавы працоўны дзень, нізкая зарплата, штрафы, адсутнасць страхавога і пенсійнага забеспячэння пхала працоўных да розных формаў барацьбы. Спачатку гэта было ўцёкі, а ў 70-е гг. асноўнай формай сацыяльнага пратэсту станавіцца стачка. У 70-х - першай палове 80-х адбылося 23 страйкі. Прынятае ў 80 - 90-х гг. заканадаўства пра абмежаванне выкарыстання дзіцячай і жаночай працы, памераў штрафу, працягласці працоўнага дня, уводзіны фабрычнай інспекцыі істотна не паўплывала на становішча працоўных Беларусі, бо яго сфера была абмежавана толькі часткай прамысловых прадпрыемстваў.

У 80-е гады сталі стварацца кружкі сярод працоўных, дзе вывучаліся творы К. Маркса і Ф. Энгельса. Першы кружок быў створаны ў Менску студэнтам Э. Абрамовічам. Улетку 1885 г. у марксісцкіх кружках займалася 130 працоўных. Якасна новы этап у распаўсюдзе марксізму злучаны з узнікненнем групы «Вызваленне працы», якая ўзнікла ў 1883 г. у Жэневе. Працоўны рух Беларусі зліваецца з агульнарасійскім сацыял-дэмакратычным рухам. Чальцамі групы былі выхадцы Беларусі І. Гецев, А. Гурыновіч, С. Левков, А. Баязліўцаў і інш. На актывізацыю сацыял-дэмакратычнага руху ў Беларусі аказаў уплыў створаны ў 1895 г. у Пецярбургу «Звяз барацьбы за вызваленне працоўнага класа». Яго чальцамі былі выхадцы Беларусі: Л. Лепяшынскі, М. Левашкевич, Т. Максімаў і інш.

Актывізацыя рэвалюцыйнага руху, колькасны рост сацыял-дэмакратычных арганізацый рабілі надзённым стварэнне адзінай усерасійскай арганізацыі. У сакавіку 1898 г. у Менску адбыўся I з'езд сацыял-дэмакратычных арганізацый Расіі, і было абвешчана стварэнне Расійскай сацыял-дэмакратычнай працоўнай партыі (РСДРП).

У працоўным і сацыял-дэмакратычным руху Беларусі ў канцы 90-х гг. з'явіліся свае спецыфічныя рысы: імкненне габрэйскіх, літоўскіх і польскіх сацыял-дэмакратаў ствараць працоўныя арганізацыі па нацыянальнай прыкмеце. Былі створаны сацыял-дэмакратычныя арганізацыі Каралеўствы Польскага (у 1900 г. сацыял-дэмакратыя Каралеўствы Польскага і Літвы), «Усеагульны габрэйскі звяз у Літве, Польшчы, Расіі» (Бунд).